୨୦୧୭ ମସିହାର ଏକ ଗରମ ଅପରାହ୍ନର କଥା। ଦିଲ୍ଲୀର ସଫଦରଜଙ୍ଗ ରୋଡ୍ ବାସଭବନରେ ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ କଂଗ୍ରେସ ନେତା ବହୁତ ମ୍ରିୟମାଣ ହୋଇ ବସିଥିଲେ। କଂଗ୍ରେସ ଦଳ ଦିନକୁ ଦିନ ତଳକୁ ଖସୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଦଳର ହାଇକମାଣ୍ଡଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି ରଣନୀତି ନ ଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ ସେହି ବରିଷ୍ଠ ନେତା ଜଣକ ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କୁ ଏକ ବଡ଼ କଥା କହିଥିଲେ। ସେ ନିଜ ଗୋଡ଼ର ଗଣ୍ଠିକୁ ଦେଖାଇ କହିଥିଲେ— “ଏହି ଲୋକମାନେ ବିଜେପିକୁ ଚିହ୍ନିନାହାନ୍ତି। ବିଜେପି ହେଉଛି ଏକ ‘ଅଅଁଶୁ’ କିମ୍ବା ପୋକ (Tick) ଭଳି। ଏହା ପ୍ରଥମେ ଆପଣଙ୍କ ଗୋଡ଼ର ଶିରାରେ ପଶିବ, ଆଉ ଆପଣ କିଛି ବୁଝିବା ପୂର୍ବରୁ ଏହା ସିଧା ଆପଣଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଭିତରକୁ ଚାଲିଯିବ।”
ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କଥା ହେଉଛି, ସେହି କଥା କହିବାର ୩ ବର୍ଷ ପରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ୨୦୨୦ରେ ସେହି କଂଗ୍ରେସ ନେତା ଜଣକ ନିଜେ ଯାଇ ବିଜେପିରେ ସାମିଲ ହୋଇଗଲେ ଏବଂ ଆଜି ସେ ମୋଦୀ ସରକାରରେ କ୍ୟାବିନେଟ୍ ମନ୍ତ୍ରୀ ଅଛନ୍ତି।
ଏହି କଥା ସହ ଆଜି ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ମମତା ବାନାର୍ଜୀ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସହମତ ହେବେ। କାରଣ ଆଜି ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗରେ ତୃଣମୂଳ କଂଗ୍ରେସ ଯେଉଁ ରାଜନୈତିକ ସଙ୍କଟ ଦେଇ ଗତି କରୁଛି, ତାହା ଦେଖିଲେ ମମତା ବାନାର୍ଜୀଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ୧୯୯୮ ମସିହାର ସେହି ଦିନଗୁଡ଼ିକ ମନେପଡ଼ୁଥିବ। ଆଜି ଆମେ ଆଲୋଚନା କରିବା କିପରି ଭାରତର ବଡ଼ ବଡ଼ ଆଞ୍ଚଳିକ ନେତା— ମମତା ବାନାର୍ଜୀ, ଓଡ଼ିଶାର ପୂର୍ବତନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକ ଏବଂ ବିହାରର ନୀତିଶ କୁମାର, ଦିନେ ବିଜେପିକୁ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଆଜି ମୋଦୀ-ଶାହଙ୍କ ନୂଆ ବିଜେପି କିପରି ସେହି ସମସ୍ତ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳକୁ ଓଲଟା ନିଜ ଅକ୍ତିଆରକୁ ନେଇ ସାରିଛି।
ମମତା ବାନାର୍ଜୀ ଏବଂ ବିଜେପି: ବେଙ୍ଗଲରେ କିଏ କାହାକୁ ବ୍ୟବହାର କଲା?
