ଉତ୍କଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆରାଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଆଦ୍ୟସେବକ ଭାବେ ଗଜପତି ମହାରାଜାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ହୃଦୟରେ ସର୍ବୋପରି। ରାଜତନ୍ତ୍ର ଚାଲିଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜ ପରମ୍ପରା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଧାର୍ମିକ ବିଧିବିଧାନରେ ଗଜପତିଙ୍କ ରାଜକୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ଆଜି ବି ଅତୁଟ ରହିଛି। ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଗଜପତି ମହାରାଜାଙ୍କ ଶହ ଶହ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା ଐତିହାସିକ ସିଂହାସନ ଏବେ ପୁଣି ଥରେ ଲୋକଲୋଚନକୁ ଆସିଛି। ସୁନା ଏବଂ ରୂପାର ଅପୂର୍ବ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ ଏହି ମହିମାମଣ୍ଡିତ ସିଂହାସନ କେବଳ ଏକ ରାଜକୀୟ ଆସନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ବୀରତ୍ୱ, ଧର୍ମ, ପରମ୍ପରା ଏବଂ ବହୁ ଐତିହାସିକ ଉତ୍ଥାନ-ପତନର ଏକ ମୂକ ସାକ୍ଷୀ। ଆଜି ଏହି ସିଂହାସନର ଅଜଣା ଇତିହାସ ଏବଂ ମହତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛି।
ଅନେକ ଯୁଗର ନୀରବ ସାକ୍ଷୀ ଏହି ରାଜସିଂହାସନ
ଗଜପତି ମହାରାଜାଙ୍କ ରାଜଗୁରୁ ଦେବୀପ୍ରସାଦ ରାଜଗୁରୁଙ୍କ କହିବା ଅନୁସାରେ, ଏହି ସିଂହାସନ କେବଳ ଗୋଟିଏ ବା ଦୁଇଟି ପିଢ଼ିର ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ବହୁ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନକାଳ ଦେଖିଛି।
ବିଭିନ୍ନ ଶାସନକାଳର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷଦର୍ଶୀ :
ଓଡ଼ିଶାର ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ଗଜପତିଙ୍କ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଭୋଇ ବଂଶ, ମୋଗଲ ଶାସନ, ମରହଟ୍ଟା ସମୟ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଇଂରେଜ (ବ୍ରିଟିଶ) ରାଜୁତି ଭଳି ବହୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସାକ୍ଷୀ ରହିଛି ଏହି ଆସନ।
ଯୁଦ୍ଧ ଓ ରାଜକୀୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି :
ଏହି ପବିତ୍ର ସିଂହାସନରେ ବସି ଅତୀତରେ ଉତ୍କଳର ରାଜାମାନେ ରାଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା, ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ସୁରକ୍ଷା, ଯୁଦ୍ଧ ନୀତି ଏବଂ ପ୍ରଜାହିତକର କାର୍ଯ୍ୟର ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଉଥିଲେ। କଳାପାହାଡ଼ର ଆକ୍ରମଣ ହେଉ କିମ୍ବା ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଗୋପନ ସ୍ଥାନାନ୍ତର, ସବୁ ସଙ୍କଟମୟ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଗଜପତିମାନେ ଏହି ଆସନରେ ବସି ନିଜ ଧର୍ମୀୟ ଓ ରାଜକୀୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଆସିଛନ୍ତି।
ଅପୂର୍ବ କଳା ଓ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟର ନିଦର୍ଶନ
ଏହି ସିଂହାସନର ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଆ କାରିଗରୀର ଉଚ୍ଚକୋଟୀର ନିଦର୍ଶନ ବହନ କରେ।
1. ସୁନା ଓ ରୂପାର ଚମତ୍କାର ମିଶ୍ରଣ :
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଂହାସନଟି ନିଖୁଣ କାଠ ଢାଞ୍ଚା ଉପରେ ଶୁଦ୍ଧ ରୂପା ଏବଂ ସୁନାର ପତରରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇଛି। ଏହାର ପୃଷ୍ଠଭାଗ ଏବଂ ହାତ ରଖିବା ସ୍ଥାନରେ ସିଂହ, ଗଜ (ହାତୀ) ଏବଂ ପ୍ରାଚୀନ ଉତ୍କଳୀୟ ମନ୍ଦିର ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ଶୈଳୀର ଡିଜାଇନ୍ ଖୋଦିତ ହୋଇଛି।
2. ଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ ପାରମ୍ପରିକ ଶୈଳୀ :
ଏଥିରେ ଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଫିଲିଗ୍ରୀ ଓ ଖୋଦେଇ କାମ ଆଜିକାଲିର ଆଧୁନିକ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ। ଏହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ସେହି ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାର କାରିଗରମାନେ ଧାତୁ ଶିଳ୍ପରେ କେତେ ନିପୁଣ ଥିଲେ।
ସୁନିଆଁ ଓ ଅଭିଷେକ ପର୍ବରେ ବ୍ୟବହାର
ରାଜତନ୍ତ୍ର ସମାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ସୁଦ୍ଧା ଆଜି ବି ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପୁରୀର ଶ୍ରୀନଅରରେ ପାରମ୍ପରିକ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ସମୟରେ ଏହି ସିଂହାସନର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି।
ସୁନିଆଁ ପର୍ବରେ ରାଜକୀୟ ଦରବାର :
ଓଡ଼ିଆ ନବବର୍ଷ ତଥା ଗଜପତି ମହାରାଜାଙ୍କ ଅଙ୍କ ଗଣନାର ଦିନ ‘ସୁନିଆଁ’ ଉତ୍ସବ ଅବସରରେ ଶ୍ରୀନଅରରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଦରବାର ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଦିନ ଗଜପତି ମହାରାଜା ପାରମ୍ପରିକ ରାଜପୋଷାକ ଓ ମୁକୁଟ ପରିଧାନ କରି ଏହି ଐତିହାସିକ ସିଂହାସନରେ ବିରାଜମାନ ହୁଅନ୍ତି।
ରାଜଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜତିଳକ :
ଏହି ସିଂହାସନରେ ବସିବା ପରେ ରାଜଗୁରୁ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଣ୍ଡିତମାନେ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ପୂର୍ବକ ଗଜପତିଙ୍କୁ ରାଜତିଳକ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ସେବକମାନେ ଆସି ଭେଟି ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
‘ଚଳନ୍ତି ପ୍ରତିମା’ ଓ ସିଂହାସନର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦର୍ଶନ
ଓଡ଼ିଶାରେ ଗଜପତି ନିଜକୁ କେବେହେଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାସକ ବୋଲି ଦାବି କରିନାହାନ୍ତି। ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଗଙ୍ଗବଂଶୀୟ ସମ୍ରାଟ ଅନଙ୍ଗଭୀମ ଦେବ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ‘ଉତ୍କଳର ପ୍ରକୃତ ରାଷ୍ଟ୍ରଦେବତା’ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ ଏବଂ ନିଜକୁ ତାଙ୍କର ‘ରାଉତ’ ବା ସେବକ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। ସେହି ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଗଜପତିଙ୍କ ଏହି ସିଂହାସନ କେବଳ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ ନୁହେଁ, ବରଂ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମର୍ପଣ ଓ ସେବାର ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆସନ। ବର୍ତ୍ତମାନର ଗଜପତି ମହାରାଜା ଦିବ୍ୟସିଂହ ଦେବ ଏହି ପବିତ୍ର ଐତିହ୍ୟକୁ ସଂରକ୍ଷିତ ରଖି ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରଚାର ପ୍ରସାର କରିଆସୁଛନ୍ତି।
ଐତିହାସିକମାନଙ୍କ ମତରେ, ଏହି ସିଂହାସନ ଓଡ଼ିଶାର ହଜିଯାଇଥିବା ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ସ୍ୱାଭିମାନ ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧ ସାଂସ୍କୃତିକ ଧରୋହରର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ରତ୍ନ। ଏହାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ସଂରକ୍ଷଣ କରି ଆଗାମୀ ପିଢ଼ି ନିକଟରେ ଉତ୍କଳର ଏହି ଗୌରବମୟ ଇତିହାସକୁ ତୋଳି ଧରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।
