ସାଧାରଣତଃ ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ବିବାହ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଚାରିଆଡ଼େ ଖୁସିର ମାହୋଲ ଥାଏ। ଶେହନାଇର ସ୍ୱର, ନୂଆ ପୋଷାକ, ଆଉ ଏକ ନୂଆ ଜୀବନର ସ୍ୱପ୍ନ। କିନ୍ତୁ ସେହି ସ୍ୱପ୍ନ ଯଦି ଏକ ସାଂଘାତିକ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡର ରୂପ ନିଏ, ତେବେ ଆପଣ କଣ କହିବେ?
୨୦ ବର୍ଷର ଜଣେ ଯୁବତୀ ସିୟା ଗୋୟଲ୍। ୨୬ ବର୍ଷର କେତନ ଅଗ୍ରୱାଲଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ବିବାହ ସ୍ଥିର ହୋଇଥିଲା। ଏହା ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ଆରେଞ୍ଜଡ୍ ମ୍ୟାରେଜ୍ (Arranged Marriage) ବା ପାରିବାରିକ ସହମତିରେ ସ୍ଥିର ହୋଇଥିବା ବିବାହ ଥିଲା। ବିବାହ ପୂର୍ବରୁ କେତନ ଏବଂ ସିୟା ଲୋହାଗଡ଼ ଦୁର୍ଗ ବୁଲିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେହି ଟ୍ରିପ୍ରୁ ଖବର ଆସିଲା ଯେ, କେତନ ପାହାଡ଼ରୁ ଖସିପଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଏହାକୁ ଏକ ଦୁର୍ଘଟଣା କୁହାଯାଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପୋଲିସ ଯେତେବେଳେ ଏହାର ଗଭୀର ତଦନ୍ତ କଲା, ସେତେବେଳେ ଯେଉଁ ସତ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଲା, ତାହା ସମଗ୍ର ସମାଜକୁ ସ୍ତବ୍ଧ କରିଦେଲା।
ସିୟା ନିଜର ପ୍ରେମିକ ଚେତନ ସହ ମିଶି ନିଜର ଭାବି ସ୍ୱାମୀ କେତନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାର ଏକ ସୁଚିନ୍ତିତ ସାଜିଶ୍ ରଚିଥିଲେ। ଏହି ଘଟଣା ସୋସିଆଲ ମିଡିଆରେ ଏକ ବଡ଼ ତର୍କ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। କିନ୍ତୁ ଆଜି ଆମେ କେବଳ ଏହି ଅପରାଧର କଥା କହିବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିନାହୁଁ। ଆଜି ଆମକୁ ଏହି ସାମାଜିକ ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱର ଗଭୀରତାକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଆଜି ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାକୁ ପଡ଼ିବ — ଆମ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ବିବାହ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଜି କେଉଁ ସ୍ଥିତିରେ ପହଞ୍ଚିଛି? ଜଣେ ଯୁବତୀ ପାଇଁ ନିଜ ପରିବାରକୁ “ନା” କହିବା କଣ ଏତେ କଷ୍ଟକର ଥିଲା, ଯେ ସେ “ନା” କହିବା ବଦଳରେ କାହାର ମର୍ଡର ପ୍ଲାନ୍ (Murder Plan) ବା ହତ୍ୟାର ସାଜିଶ୍ କରିବାକୁ ଅଧିକ ସହଜ ମନେକଲେ?