ଇତିହାସର ପୃଷ୍ଠା ଓଲଟାଇଲେ ଜଣାପଡ଼େ, ୧୯୯୮ ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ମମତା ବାନାର୍ଜୀ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ବିଜେପି ସହ ହାତ ମିଳାଇଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ଅଟଳ ବିହାରୀ ବାଜପେୟୀଙ୍କ ବିଜେପି ନିଜର ‘ରାଜନୈତିକ ଅଛୁଆଁପଣ’ (Political Untouchability) ଶେଷ କରିବା ପାଇଁ ସହଯୋଗୀ ଖୋଜୁଥିଲା। ଏହି ମେଣ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଦୁହେଁ ଉପକୃତ ହୋଇଥିଲେ। ମମତାଙ୍କ ନୂଆ ଟିଏମସି ପାର୍ଟି ୭ଟି ଲୋକସଭା ଆସନ ଜିତିଥିବା ବେଳେ, ବିଜେପି ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗରୁ ତାର ଇତିହାସର ପ୍ରଥମ ସାଂସଦ ଦମଦମ ଆସନରୁ ତପନ ସିକଦାର ପାଇଥିଲା।
ଏହାପରେ ୧୯୯୯ରେ ବିଜେପି ସେଠାରେ ପ୍ରଥମ ଉପ-ନିର୍ବାଚନ ଜିତି ନିଜର ପ୍ରଥମ ବିଧାୟକ ମଧ୍ୟ ପାଇଲା। କିନ୍ତୁ ମମତା ବାନାର୍ଜୀ ଥିଲେ ଅସ୍ଥିର ରାଜନୀତିର ପ୍ରତୀକ। ୨୦୦୧ରେ ତେହେଲକା ସ୍କାଣ୍ଡାଲ୍ ପରେ ସେ ଏନଡିଏ ଛାଡ଼ି କଂଗ୍ରେସ ସହ ଗଲେ, ପୁଣି ୨୦୦୪ରେ ଏନଡିଏକୁ ଫେରିଲେ ଏବଂ ୨୦୦୬ରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ମେଣ୍ଟ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ମମତା ଭାବିଥିଲେ ବାମପନ୍ଥୀଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଲଢ଼ିବା ପାଇଁ ବିଜେପିର ବ୍ୟବହାର ଏବେ ସରିଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ଆଜି ମମତା ବାନାର୍ଜୀ ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁତାପ କରୁଥିବେ ଯେ, ସେ ନିଜେ ହିଁ ବିଜେପିକୁ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ମାଟିରେ ଗ୍ରହଣୀୟତା ଏବଂ ଗର୍ବ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା ଆଜି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କାଳ ସାଜିଛି।
ଓଡ଼ିଶାରେ ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ସେହି ଐତିହାସିକ ରଣନୀତି
ଠିକ୍ ସେହିପରି ଅନୁଭୂତି ଓଡ଼ିଶାର ପୂର୍ବତନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କର ମଧ୍ୟ ହୋଇଥିବ। ୧୯୯୭ ମସିହାରେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରବାଦ ପୁରୁଷ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ପ୍ରୟାଣ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୀତିରେ ବିଜେପିର ସେଭଳି କୌଣସି ବଡ଼ ଉପସ୍ଥିତି ନଥିଲା। ଦିଲ୍ଲୀର ହାଇ-ପ୍ରୋଫାଇଲ୍ ଦୁନିଆରେ ରହୁଥିବା ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଚତୁର ରାଜନୈତିକ ସହକର୍ମୀମାନଙ୍କ ଦାଉରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଜଣେ ମେଣ୍ଟର ବା ମାର୍ଗଦର୍ଶକଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ଥିଲା।
ସେହି ସମୟରେ ଅଟଳ ବିହାରୀ ବାଜପେୟୀ ଏବଂ ପ୍ରମୋଦ ମହାଜନ ନବୀନଙ୍କ ହାତ ଧରିଲେ ଏବଂ ବିଜୁ ଜନତା ଦଳ (BJD) ଗଠନ କରି ଓଡ଼ିଶା ରାଜନୀତିକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ନେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କଲେ। ଏଥିରେ ବିଜେପି ମଧ୍ୟ ଲାଭବାନ ହେଲା। ୧୯୯୮ ନିର୍ବାଚନରେ ଓଡ଼ିଶାରୁ ବିଜେପି ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ୭ ଜଣ ଲୋକସଭା ସାଂସଦ ପାଇଲା। ଦୁହେଁ ମିଶି ଓଡ଼ିଶାରୁ କଂଗ୍ରେସ ଶାସନର ଅନ୍ତ କଲେ।
