ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ଗତ କିଛି ବର୍ଷ ହେବ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଏକ ଅଜବ ସାଙ୍ଗକୁ ଚିନ୍ତାଜନକ ଟ୍ରେଣ୍ଡ ନିଶ୍ଚୟ ଦେଖୁଥିବେ। ଆଜିକାଲି ରାଜନୀତିରେ ସକାଳେ ଜଣେ ନେତା ଗୋଟିଏ ଦଳର ଗୁଣଗାନ କରୁଥାନ୍ତି, ତ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଦଳର ପତାକା ଧରି ମଞ୍ଚରେ ଛିଡ଼ା ହୋଇଥାନ୍ତି। ବିଶେଷ କରି ବିରୋଧୀ ଶିବିରର ବଡ଼ ବଡ଼ ସାଂସଦ, ବିଧାୟକ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନେତାମାନେ ଯେପରି ଭାବରେ ଲାଇନ୍ ଲଗାଇ ଶାସକ ଦଳ ବିଜେପି କିମ୍ବା ଏନଡିଏ (NDA) ମେଣ୍ଟରେ ସାମିଲ ହେଉଛନ୍ତି, ତାହା ଆମ ଗଣତନ୍ତ୍ର ପ୍ରତି ଏକ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନବାଚୀ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।
ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି – ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏହି ଦେଶରେ ବିରୋଧୀ ଦଳ ବୋଲି କିଛି ରହିବ ତ? କ’ଣ ଭାରତ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏକ ‘ବିରୋଧୀ ଶୂନ୍ୟ’ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଆଡ଼କୁ ଗତି କରୁଛି? ଯଦି ବିରୋଧୀ ଦଳ ହିଁ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯିବେ, ତେବେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସ୍ୱର ସଂସଦରେ କିଏ ଉଠାଇବ?
ଯଦି ବିଗତ କିଛି ବର୍ଷର ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର ମାନଚିତ୍ରକୁ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ଗୋଆରୁ ନେଇ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ରାଜ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ – ପ୍ରାୟ ସବୁଠି ଆପଣଙ୍କୁ ସମାନ କାହାଣୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ। ଜନତା ଭୋଟ୍ ଦେଇ ଗୋଟିଏ ସରକାର ଗଠନ କରୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କିଛି ମାସ କିମ୍ବା ବର୍ଷ ପରେ ବିରୋଧୀ ଦଳର ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଗୋଷ୍ଠୀ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ଶାସକ ଦଳ ସହ ମିଶି ସରକାର ବଦଳାଇ ଦେଉଛନ୍ତି। ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଶିବସେନା ଏବଂ ଏନସିପି (NCP) ର ବିଭାଜନ ଏହାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଉଦାହରଣ।
ଏହି ଦଳ ବଦଳ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସାମିଲ ଥିବା ନେତାମାନଙ୍କୁ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଉଛି, ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଉତ୍ତର ରହୁଛି। କିଏ କହୁଛି ଦେଶର ବିକାଶ ପାଇଁ ଏବଂ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ନୀତିରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଏପରି କରୁଛନ୍ତି, ତ ଆଉ କିଏ ପରୋକ୍ଷରେ ସରକାରୀ ସଂସ୍ଥା ଯେପରିକି ଇଡି (ED), ସିବିଆଇ (CBI) ର ଚାପ ବିଷୟରେ ଇସାରା କରୁଛି। ବିରୋଧୀ ଦଳର ଅଭିଯୋଗ ଯେ ସରକାର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଏଜେନ୍ସିଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ସେମାନଙ୍କ ନେତାମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଦଳ ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି। ଅନ୍ୟପଟେ ଶାସକ ଦଳର କହିବା କଥା ଯେ ବିରୋଧୀଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ନେତାମାନେ ନିରାଶ ହୋଇ ଦଳ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି। କାରଣ ଯାହା ବି ହେଉ, ଏହାର ସିଧାସଳଖ ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଘାତକ ପ୍ରଭାବ ଆମ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ମେରୁଦଣ୍ଡ ଉପରେ ପଡ଼ୁଛି।
ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ଳେଷକମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଗଣତନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ଏକ ଶଗଡ଼ ଗାଡ଼ି ପରି। ଯେଉଁଥିରେ ଶାସକ ଦଳ ଏବଂ ବିରୋଧୀ ଦଳ ହେଉଛନ୍ତି ଦୁଇଟି ଚକ। ଗାଡ଼ି ସଳଖ ଭାବେ ଚାଲିବାକୁ ହେଲେ ଦୁଇଟିଯାକ ଚକ ସମାନ ଭାବରେ ସଶକ୍ତ ଏବଂ ସନ୍ତୁଳିତ ହେବା ଜରୁରୀ। ଯଦି ଗୋଟିଏ ଚକ ଅତ୍ୟଧିକ ବଡ଼ ହୋଇଯିବ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଚକଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଭାଙ୍ଗିରୁଜି ଯିବ, ତେବେ ସେହି ଶଗଡ଼ ଗାଡ଼ି ଆଗକୁ ବଢ଼ିପାରିବ କି? କଦାପି ନୁହେଁ, ଗାଡ଼ିଟି ସେହି ଜାଗାରେ ଓଲଟି ପଡ଼ିବ।
ଆମ ସମ୍ବିଧାନରେ ବିରୋଧୀ ଦଳକୁ କେବଳ ଏକ ସଂଖ୍ୟା ଭାବେ ଦେଖାଯାଇନାହିଁ, ବରଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ସୁରକ୍ଷା କବଚ କୁହାଯାଇଛି। ବିରୋଧୀ ଦଳର ମୁଖ୍ୟ କାମ ହେଉଛି:
• ସରକାରଙ୍କ ଭୁଲ ନୀତି ଏବଂ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ଜୋରଦାର ବିରୋଧ କରିବା।
• ସାଧାରଣ ଗରିବ ଏବଂ ନିଷ୍ପେସିତ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସ୍ୱରକୁ ସଂସଦରେ ପହଞ୍ଚାଇବା।
• ସରକାରଙ୍କୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରୀ କିମ୍ବା ଏକଛତ୍ରବାଦୀ ହେବାରୁ ରୋକିବା।
ଯଦି ଦେଶରେ ଏକ ସଶକ୍ତ ବିରୋଧୀ ଦଳ ହିଁ ନ ରହିବେ, ତେବେ ସରକାରଙ୍କ ମନମୁଖୀ ଶାସନକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କିଏ ପଚାରିବ? ସଂସଦରେ ବିତର୍କ ବିନା ଯଦି ସମସ୍ତ ବିଲ୍ ପାସ୍ ହୋଇଯିବ, ତେବେ ସେହି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଆମେ ଗଣତନ୍ତ୍ର କହିବା ନା ରାଜତନ୍ତ୍ର? ଏହା ଏକ ଅତି ଗମ୍ଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ।
ଆସନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ଯେ ଏହି ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପଛର ପ୍ରକୃତ କାରଣଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ? ଏହାକୁ ଆମେ ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଭାଗରେ ବୁଝିପାରିବା:
୧. ନେତୃତ୍ୱର ସଙ୍କଟ (Leadership Crisis):
ଆଜିର ସମୟରେ ଅନେକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଏବଂ ଜାତୀୟ ସ୍ତରର ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସଠିକ୍ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ନେତୃତ୍ୱର ଘୋର ଅଭାବ ଦେଖାଦେଇଛି। କଂଗ୍ରେସ ପରି ସର୍ବଭାରତୀୟ ଦଳ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ନିଜର ସାଂଗଠନିକ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଇ ଗତି କରୁଛି। ନେତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟର ଅଭାବ ଯୋଗୁଁ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରର କର୍ମୀମାନେ ନିରାଶ ହେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ବିକଳ୍ପ ସନ୍ଧାନ କରୁଛନ୍ତି।