ସିୟା ଚାହିଁଥିଲେ ନିଜ ଘର ଲୋକଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ ମନା କରିପାରିଥାନ୍ତେ, ବିବାହ ବ୍ୟବସ୍ଥାରୁ ଓହରି ଯାଇପାରିଥାନ୍ତେ। କିନ୍ତୁ ସେ ତାହା କଲେ ନାହିଁ। ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ରାସ୍ତା ବାଛିଲେ, ଯେଉଁଠି ଜଣେ ନିରୀହ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଜୀବନ ଚାଲିଗଲା। ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାମଲାକୁ ବୁଝିବାକୁ ହେଲେ, ଆମକୁ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ବିବାହକୁ କେଉଁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ବୁଝିବାକୁ ହେବ।
ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଉପର ଦେଖାକୁ ବିବାହକୁ ଦେଖୁ, ମନେହୁଏ ଏହା ଦୁଇଟି ମଣିଷର ମିଳନ। ଜଣେ ପୁରୁଷ ଏବଂ ଜଣେ ମହିଳା ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ସଂସାର ଗଢ଼ନ୍ତି ଏବଂ ବଂଶ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଭାରତୀୟ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଏହା କେବଳ ଦୁଇଟି ମଣିଷର କଥା ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଅନେକ ଜଟିଳ ଉପାଦାନ କାମ କରେ।
ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି ଧର୍ମ। ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଜାତି। କାହା ସହିତ ବିବାହ ହେବ, ତାହା ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିର ଜାତି ଉପରେ ବହୁତ ନିର୍ଭର କରେ। ତୃତୀୟଟି ହେଉଛି ସୋସିଆଲ କ୍ୟାପିଟାଲ (Social Capital) ବା ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଯାହାକୁ ଆମେ ସାଧାରଣ ଭାଷାରେ କହୁ “ଭଲ ଖାନଦାନ”। ଏବଂ ଚତୁର୍ଥଟି ହେଉଛି ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା — ଆପଣ କେତେ ଧନୀ ବା ଗରିବ। ଏହି ସବୁ ସୀମାରେଖା ଭିତରେ ହିଁ ଆମ ଦେଶରେ ବିବାହ ସ୍ଥିର ହୁଏ।
ଆମ ସମାଜର ବିବାହ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ଯାଇ ଭାରତର ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରେଣେତା ଡକ୍ଟର ବି.ଆର. ଆମ୍ବେଦକର ଏକ ବହୁତ ବଡ଼ କଥା କହିଥିଲେ। ସେ କହିଥିଲେ ଯେ, ଆମ ସମାଜରେ ବିବାହ ହେଉଛି ‘ଏଣ୍ଡୋଗାମୀ’ (Endogamy) ବା ସଜାତୀୟ ବିବାହର ଏକ କଠୋର ରୂପ। ଆପଣଙ୍କ ଜାତି ସମାନ ହେବା ଦରକାର, କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ଗୋତ୍ର ଅଲଗା ହେବା ଦରକାର। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଜରେ ଜାତିଗତ ପବିତ୍ରତା ଏବଂ ଜାତିର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗକୁ ବଜାୟ ରଖାଯାଏ। ସେଥିପାଇଁ ଡକ୍ଟର ଆମ୍ବେଦକର କହିଥିଲେ ଯେ ଯଦି ଜାତି ପ୍ରଥାକୁ ଶେଷ କରିବାକୁ ହେବ, ତେବେ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିବାହ ବା ଇଣ୍ଟରକାଷ୍ଟ ମ୍ୟାରେଜ୍ (Inter-caste Marriage) କୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ସେହିଭଳି ଭାରତର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ ଏମ୍.ଏସ୍. ଶ୍ରୀନିବାସନ ମଧ୍ୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ପ୍ରତି ଇଶାରା କରିଥିଲେ। ସେ କହିଥିଲେ ଯେ ଆମ ସମାଜରେ ବିବାହ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମହିଳାମାନଙ୍କର ସ୍ଵାଧୀନତା ବା ସ୍ଵାୟତ୍ତତା (Autonomy) କୁ ପ୍ରାୟତଃ ଶେଷ କରିଦିଆଯାଏ। ଜଣେ ମହିଳା ସବୁବେଳେ ନିଜ ସମାନ ସ୍ତରର କିମ୍ବା ନିଜଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ହିଁ ବିବାହ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଯଦି କେହି ଏହି ନିୟମର ବିପରୀତ ଯାଇ ବିବାହ କରେ, ତେବେ ସମାଜ ତାଙ୍କୁ ବାସନ୍ଦ କରେ, କ୍ରୋଧ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ ଏବଂ ଅନେକ ସମୟରେ ହିଂସାର ଆଶ୍ରୟ ମଧ୍ୟ ନିଏ।
