ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଇତିହାସର ସବୁଠାରୁ କଳା ଏବଂ ବିବାଦୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ଜାତୀୟ ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି’ ବା ଏମରଜେନ୍ସି ଘୋଷଣାକୁ ୫୦ ବର୍ଷ ପୂରିଛି। ୧୯୭୫ ମସିହା ଜୁନ୍ ୨୫ ତାରିଖ ବିଳମ୍ବିତ ରାତିରେ ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସୁପାରିଶକ୍ରମେ ସାରା ଦେଶରେ ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଲାଗୁ କରାଯାଇଥିଲା, ଯାହା ଦୀର୍ଘ ୨୧ ମାସ ଧରି ଚାଲିଥିଲା। ତେବେ ଏହି ସମୟ ଗୁଡିକରେ କିପରି ଥିଲା ସାମାଜିକ, ରାଜନୈତିକ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ଦମନଲୀଳାର ଭୟାବହ ? କଣ ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥଗିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା ? ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷ୍ଲେଶଣ…
କାହିଁକି ଲାଗୁ ହୋଇଥିଲା ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ?
ଏହି ଐତିହାସିକ ଘଟଣାର ସୂତ୍ରପାତ ହୋଇଥିଲା ଆଲ୍ଲାବାଦ ହାଇକୋର୍ଟଙ୍କ ଏକ ରାୟରୁ। ନିର୍ବାଚନୀ ଅନିୟମିତତା ମାମଲାରେ କୋର୍ଟ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସାଂସଦ ପଦକୁ ରଦ୍ଦ କରିବା ସହ ତାଙ୍କ ନିର୍ବାଚନକୁ ଅବୈଧ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। ଏହା ପରେ ଜନନାୟକ ଜୟପ୍ରକାଶ ନାରାୟଣ (JP) ଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏକଜୁଟ ହୋଇଥିବା ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଇସ୍ତଫା ଦାବି କରି ଦେଶବ୍ୟାପୀ ବଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ନିଜର କ୍ଷମତା ବଜାୟ ରଖିବା ଏବଂ ଦେଶର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସୁରକ୍ଷାକୁ ଦର୍ଶାଇ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ।
ବିରୋଧୀ ନେତା ଜେଲ୍ରେ, ଗଣମାଧ୍ୟମ ମୁହଁରେ ତୁଣ୍ଡି
ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଲାଗୁ ହେବା ମାତ୍ରେ ନାଗରିକମାନଙ୍କର ମୌଳିକ ଅଧିକାର ସ୍ଥଗିତ କରାଯାଇଥିଲା। ‘ମିସା’ ବା ‘ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସୁରକ୍ଷା ଆଇନର ବଜାୟ ରଖିବା’ ଆଇନ ବଳରେ ଜୟପ୍ରକାଶ ନାରାୟଣ, ଅଟଳ ବିହାରୀ ବାଜପେୟୀ, ଲାଲକୃଷ୍ଣ ଆଡଭାନୀ ଏବଂ ଜ୍ୟୋତି ବସୁଙ୍କ ଭଳି ଦେଶର ପ୍ରମୁଖ ବିରୋଧୀ ନେତାମାନଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଯାଇ ଜେଲ୍ରେ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଇଥିଲା। ସାରା ଦେଶରୁ ପ୍ରାୟ ୧,୧୦,୦୦୦ ରୁ ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କୁ ସେହି ସମୟରେ ଅଟକ ରଖାଯାଇଥିଲା।
ଏହା ସହିତ ଗଣମାଧ୍ୟମର ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଦମନ କରାଯାଇଥିଲା। ସମ୍ବାଦପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ କଡ଼ା ସେନସରସିପ୍ ଲାଗୁ କରାଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ସରକାରଙ୍କ ବିନା ଅନୁମତିରେ କୌଣସି ଖବର ପ୍ରକାଶ ପାଇପାରୁନଥିଲା। ପ୍ରାୟ ୨୫୦ ରୁ ଅଧିକ ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କୁ ଜେଲ୍ ପଠାଯାଇଥିବା ବେଳେ ୮୩୦ଟି ଦୈନିକ ସମ୍ବାଦପତ୍ର ଉପରେ ସରକାରୀ ନଜର ରଖାଯାଇଥିଲା। ଏପରିକି ସରକାର ‘ମିଡିଆ ୱାଚ୍ଡଗ୍ ପ୍ରେସ୍ କାଉନ୍ସିଲ୍ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ’କୁ ମଧ୍ୟ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଇଥିଲେ।
ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ନିଷ୍ଠୁର କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ
ଏହି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ସାରା ଦେଶରେ, ବିଶେଷ କରି ଜନସଂଖ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ଉତ୍ତର ଭାରତର ସହରଗୁଡ଼ିକରେ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଅଟକାଇ ରଖିବା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଚଲାଯାଇଥିଲା। ପ୍ରାୟ ୧.୧ କୋଟି ଲୋକଙ୍କର ଜୋରଜବରଦସ୍ତ ତାଙ୍କରି ଘରେ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ନଜର ବନ୍ଦୀ କରାଯାଇଥିଲା। ଏପରିକି ସରକାରୀ ରାସନ, ବାସଗୃହ ଏବଂ ଚାକିରି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସରକାରୀ ପ୍ରମାଣପତ୍ର ଦେଖାଇବା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କରାଯାଇଥିଲା।
ଅପରପକ୍ଷେ, ସହର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟକରଣ ନାଁରେ ବ୍ୟାପକ ବୁଲଡୋଜର କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା। ସାରା ଦେଶରେ ପ୍ରାୟ ୧,୨୦,୦୦୦ ବସ୍ତି ଉଚ୍ଛେଦ କରାଯାଇଥିବା ବେଳେ କେବଳ ଦିଲ୍ଲୀରେ ହିଁ ପ୍ରାୟ ୭ ଲକ୍ଷ ଲୋକ ବେଘର ହୋଇଯାଇଥିଲେ । ଯାହାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ସଂଘର୍ଷ ଏବଂ ପୋଲିସର ଗୁଳିଚାଳନାରେ ଅନେକ ଲୋକ ଅକାଳରେ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ।
ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ ନ୍ୟାୟପାଳିକାର ଅବନତି
ଏହି କଳା ଶାସନ ସମୟରେ ସଂସଦ କେବଳ ସରକାରଙ୍କ ଏକ ରବର ଷ୍ଟାମ୍ପ ସଦୃଶ ହୋଇ ରହିଯାଇଥିଲେ । ନ୍ୟାୟପାଳିକା ମଧ୍ୟ ନିଜର ସ୍ୱାଧୀନତା ହରାଇଥିଲା ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଲାଗି ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରିବାରେ କୋର୍ଟ ବି ବିଫଳ ହୋଇଥିଲେ। ଏହାକୁ ଅନେକ ଐତିହାସିକ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ‘ସାମ୍ବିଧାନିକ ଏକଛତ୍ରବାଦୀ ଶାସନ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଆଖ୍ୟା ଦେଇଛନ୍ତି।
ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତିର ଅନ୍ତ
ଦୀର୍ଘ ୨୧ ମାସର ଦମନଲୀଳା ପରେ, ୧୯୭୭ ଜାନୁଆରୀରେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ହଟାଇବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ ମାର୍ଚ୍ଚ ମାସରେ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। ଏହି ନିର୍ବାଚନରେ ଭାରତର ସଚେତନ ଜନତା ‘ଜନତା ପାର୍ଟି’ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏକଜୁଟ ହୋଇଥିବା ବିରୋଧୀ ଦଳକୁ ବିପୁଳ ସମର୍ଥନ ଦେଇ କଂଗ୍ରେସକୁ କ୍ଷମତାରୁ ହଟାଇଥିଲେ ଏବଂ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଥିଲା। ଏହି ୫୦ ବର୍ଷ ପୂର୍ତ୍ତି ଅବସରରେ ଦେଶ ଆଜି ବି ସେହି ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂକଟର ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ପକାଇ ସଚେତନ ରହିବାର ବାର୍ତ୍ତା ଦେଉଛି ।