୨. ବିଚାରଧାରାର ଅସ୍ଥିରତା (Ideological Shift):
ପୂର୍ବ କାଳରେ ରାଜନୀତି ‘ନୀତି ଏବଂ ଆଦର୍ଶ’ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଆଜିକାଲି ରାଜନୀତିରେ ‘ନୀତି’ ଅପେକ୍ଷା ‘କ୍ଷମତା’ ଏବଂ ‘ସୁବିଧାବାଦ’ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଉଛି। ନେତାମାନେ ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାର୍ଥ, ପଦବୀ ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ ନିଜ ଦଳର ବିଚାରଧାରାକୁ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଦେବାକୁ ପଛାଉ ନାହାଁନ୍ତି।
୩. ସାମ୍ବିଧାନିକ ଗଳାବାଟ (Constitutional Loopholes):
ଆମ ଦେଶରେ ଦଳ ବଦଳ ବିରୋଧୀ ଆଇନ (Anti-Defection Law) ରହିଛି। କିନ୍ତୁ ନେତାମାନେ ଏବେ ସେଥିରୁ ବଞ୍ଚିବାର ନୂଆ ଗଳାବାଟ ଖୋଜି ବାହାର କରିଛନ୍ତି। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଳର ଦୁଇ-ତୃତୀୟାଂଶ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ନୂଆ ଗୋଷ୍ଠୀ ଗଠନ କରାଯାଉଛି କିମ୍ବା ସାଂସଦ/ବିଧାୟକ ପଦରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେଇ ପୁଣିଥରେ ଶାସକ ଦଳରୁ ଉପ-ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ାଯାଉଛି। ଯାହାଫଳରେ ଆଇନଗତ ଭାବେ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ହୋଇପାରୁ ନାହିଁ।
ଏହି ସମଗ୍ର ରାଜନୈତିକ ଖେଳରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅପମାନ କାହାର ହେଉଛି? ସେ ହେଉଛି ଏହି ଦେଶର ସାଧାରଣ ଜନତା। ଜଣେ ଭୋଟର ଖରା, ବର୍ଷାକୁ ଖାତିର ନକରି ଲାଇନରେ ଛିଡ଼ା ହୋଇ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଚାରଧାରା ଏବଂ ଦଳକୁ ଦେଖି ଭୋଟ୍ ଦିଏ। କିନ୍ତୁ ଜିତିବା ପରେ ଯେତେବେଳେ ସେହି ନେତା ମାତ୍ର କେଇଟା ଦିନରେ ଅନ୍ୟ ଶିବିରକୁ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଜନସାଧାରଣ ନିଜକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତାରିତ ଏବଂ ଅସହାୟ ମନେ କରନ୍ତି। ଏହା କ’ଣ ଜନମତର ଅପମାନ ନୁହେଁ?”
ଇତିହାସ ସାକ୍ଷୀ ଅଛି, ପୃଥିବୀର ଯେଉଁ ଦେଶରେ ବି ବିରୋଧୀ ଦଳ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଛନ୍ତି କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଦବାଇ ଦିଆଯାଇଛି, ସେଠାରେ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଧୀରେ ଧୀରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି ଏବଂ ଏକଛତ୍ରବାଦ କିମ୍ବା ଏକନାୟକତ୍ୱ (Dictatorship) ମୁଣ୍ଡ ଟେକିଛି। ଚୀନ, ରୁଷ କିମ୍ବା କେତେକ ଆଫ୍ରିକୀୟ ଦେଶର ଉଦାହରଣ ଆମ ସାମ୍ନାରେ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ନିର୍ବାଚନ ତ ହୁଏ କିନ୍ତୁ ଜନତାଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ବିକଳ୍ପ ନଥାଏ।