ଆପଣ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ, ଯେଉଁ ବିବାହକୁ ଆମେ କେବଳ ଦୁଇଟି ମଣିଷର ସମ୍ପର୍କ ଭାବୁଥିଲେ, ତାହା ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ କେତେ ଜଟିଳ! ଏଠାରେ ଯଦି ଥରେ ବିବାହର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ, ସେଠାରୁ ପଛକୁ ଫେରିବା ବହୁତ ମୁସ୍କିଲ ହୋଇଯାଏ। କାରଣ ପରିବାରର ସମ୍ମାନ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଚାପ ଏତେ ଥାଏ ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ଇଚ୍ଛାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଅନ୍ୟ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ କଥା ହେଉଛି, ଆମ ପରମ୍ପରାରେ ବିବାହ କରିବା ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିଧି ଅଛି, ମନ୍ତ୍ର ଅଛି, ପଣ୍ଡିତ ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ବିବାହରୁ ବାହାରିବା ପାଇଁ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅଲଗା ହେବା ପାଇଁ କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର ବା ଧାର୍ମିକ ସଂରଚନା ନାହିଁ। ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ବିବାହକୁ ଏକ ‘କଣ୍ଟ୍ରାକ୍ଟ’ ବା ଚୁକ୍ତି ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଦୁଇଜଣ ବ୍ୟକ୍ତି ସହମତିରେ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ମନ ନମିଳିଲେ ସହଜରେ ଅଲଗା ହୋଇଯାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆମ ସଂସ୍କୃତିରେ ବିବାହକୁ ଏକ ‘ଧର୍ମ’ ବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି। ଏହା ଏକ ନୈତିକ ବନ୍ଧନ, ଯେଉଁଥିରୁ ମଣିଷ ଚାହିଁଲେ ବି ବାହାରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହା ସହିତ ପିତୃଋଣ, ଦେବଋଣ ଭଳି ଅନେକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ ହୋଇ ରହିଛି।
କେବଳ ସେତିକି ନୁହେଁ, ଆମ ଆଧୁନିକ ଆଇନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବିବାହ ବିଚ୍ଛେଦ ବା ଡିଭୋର୍ସ (Divorce) ର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମାଜ ଏହାକୁ ଆଜି ବି ଭଲ ନଜରରେ ଦେଖେନାହିଁ। ଯଦି କେହି କୋର୍ଟକୁ ଡିଭୋର୍ସ ପାଇଁ ଯାଏ, ତେବେ ଆମର ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ କୋର୍ଟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ବୁଝାମଣା ବା କମ୍ପ୍ରୋମାଇଜ୍ (Compromise) କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି। ଜଣେ ଡିଭୋର୍ସୀ ମହିଳା କିମ୍ବା ବିଧବାଙ୍କୁ ସମାଜ ଯେଉଁ ହୀନ ଭାବନାରେ ଦେଖେ, ତାହା କୌଣସି ବି ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ସେହି ସମ୍ପର୍କରୁ ବାହାରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅତି କଷ୍ଟକର କରିଦିଏ।
ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦର୍ଶନରେ ବିବାହକୁ ନେଇ କଣ କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦାର୍ଶନିକ ଜନ୍ ଷ୍ଟୁଆର୍ଟ ମିଲ୍ ବିବାହକୁ ଏକ ଭଲ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବୋଲି ମାନିନାହାନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମତରେ ବିବାହ ପୁରୁଷ ଏବଂ ମହିଳା ଉଭୟଙ୍କ ସ୍ଵାଧୀନତା ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପରିଚୟକୁ ଛଡ଼ାଇ ନିଏ। ସେହିପରି ଇମାନୁଏଲ କାଣ୍ଟ ମଧ୍ୟ ବିବାହକୁ ଏକ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଥିଲେ।