କିନ୍ତୁ ୨୦୦୯ ମସିହା ବେଳକୁ ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକ ଜଣେ ଅତି ଚତୁର ଏବଂ ଅଭିଜ୍ଞ ରାଜନେତା ହୋଇସାରିଥିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଓଡ଼ିଶାର ମାଟିରେ ବିଜେପିର ଚେର ଦିନକୁ ଦିନ ଗଭୀର ହେବାରେ ଲାଗିଛି, ଯାହା ତାଙ୍କ ନିଜ ଦଳ ପାଇଁ ବିପଦ। ତେଣୁ ୨୦୦୯ ନିର୍ବାଚନ ପୂର୍ବରୁ ସେ ଅତି ନାଟକୀୟ ଭାବେ ବିଜେପି ସହ ମେଣ୍ଟ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ଏବଂ ଆଗାମୀ ଏକ ଦଶନ୍ଧି ପାଇଁ ବିଜେପିକୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ସଂଘର୍ଷ କରିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ବିଜେପି ଏଥିରେ ଅଟକିଲା ନାହିଁ। ୧୫ ବର୍ଷ ସଂଘର୍ଷ କରିବା ପରେ ଏବେ ବିଜେପି ଶାସନ କ୍ଷମତାରେ ଆଉ ବିଜେଡି ବିରୋଧୀ ଦଳରେ।
ବିହାରର ‘ପଲଟୁରାମ’ ନୀତିଶ କୁମାରଙ୍କ କାହାଣୀ
ବିହାରର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ନୀତିଶ କୁମାର, ରାଜନୈତିକ ମହଲରେ ଅନେକ ଲୋକ ଆଜି ନୀତିଶ କୁମାରଙ୍କ ପ୍ରତି ସହାନୁଭୂତି ଦେଖାଉଛନ୍ତି ଯେ— “ଦେଖନ୍ତୁ, ବିଜେପି କିପରି ନୀତିଶ କୁମାରଙ୍କୁ ବ୍ୟବହାର କଲା ଆଉ ଏବେ ତାଙ୍କୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଦେଲା।” କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବତା ଏତେ ସହଜ ନୁହେଁ। ୧୯୯୪ ମସିହାରେ ଯେତେବେଳେ ନୀତିଶ କୁମାର ଲାଲୁ ଯାଦବଙ୍କ ଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ଜର୍ଜ ଫର୍ଣ୍ଣାଣ୍ଡିଜ୍ଙ୍କ ସହ ମିଶି ସମତା ପାର୍ଟି ଗଠନ କଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ କୌଣସି ବଡ଼ ଜନନେତା ନଥିଲେ।
୧୯୯୬ ନିର୍ବାଚନରେ ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ବିଜେପି ସହ ମେଣ୍ଟ କଲେ, ସେତେବେଳେ ବାଜପେୟୀ-ଆଡଭାନୀଙ୍କ ବିଜେପି ଏକ ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଥିଲା। ତଥାପି ବିଜେପି ନୀତିଶ କୁମାରଙ୍କୁ ସେହି ମେଣ୍ଟରେ ବଡ଼ ଭାଇ ହେବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇଥିଲା। ନୀତିଶ କୁମାର ନିଜ ରାଜନୈତିକ ସୁବିଧା ଅନୁସାରେ ବାରମ୍ବାର ବିଜେପିର ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି। ଏପରିକି ୨୦୧୦ରେ ଗୁଜରାଟର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଥିବା ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀଙ୍କ ପାଇଁ ଆୟୋଜିତ ରାତ୍ରିଭୋଜନକୁ ସେ ବାତିଲ କରିଦେଇଥିଲେ। ମୋଦୀଙ୍କ ଲୋକପ୍ରିୟତା ଯେତେବେଳେ ଶୀର୍ଷରେ ଥିଲା, ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ନୀତିଶ କୁମାର ବିଜେପିର ଧୈର୍ଯ୍ୟର ପରୀକ୍ଷା ନେଇଥିଲେ।
ବାଜପେୟୀ-ଆଡଭାନୀଙ୍କ ବିଜେପି ଏବଂ ମୋଦୀ-ଶାହଙ୍କ ବିଜେପି ମଧ୍ୟରେ ଫରକ୍ କଣ?
ଏଠାରେ ଆମକୁ ବୁଝିବାକୁ ହେବ ଯେ ମମତା ବାନାର୍ଜୀ, ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକ ଏବଂ ନୀତିଶ କୁମାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାଧାରଣ ସମାନତା କଣ ଥିଲା?
