ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ଇତିହାସରେ ଭାଷା ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ଥିଲା। ଏହି ସାମ୍ବିଧାନିକ ତଥା ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନର ମୂଳଦୁଆ ସ୍ଥାପନ କରିବାରେ ଯେଉଁ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ନିଜ ଜୀବନକୁ ଆହୁତି ଦେଇଥିଲେ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ମହାନ ଗାନ୍ଧୀବାଦୀ ନେତା ପୋଟ୍ଟି ଶ୍ରୀରାମୁଲୁ। ତେଲୁଗୁଭାଷୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାନ୍ଦ୍ରାଜ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିରୁ ଅଲଗା କରି ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ‘ଆନ୍ଧ୍ର ରାଜ୍ୟ’ ଗଠନ ଦାବିରେ ସେ କରିଥିବା ମରଣାନ୍ତକ ଅନଶନ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣବଳୀ ଆଜିର ଆଧୁନିକ ଭାରତର ମାନଚିତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ନିମିତ୍ତ ସାଜିଥିଲା। ୯୦ ଦଶକ ପରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାନ ଜନନାୟକଙ୍କ ସଂଗ୍ରାମୀ କାହାଣୀ ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ରାଷ୍ଟ୍ରନିର୍ମାଣ ଓ ଭାଷାଗତ ଅସ୍ମିତାର ପ୍ରେରଣା ଦେଇଚାଲିଛି।
କିଏ ଥିଲେ ଏହି ମହାନ ଗାନ୍ଧୀବାଦୀ ନେତା ?
୧୯୦୧ ମସିହାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ପୋଟ୍ଟି ଶ୍ରୀରାମୁଲୁ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ବିଚାରଧାରା ଦ୍ୱାରା ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ ଥିଲେ। ସେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ସମୟରେ ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଏବଂ ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରି ଅନେକ ଥର ଜେଲ୍ ଯାଇଥିଲେ। ଗାନ୍ଧୀଜୀ ଶ୍ରୀରାମୁଲୁଙ୍କ ସତ୍ୟ, ନିଷ୍ଠା ଓ ଆତ୍ମବଳକୁ ଦେଖି ଥରେ କହିଥିଲେ, “ଯଦି ମୋ ପାଖରେ ଶ୍ରୀରାମୁଲୁଙ୍କ ଭଳି ମାତ୍ର ବାର ଜଣ ସହଯୋଗୀ ଥାଆନ୍ତେ, ତେବେ ମୁଁ ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନରୁ ଭାରତକୁ ସ୍ୱାଧୀନ କରିଦେଇଥାନ୍ତି।” ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସେ ନିଜକୁ ଦଳିତ ଓ ଅସହାୟ ଲୋକଙ୍କ ସେବାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଦେଇଥିଲେ।
୫୬ ଦିନର ସେହି ଅମର ଅନଶନ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଚାଞ୍ଚଲ୍ୟ
୧୯୪୭ ମସିହାରେ ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ମଧ୍ୟ ତେଲୁଗୁଭାଷୀ ଲୋକମାନେ ନିଜ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଦାବି କରୁଥିଲେ। ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ଦେଶର ଅଖଣ୍ଡତା ଭଙ୍ଗ ହେବା ଆଶଙ୍କାରେ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନକୁ ସେତେଟା ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଉନଥିଲେ। ସରକାରଙ୍କ ଏହି ଉଦାସୀନତା ପ୍ରତିବାଦରେ ପୋଟ୍ଟି ଶ୍ରୀରାମୁଲୁ ୧୯ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୫୨ ମସିହାରେ ମାନ୍ଦ୍ରାଜ (ଚେନ୍ନାଇ) ଠାରେ ‘ଆମରଣ ଅନଶନ’ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।
ଦିନ ପରେ ଦିନ ବିତିଗଲା, ମାତ୍ର ଶ୍ରୀରାମୁଲୁ ନିଜ ଜିଦ୍ରେ ଅଟଳ ରହିଲେ। ଅନଶନର ୫୬ତମ ଦିନ ଅର୍ଥାତ୍ ୧୫ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୫୨ରେ ଦେଶ ପାଇଁ ସଂଗ୍ରାମ କରି ସେ ଶେଷ ନିଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଖବର ପ୍ରସାରିତ ହେବା ମାତ୍ରେ ସମଗ୍ର ଆନ୍ଧ୍ର ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ପ୍ରଳୟଙ୍କରୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ସାମ୍ବାଦିକ ହିଂସା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା, ଯାହା କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତବ୍ଧ କରିଦେଇଥିଲା।
ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତରେ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ କ୍ରାନ୍ତିର ଜନ୍ମ
ପୋଟ୍ଟି ଶ୍ରୀରାମୁଲୁଙ୍କ ମହାପ୍ରୟାଣ ଏବଂ ଜନଆନ୍ଦୋଳନ ଆଗରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନେହେରୁ ଶ୍ରୀରାମୁଲୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ମାତ୍ର ତିନି ଦିନ ପରେ ଅର୍ଥାତ୍ ୧୮ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୫୨ରେ ତେଲୁଗୁଭାଷୀଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଆନ୍ଧ୍ର ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ନେଇ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। ଏହାପରେ ୧ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୫୩ରେ ଦେଶର ପ୍ରଥମ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ‘ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ’ର ଜନ୍ମ ହେଲା।
ଏହି ଗୋଟିଏ ଘଟଣା ସାରା ଦେଶରେ ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସୃଷ୍ଟି କଲା, ଯାହା ଫଳରେ ସରକାରଙ୍କୁ ‘ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆୟୋଗ’ ଗଠନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଲା। ଏହି ଆୟୋଗର ସୁପାରିଶ ଆଧାରରେ ହିଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶା ଭଳି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଭାଷା ଆଧାରିତ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଧିକ ସୁଦୃଢ଼ ହେଲା। ପୋଟ୍ଟି ଶ୍ରୀରାମୁଲୁଙ୍କୁ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହ ‘ଅମରଜୀବି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହାଙ୍କର ଆତ୍ମବଳୀ ଭାରତୀୟ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଇତିହାସକୁ ସଦା ସର୍ବଦା ପାଇଁ ଗୌରବାନ୍ୱିତ କରି ରଖିଛି।
