ବର୍ତ୍ତମାନ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଏକ ଏପରି ଛକ ଉପରେ ଠିଆ ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠାରୁ ଗୋଟିଏ ଭୁଲ୍ ପଦକ୍ଷେପ ମାନବ ସମାଜକୁ ତୃତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧର ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟକୁ ଠେଲି ଦେଇପାରେ। ଗୋଟିଏ ପଟେ ପୂର୍ବ ୟୁରୋପରେ ରୁଷ ଏବଂ ୟୁକ୍ରେନ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତହୀନ ରକ୍ତକ୍ଷୟୀ ସଂଘର୍ଷ, ଆଉ ଅନ୍ୟପଟେ ପଶ୍ଚିମ ଏସିଆ ବା ମିଡିଲ୍ ଇଷ୍ଟରେ ଆମେରିକା ଓ ଇରାନ ମଧ୍ୟରେ ମୁହାଁମୁହିଁ ସ୍ଥିତି।
ବିଶ୍ୱର ବଡ଼ ବଡ଼ ମହାଶକ୍ତିମାନେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ହିଂସାର ନିଆଁକୁ ଲିଭାଇବାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଫଳ ହୋଇଛନ୍ତି, ଠିକ୍ ସେତିକିବେଳେ କିର୍ଗିଜସ୍ତାନର ରାଜଧାନୀ ବିଶକେକରେ ଆୟୋଜିତ ୨୬ତମ ସାଂଘାଇ କୋଅପରେସନ୍ ଅର୍ଗାନାଇଜେସନ୍ ଶିଖର ସମ୍ମିଳନୀରୁ ଏକ ବିରାଟ ବାର୍ତ୍ତା ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛି।
ଏହି ସମ୍ମିଳନୀରେ ସାରା ଦୁନିଆ ଦେଖିଲା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କୂଟନୈତିକ ଦୃଶ୍ୟ। ଗୋଟିଏ ପଟେ ରୁଷର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଭ୍ଲାଦିମିର ପୁଟିନଙ୍କ ଆଖିରେ ଆଖି ମିଶାଇ ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀ ସ୍ପଷ୍ଟ କହିଲେ—”ଏହା କଦାପି ଯୁଦ୍ଧର ଯୁଗ ନୁହେଁ, ମାନବତାର କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧର ଅନ୍ତ ଘଟାଇବାକୁ ହିଁ ପଡ଼ିବ।”
ଆଉ ଅନ୍ୟପଟେ, ଇରାନର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ମସୁଦ ପେଜେଶ୍କିୟାନ ଭାରତ ଆଗରେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ନିବେଦନ କଲେ—“ହେ ଭାରତ, ଆପଣ ହିଁ ଆମେରିକା ଓ ଇରାନ ମଧ୍ୟରେ ଲାଗିଥିବା ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷକୁ ରୋକିପାରିବେ। ଆପଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ସମ୍ପର୍କର ବ୍ୟବହାର କରି ବିଶ୍ୱକୁ ଏହି ରକ୍ତପାତରୁ ବଞ୍ଚାନ୍ତୁ।”
ଏଠାରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଛି—ଯେଉଁଠି ପାକିସ୍ତାନ ଭଳି ଦେଶ ଆମେରିକା ଏବଂ ଇରାନ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥତା କରିବାର ନାଟକ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁମାଡ଼ି ପଡ଼ିଲା, ସେଠାରେ ଭାରତ କିପରି ସାରା ବିଶ୍ୱ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ଆଶାର କିରଣ ପାଲଟିଛି? କ’ଣ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ମୋଦୀ ଏହି ଦୁଇଟି ମହାଯୁଦ୍ଧକୁ ଅଟକାଇ ବିଶ୍ୱରେ ଶାନ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିପାରିବେ? ଆସନ୍ତୁ ବୁଝିବା ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂ-ରାଜନୈତିକ ସମୀକରଣ।
ପ୍ରଥମେ ଆଲୋଚନା କରିବା ରୁଷ-ୟୁକ୍ରେନ ଯୁଦ୍ଧ ସମ୍ପର୍କରେ। ବିଶକେକରେ SCO ସମ୍ମିଳନୀ ଅବସରରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀ ଏବଂ ରୁଷ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଭ୍ଲାଦିମିର ପୁଟିନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ବୈଠକ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା।