• ପ୍ରଥମ: ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବାଜପେୟୀ-ଆଡଭାନୀଙ୍କ ଯୁଗର ବିଜେପିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ନିଜ ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଥିଲେ।
• ଦ୍ୱିତୀୟ: ସେମାନେ ବିଜେପିର ଅଛୁଆଁପଣ ଦୂର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ।
• ତୃତୀୟ: ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ କେବଳ ଗୋଟିଏ ବ୍ୟବସାୟିକ ବା ‘Transactional’ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା— ଅର୍ଥାତ୍ ଆବଶ୍ୟକ ପଡ଼ିଲେ ବ୍ୟବହାର କର ଏବଂ କାମ ସରିଗଲେ ଦଳରୁ ବାହାର କରିଦିଅ।
କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳ ଆଜି ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଜିନିଷ ଆକଳନ କରିବାରେ ଭୁଲ୍ କରିଦେଲେ। ସେମାନେ ଭୁଲିଗଲେ ଯେ, ଆଜିର ବିଜେପି ସେହି ପୁରୁଣା ବିଜେପି ନୁହେଁ— ଏହା ହେଉଛି ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀ ଏବଂ ଅମିତ ଶାହଙ୍କ ନୂଆ ବିଜେପି।
ଆଜିର ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଥମ ପାଠ ଏହା ଶିଖିବାକୁ ହେବ ଯେ— ଆପଣ ମୋଦୀ-ଶାହଙ୍କ ବିଜେପିକୁ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ବରଂ ବିଜେପି ଆପଣଙ୍କୁ ନିଜ ସୁବିଧା ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବହାର କରିବ।
ଏହାର ସଦ୍ୟତମ ଉଦାହରଣ ହେଉଛନ୍ତି ବିହାରର ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଲୋକ ମୋର୍ଚ୍ଚାର ମୁଖ୍ୟ ଉପେନ୍ଦ୍ର କୁଶୱାହା। ସେ ଭାବିଥିଲେ ସେ ନିଜ ସର୍ତ୍ତରେ ବିଜେପି ସହ ରାଜନୀତି କରିବେ। କିନ୍ତୁ ବିଜେପି ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଟିକେଟ୍ ଦେବାକୁ ମନା କରିଦେଲା ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ସଂକେତ ଦେଲା ଯେ ଯଦି ରାଜନୀତି କରିବାର ଅଛି, ତେବେ ନିଜ ଦଳକୁ ବିଜେପି ସହ ମିଶ୍ରଣ (Merge) କରିଦିଅନ୍ତୁ। ବିଜେପି ପାଖରେ ଆଜି ସବୁ କାର୍ଡ ଅଛି। ଯଦି କେହି ଏନଡିଏ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ତେବେ ମୋଦୀ-ଶାହ ସେମାନଙ୍କୁ ମନାଇବାକୁ କେବେ ବି ଫୋନ୍ କରିବେ ନାହିଁ।
ଓଡ଼ିଶା ଏବଂ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର ବଦଳୁଥିବା ସ୍ୱରୂପ
ପୂର୍ବରୁ ଏକ ସମୟ ଥିଲା ଯେତେବେଳେ କଂଗ୍ରେସ କିମ୍ବା ବାମପନ୍ଥୀଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଲଢ଼ିବା ପାଇଁ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ବିଜେପିକୁ ଏକ ସୁବିଧାଜନକ ସହଯୋଗୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଆଜି ସେହି ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉପରେ ସଙ୍କଟ ଦେଖାଦେଇଛି। ଶିବସେନାର ବାଲାସାହେବ ଠାକରେ ଯେଉଁ ବିଜେପିକୁ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଜାଗା ଦେଇଥିଲେ, ଆଜି ତାଙ୍କ ପୁଅ ଉଦ୍ଧବ ଠାକରେଙ୍କ ହାତରୁ ନିଜର ଅସଲ ଦଳ ଏବଂ ଚିହ୍ନ ଚାଲିଯାଇଛି। ଓଡ଼ିଶାରେ ମଧ୍ୟ ବିଜେପି ଆଜି ନିଜ ଦମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସରକାର ଗଠନ କରି ସାରିଛି।
ଆଜିର ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ବିଜେପି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ବା ‘Sovereign’। ଯଦି କୌଣସି ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳକୁ ତିଷ୍ଠି ରହିବାକୁ ହେବ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଜେପି ଅଧୀନରେ ରହି ହିଁ କାମ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଚନ୍ଦ୍ରବାବୁ ନାଇଡୁ କିମ୍ବା ଏଡାପାଡି ପାଲାନିସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଭଳି କିଛି ନେତାଙ୍କ ସହ ବିଜେପି ହୁଏତ ଆଜି କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଆପୋଷ ବୁଝାମଣା କରିଥାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ କିଛି ସମୟର କଥା। ମୋଦୀ-ଶାହଙ୍କ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଜେପି ନିଜ ଶରୀରରେ କୌଣସି ‘ରାଜନୈତିକ ପୋକ’ କିମ୍ବା ଶୋଷଣକାରୀଙ୍କୁ ରଖିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରେନାହିଁ।
ଇତିହାସ ନିଜକୁ ବାରମ୍ବାର ଦୋହରାଏ। ଯେଉଁ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଦିନେ ବିଜେପିକୁ ଶିଡ଼ି ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ, ଆଜି ସେହି ଶିଡ଼ି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରୁନଥିବା ପ୍ରାଚୀର ସାଜିଛି।