ଯଦି ଆମେ ନାରୀବାଦୀ ବା ଫେମିନିଷ୍ଟ (Feminist) ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖିବା, ତେବେ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଦାର୍ଶନିକ ସିମୋନ୍ ଦି ବୁଆ (Simone de Beauvoir) ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁସ୍ତକ ‘ଦି ସେକେଣ୍ଡ ସେକ୍ସ’ (The Second Sex) ରେ ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର କଥା କହିଛନ୍ତି। ସେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ବିବାହ ଜଣେ ମହିଳାକୁ ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ (Individual) ରୁ ବଦଳାଇ ‘ଅନ୍ୟ କେହି’ (Other) କରିଦିଏ। ବିବାହ ପୂର୍ବରୁ ଜଣେ ଯୁବତୀର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱପ୍ନ, ଆକାଂକ୍ଷା ଏବଂ ସ୍ଵାଧୀନତା ଥାଏ। କିନ୍ତୁ ବିବାହ ପରେ ତାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପୁରୁଷର ଚାରିପାଖରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ହୋଇଯାଏ। ସେ ଆର୍ଥିକ ଏବଂ ମାନସିକ ସ୍ତରରେ ପୁରୁଷ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ହୋଇଯାଏ।
ସମାଜ ମଧ୍ୟ ପିଲାଦିନରୁ ଝିଅମାନଙ୍କ ମନରେ ଏଭଳି ସଂସ୍କାର ଭରିଦିଏ ଯେ, ସେମାନେ ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ଵାଧୀନତାକୁ ଭୁଲି କେବଳ ଜଣେ “ଭଲ ଝିଅ”, “ଭଲ ସ୍ତ୍ରୀ” କିମ୍ବା “ଭଲ ମା” ହେବାର ଭୂମିକା ତୁଲାଇବାକୁ ହିଁ ନିଜ ଜୀବନର ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବୋଲି ଭାବିନିଅନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମଣିଷଟି ଧୀରେ ଧୀରେ ମରିଯାଏ।
ବିଗତ ଦୁଇ-ତିନି ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ସମାଜରେ ଯେଉଁସବୁ ଘଟଣା ଘଟୁଛି, ତାହାକୁ ଆମକୁ ଏକ ବଡ଼ ଚେତାବନୀ ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ହେବ। ଆଜିର ଯୁବପିଢ଼ି ନିଜର ସ୍ଵାଧୀନତା ଏବଂ ନିଜର ଅଧିକାରକୁ ନେଇ ଅଧିକ ସଚେତନ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟପଟେ ଆମର ପାରମ୍ପରିକ ଆରେଞ୍ଜଡ୍ ମ୍ୟାରେଜ୍ ସେଟଅପ୍ (Arranged Marriage Setup) ଆଜି ବି ସେତିକି କଠୋର ହୋଇ ରହିଛି।
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦୁଇଟି ବିଚାରଧାରା ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସିୟା ଗୋୟଲ୍ ଭଳି ମାମଲା ସାମ୍ନାକୁ ଆସେ। ଜଣେ ଶିକ୍ଷିତ ଯୁବତୀ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ପରିବାର ଆଗରେ ନିଜର ଅସହମତି ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ସାହସ ଜୁଟାଇ ପାରେନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେ ଭାବେ ଯେ ହୁଏତ ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ନଚେତ୍ ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ରାସ୍ତାରୁ ହଟାଇବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଯାହା ସହ ତାର ବିବାହ ସ୍ଥିର ହୋଇଛି। ଏହା କେବଳ ଏକ ଅପରାଧ ନୁହେଁ, ଏହା ଆମ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ବଡ଼ ବିଫଳତା।
ଆମେ ଏଠାରେ କୌଣସି ଅପରାଧୀକୁ ସମର୍ଥନ କରୁନାହୁଁ କିମ୍ବା କାହାର ଅପରାଧକୁ ଛୋଟ କରି ଦେଖୁନାହୁଁ। ଅପରାଧ ଅପରାଧ ହିଁ ଅଟେ ଏବଂ ତାର କଠୋର ଶାସ୍ତି ହେବା ଦରକାର। କିନ୍ତୁ ଆମକୁ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଜଞ୍ଜିରକୁ ଟିକେ ହାଲୁକା କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଆମକୁ ଆମ ପିଲାମାନଙ୍କୁ, ବିଶେଷ କରି ଝିଅମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି ଏକ ପରିବେଶ ଦେବାକୁ ହେବ, ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ନିଜ ମନର କଥା, ନିଜର ଅସହମତି ପ୍ରକାଶ କରିପାରିବେ। ଯଦି ସେମାନେ କୌଣସି ବିବାହରେ ଖୁସି ନାହାନ୍ତି, ତେବେ ପରିବାର ଆଗରେ “ନା” କହିବାର ସାହସ ସେମାନଙ୍କର ରହିବା ଦରକାର ଏବଂ ପରିବାର ମଧ୍ୟ ସେହି “ନା” କୁ ସମ୍ମାନର ସହ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଯଦି ଆମେ ସାମାଜିକ ଚାପର ଏହି କଠୋରତାକୁ କମ ନକରିବା, ତେବେ ଜୀବନ ବୋଝ ହୋଇଯିବ, ଆଉ ଏମିତି ଅନେକ ନିରୀହ କେତନ ଏବଂ ଭୁଲ ରାସ୍ତାରେ ଯାଉଥିବା ସିୟା ସାମ୍ନାକୁ ଆସୁଥିବେ। ଏହା କେବଳ ଏକ ନ୍ୟୁଜ୍ ଷ୍ଟୋରୀ ନୁହେଁ, ଏହା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ।