ଏହି ବୈଠକର ଆରମ୍ଭରୁ ହିଁ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ମୋଦୀ କୌଣସି ବାହାନା ନକରି ସିଧାସଳଖ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉଠାଇଥିଲେ। ମୋଦୀ ପୁଟିନଙ୍କୁ ଯାହା କହିଲେ, ତାହା କେବଳ ଭାରତ ନୁହେଁ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ବିବେକର ସ୍ୱର ଥିଲା।
ମୋଦୀ କହିଥିଲେ:
“ୟୁକ୍ରେନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆମେ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା କରିଛୁ। ଆପଣ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ସବୁ ତଥ୍ୟ ଦେଇଛନ୍ତି। ଭାରତ ସର୍ବଦା ଶାନ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସକୁ ସମର୍ଥନ କରିଛି ଏବଂ ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ କରିଚାଲିବ। ମନେରଖିବାକୁ ହେବ ଯେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅତିବାହିତ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଦିନ ମାନବ ସଭ୍ୟତାକୁ ବହୁ ବର୍ଷ ପଛକୁ ଠେଲିଦିଏ। କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତି ଦିଗରେ ବଢ଼ାଯାଇଥିବା ଗୋଟିଏ ପାଦ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ନୂତନ ଆଶା ଓ ଉତ୍ସାହ ଭରିଦିଏ। ଆମକୁ ଏହି କଦାପି ଶେଷ ନହେବା ଭଳି ଲାଗୁଥିବା ଅନ୍ତହୀନ ଯୁଦ୍ଧରୁ ବାହାରି ଏହାର ଶେଷ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏହା ହିଁ ମାନବତାର କଲ୍ୟାଣ। ଗାନ୍ଧୀ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଦେଶ ଭାରତର କେବଳ ଗୋଟିଏ ବାର୍ତ୍ତା—ତାହା ହେଉଛି ଶାନ୍ତିର ମାର୍ଗ।”
ଏହି ବୟାନର ଗଭୀରତାକୁ ବୁଝନ୍ତୁ। ରୁଷ ହେଉଛି ଭାରତର ଦଶନ୍ଧି ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଏକ ପରୀକ୍ଷିତ ବନ୍ଧୁ। ଭାରତ ନିଜର ଶକ୍ତି ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ରୁଷଠାରୁ ରିହାତି ଦରରେ ଅଶୋଧିତ ତୈଳ କିଣୁଛି, ସାମରିକ ଉପକରଣ ପାଉଛି। କିନ୍ତୁ ତା’ ସତ୍ତ୍ୱେ, ରୁଷର ମୁଖ୍ୟ ନେତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଠିଆ ହୋଇ ସତ୍ୟ କହିବାର ସାହସ କେବଳ ଭାରତ ପାଖରେ ହିଁ ଅଛି। ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଯେତେବେଳେ କେବଳ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଓ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଯୋଗାଇ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉସୁକାଉଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଭାରତ କୂଟନୀତି ଏବଂ ଆଲୋଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଧାନର ରାସ୍ତା ଖୋଜୁଛି।
ଏବେ ଆସନ୍ତୁ ସେହି ବଡ଼ ଖବର ଉପରକୁ, ଯାହା ଆଜି ସାରା ବିଶ୍ୱର ହେଡଲାଇନ୍ ପାଲଟିଛି।
ବିଶକେକରେ ଇରାନର ନୂତନ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ମସୁଦ ପେଜେଶ୍କିୟାନ ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଭେଟି ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥା ରଣନୈତିକ ଅନୁରୋଧ କରିଛନ୍ତି। ପେଜେଶ୍କିୟାନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଆମେରିକା ସହିତ ଚାଲିଥିବା ଏହି ଭୟଙ୍କର ସାମରିକ ବିବାଦ ଓ ଯୁଦ୍ଧକୁ ବନ୍ଦ କରିବାର କ୍ଷମତା କେବଳ ଭାରତ ପାଖରେ ଅଛି।
ଇରାନ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି କହିଛନ୍ତି:
“ଭାରତ ଓ ଇରାନ ମଧ୍ୟରେ ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଐତିହାସିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି। ବିଶ୍ୱ ମଞ୍ଚରେ ଭାରତର ସ୍ଥିତି ଏବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଆମେ ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଏକ ଶାନ୍ତିପ୍ରିୟ ବିଶ୍ୱନେତା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରୁ। ତେଣୁ ଆମର ଅନୁରୋଧ, ଭାରତ ନିଜର ବ୍ୟାପକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସମ୍ପର୍କର ଉପଯୋଗ କରୁ। ଆମେରିକା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ରକ୍ତପାତର ରାସ୍ତାରୁ ହଟାଇ କୂଟନୈତିକ ବୁଝାମଣା ଓ ଆଲୋଚନାର ଟେବୁଲକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବାରେ ଭାରତ ହିଁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରୁ।”
ଇରାନ ଏପରି ଗୁହାରି କାହିଁକି କଲା? ଏହାକୁ ବୁଝିବାକୁ ହେଲେ ଆମକୁ ପଶ୍ଚିମ ଏସିଆର ସଦ୍ୟତମ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଆମେରିକା ଏବଂ ଇରାନ ମଧ୍ୟରେ ପରମାଣୁ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମକୁ ନେଇ ବିବାଦ ଚରମ ସୀମାରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ହରମୁଜ୍ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଜାହାଜ ଚଳାଚଳ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ନେଇ ଆମେରିକୀୟ ନୌସେନା ନାକାବନ୍ଦୀ କରିଛି। ତୈଳ ଯୋଗାଣ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଛି। ଇରାନ ଉପରେ ଚରମ ଅର୍ଥନୈତିକ ଚାପ ପଡ଼ିଛି।
ଇରାନ ଜାଣେ ଯେ ୱାଶିଂଟନ୍ ସହିତ ସିଧାସଳଖ କଥାବାର୍ତ୍ତା ସମ୍ଭବ ହେଉନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଭାରତ ହେଉଛି ଏପରି ଏକ ବିରଳ ରାଷ୍ଟ୍ର, ଯାହାର ସମ୍ପର୍କ ଗୋଟିଏ ପଟେ ଆମେରିକା, ଇସ୍ରାଏଲ୍ ସହିତ ଯେତିକି ସୁଦୃଢ଼, ଅନ୍ୟପଟେ ଇରାନ ଏବଂ ଆରବ ଜଗତ ସହିତ ସେତିକି ନିବିଡ଼। ଭାରତ ଇରାନର ଚାବାହାର ବନ୍ଦର ବିକଶିତ କରୁଛି। ତେଣୁ ଇରାନ ପାଇଁ ଭାରତଠାରୁ ଅଧିକ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ବନ୍ଧୁ ଆଉ କେହି ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ଇରାନ ଭାରତ ପାଖକୁ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଶାନ୍ତି ବୁଝାମଣା ପାଇଁ ପାକିସ୍ତାନ ଏକ ବଡ଼ ଚାଲ୍ ଖେଳିଥିଲା। ନିଜକୁ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଏକ ଶାନ୍ତିଦୂତ ଭାବେ ପ୍ରମାଣିତ କରିବା ପାଇଁ ପାକିସ୍ତାନ ଇସଲାମାବାଦରେ ଆମେରିକା ଏବଂ ଇରାନ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମଧ୍ୟସ୍ଥତା ବୈଠକ ଡକାଇଥିଲା।
୨୦୨୬ ଏପ୍ରିଲ୍ ମାସରେ ଇସଲାମାବାଦରେ ଆମେରିକାର ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଜେ.ଡି. ଭ୍ୟାନ୍ସ ଏବଂ ଇରାନର ସଂସଦୀୟ ବାଚସ୍ପତି ମହମ୍ମଦ-ବାକିର ଗାଲିବାଫ୍ ଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲଗାତାର ୨୧ ଘଣ୍ଟାରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ମାରାଥନ୍ ଆଲୋଚନା ଚାଲିଥିଲା।
କିନ୍ତୁ ଫଳାଫଳ କ’ଣ ହେଲା? ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ! ଏହି ବୈଠକ ବିନା କୌଣସି ଚୁକ୍ତିରେ ଭଣ୍ଡୁର ହୋଇଗଲା। କାହିଁକି ବିଫଳ ହେଲା ପାକିସ୍ତାନ? ଏହାର ୩ଟି ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ଥିଲା:
1. ପାକିସ୍ତାନର ଏକତରଫା ଆଭିମୁଖ୍ୟ:
ଇରାନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କଲା ଯେ ପାକିସ୍ତାନ ଏକ ନିରପେକ୍ଷ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଭାବେ କାମ କରୁନାହିଁ। ପାକିସ୍ତାନ IMF ଋଣ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ପାଇଁ ଆମେରିକା ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଥିବାରୁ ସେ ଆମେରିକା ଆଡ଼କୁ ଅଧିକ ଢଳି ରହିଥିଲା।
2. ଅଯୌକ୍ତିକ ସର୍ତ୍ତ:
ଆମେରିକା ଦାବି କରିଥିଲା ଯେ ଇରାନ ତାର ସମସ୍ତ ପରମାଣୁ କେନ୍ଦ୍ର ତୁରନ୍ତ ଧ୍ୱଂସ କରୁ। ଇରାନ ଏହାକୁ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ବୋଲି କହି ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କଲା।
3. ହରମୁଜ୍ ପ୍ରଣାଳୀ ବିବାଦ:
ହରମୁଜ୍ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଆମେରିକୀୟ ନୌସେନା ନାକାବନ୍ଦୀ ହଟାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନଥିଲା।
ପାକିସ୍ତାନ ପାଖରେ ନା ଥିଲା କୂଟନୈତିକ ଓଜନ, ନା ଥିଲା ନୈତିକ ସାହସ। ଫଳରେ ଇରାନ ବୁଝିଗଲା ଯେ ପାକିସ୍ତାନ କେବଳ ଫଟୋ ଉଠାଇବା ଏବଂ ନିଜର ଇମେଜ୍ ସୁଧାରିବା ପାଇଁ ଡ୍ରାମା କରୁଥିଲା। ଏହି ବିଫଳତା ପରେ ହିଁ ଇରାନ ସିଧାସଳଖ ଭାରତର ଶରଣାପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ, ଭାରତ ଆଜି କେବଳ ଏକ ଦର୍ଶକ ହୋଇ ରହିନାହିଁ, ବରଂ ‘ବିଶ୍ୱମିତ୍ର’ ଭାବେ ନିଜର ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ବାହ କରୁଛି।
ବିଶ୍ୱ ଇତିହାସରେ ଏପରି କେତୋଟି ଦେଶ ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନଙ୍କ କଥାକୁ ୱାଶିଂଟନ୍, ମସ୍କୋ, ତେହେରାନ ଏବଂ ତେଲ୍-ଆଭିଭ୍ ସମାନ ଭାବେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି?
- ଆମେରିକା ସହ ଭାରତର ସମ୍ପର୍କ କ୍ୱାଡ୍ ଏବଂ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଚୁକ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ତରରେ।
- ରୁଷ ସହ ଭାରତର ସମ୍ପର୍କ ଐତିହାସିକ ଏବଂ ଅତୁଟ।
- ଇରାନ ସହ ଭାରତର ସମ୍ପର୍କ ଚାବାହାର ଏବଂ ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ପରିବହନ କରିଡର ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରଣନୈତିକ।
- ଆଉ ଆରବ ଦେଶମାନଙ୍କ ସହିତ ଭାରତର ବାଣିଜ୍ୟିକ ଭାଗିଦାରୀ ସବୁଠାରୁ ଦୃଢ଼।
ଏହି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥିତି ହିଁ ଭାରତକୁ ଏକମାତ୍ର ଯୋଗ୍ୟ ‘ଶାନ୍ତିଦୂତ’ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିଛି। ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ମୋଦୀଙ୍କ ‘ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କ କିନ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ସ୍ୱାଧୀନ ନୀତି’ ଆଜି ଭାରତକୁ ବିଶ୍ୱ ନେତୃତ୍ୱ ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଇଛି।
ବିଶ୍ୱ ଆଜି ଏକ କଠିନ ପରୀକ୍ଷା ଦେଇ ଗତି କରୁଛି। ଯୁଦ୍ଧ କେବେ କାହାର ମଙ୍ଗଳ କରିନାହିଁ। ଯୁଦ୍ଧ ଦେଇଛି କେବଳ ଧ୍ୱଂସ, ମୁଦ୍ରାସ୍ଫୀତି, ଭୋକ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ। ଏଭଳି ସ୍ଥିତିରେ ଭାରତର ଶାନ୍ତି ବାର୍ତ୍ତା କେବଳ ଏକ ରାଜନୈତିକ ଭାଷଣ ନୁହେଁ, ବରଂ ସାରା ବିଶ୍ୱ ପାଇଁ ଜୀବନରକ୍ଷକ ସୂତ୍ର।
ତେବେ କ’ଣ ଭାରତ ନିଜର କୂଟନୈତିକ ଚାଣକ୍ୟ ନୀତି ପ୍ରୟୋଗ କରି ରୁଷ-ୟୁକ୍ରେନ ଏବଂ ଆମେରିକା-ଇରାନ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଶାନ୍ତ କରିପାରିବ? କ’ଣ ବିଶ୍ୱ ଶାନ୍ତିର ନୂଆ ଅଧ୍ୟାୟ ଭାରତର ହାତରେ ଲେଖାହେବ?