ଭାରତ ପରି ଏକ ବିଶାଳ, ବହୁଭାଷୀ ଏବଂ ବିବିଧତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଶରେ ସମସ୍ତ ବର୍ଗର ସ୍ୱର ଶୁଣାଯିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। ଏଠାରେ ପ୍ରତିଟି ଆଞ୍ଚଳିକ ସମସ୍ୟା, ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ, ପଛୁଆ ବର୍ଗ ଏବଂ ଚାଷୀ-ମୂଲିଆଙ୍କର ଅଲଗା ଅଲଗା ଦାବି ରହିଛି। ଯଦି କେବଳ ଗୋଟିଏ ବୃହତ ପକ୍ଷର କଥା ଚାଲିବ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରୀକୃତ ଶାସନ ହେବ, ତେବେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷା ଏବଂ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ କିମ୍ବା ଗରିବ ଶ୍ରେଣୀର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାର କ୍ଷୁଣ୍ଣ ହେବାର ଏକ ବଡ଼ ଭୟ ସବୁବେଳେ ରହିବ। ବିରୋଧୀ ଦଳର ଅନୁପସ୍ଥିତି ସରକାରଙ୍କୁ ଅଣସାମ୍ବିଧାନିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ପାଇଁ ସହଜ କରିଦେଇଥାଏ।
ତେବେ ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝିବାକୁ ହେବ – ଏହି ସ୍ଥିତି ପାଇଁ କେବଳ ଶାସକ ଦଳକୁ ଦୋଷ ଦେଲେ ଚଳିବ ନାହିଁ। ବିରୋଧୀ ଦଳମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଭିତରକୁ ଚାହିଁବାକୁ ପଡ଼ିବ ଏବଂ ଆତ୍ମସମୀକ୍ଷା (Introspection) କରିବାକୁ ହେବ।
ଆଜି ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜକୁ କିଛି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାକୁ ହେବ:
• ସେମାନେ କାହିଁକି ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଜିତିପାରୁ ନାହାଁନ୍ତି?
• କାହିଁକି ସେମାନଙ୍କ ନେତାମାନେ ସାମାନ୍ୟ ଚାପ ବା ପ୍ରଲୋଭନ ଆଗରେ ମୁଣ୍ଡ ନୁଆଇଁ ଦଳ ଛାଡ଼ି ପଳାଉଛନ୍ତି?
• ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ସହ ସେମାନେ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରରେ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି ତ?
ଆଜିର ଭୋଟର ବହୁତ ସଚେତନ। କେବଳ ଟେଲିଭିଜନ ଷ୍ଟୁଡିଓରେ ବସି କିମ୍ବା ଟ୍ୱିଟର (X) ରେ ସରକାରଙ୍କ ସମାଲୋଚନା କଲେ ନିର୍ବାଚନ ଜିତି ହେବ ନାହିଁ। କେବଳ ‘ସରକାର ବିରୋଧୀ’ ନକାରାତ୍ମକ ରାଜନୀତି ନୁହେଁ, ବରଂ ଦେଶର ବିକାଶ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ କି ‘ବିକଳ୍ପ ମଡେଲ’ ବା ଯୋଜନା ରହିଛି, ତାହା ନେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଜନତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ ହେବ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିରୋଧୀ ଦଳ ଜନତାଙ୍କ ମନରେ ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରି ନାହାଁନ୍ତି ଯେ ସେମାନେ ଏକ ସୁଦୃଢ଼ ଏବଂ ସ୍ଥିର ବିକଳ୍ପ ଦେଇପାରିବେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ଥିତିରେ ସୁଧାର ଆସିବା ଅସମ୍ଭବ।
ସେଥିପାଇଁ ଶେଷରେ ଏତିକି କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ, ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଭବିଷ୍ୟତ କେବଳ ଶାସକ ଦଳର ସଫଳତା ଉପରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଦାୟିତ୍ୱବାନ ବିରୋଧୀ ଦଳର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ବିରୋଧୀ ଦଳର ସ୍ୱରକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବା କେବଳ କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦାୟିତ୍ୱ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହି ଦେଶର ପ୍ରତିଟି ସଚେତନ ନାଗରିକ ଭାବେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାର ଅଧିକାର ଏବଂ ସମାଲୋଚନାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବାର ପରମ୍ପରା ହିଁ ଆମ ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଗୌରବ ଆଣିଦେଇଛି।
