ଲୋକତନ୍ତ୍ରର ମୂଳ ଆଧାର ହେଉଛି ଭୋଟର ତାଲିକା। ଏହା ଯେତେ ସଠିକ୍, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ସମାବେଶୀ, ଲୋକତନ୍ତ୍ର ସେତେ ସୁଦୃଢ଼ । ଭୋଟର ତାଲିକାରେ ଗୋଟିଏ ନାମ ଥିବା କେବଳ ଏକ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଭ୍ୟାସ ନୁହେଁ; ଏହା ଗୋଟିଏ ନାଗରିକର ରାଜ୍ୟ ସହିତ ସମ୍ପର୍କର ସ୍ୱୀକୃତି। ସେହିପରି, ଭୋଟର ତାଲିକାରେ ନାମ ହଟିଯିବା କିମ୍ବା ସନ୍ଦେହାସ୍ପଦ ହୋଇଯିବା ଗୋଟିଏ ନାଗରିକ ପାଇଁ କେବଳ ଆଇନଗତ ଅସୁବିଧା ନୁହେଁ, ଏହା ଲୋକତନ୍ତ୍ରରୁ ବାହାରେ ଠେଲିଦିଆଯିବା ସମାନ। ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ, ଭାରତର ନିର୍ବାଚନ କମିଶନଙ୍କ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭୋଟର ତାଲିକା ସଂଶୋଧନ ଅଭିଯାନ-ଏସଆଇଆର (SIR) ପୂର୍ବରୁ ଓଡ଼ିଶାରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ତାହାର ପୂର୍ବପଦକ୍ଷେପ ଭାବେ “ପ୍ରି-ଏସଆଇଆର” କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି । ଏହା ଏକ ନିରବ କିନ୍ତୁ ଦୂରଗାମୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ—ଯାହାର ପ୍ରଭାବ ଆଗାମୀ ନିର୍ବାଚନ ଓ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ପରିଦୃଶ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପଡ଼ିପାରେ।
ଏସଆଇଆର ଓ ପ୍ରି-ଏସଆଇଆର: ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପରିଚୟ
ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭୋଟର ତାଲିକା ସଂଶୋଧନ ଅଭିଯାନ (Special Intensive Revision—SIR) ହେଉଛି ନିର୍ବାଚନ କମିଶନଙ୍କ ଏକ ଏମିତି ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯେଉଁଠି ସମଗ୍ର ଭୋଟର ତାଲିକାକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଯାଞ୍ଚ କରାଯାଏ; କେଉଁ ଭୋଟର ବସ୍ତବରେ ଅଛନ୍ତି, କେଉଁମାନେ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ, କେଉଁମାନେ ମୃତ ଓ କେଉଁ ନାମ ଭୁଲଭାବେ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି ? ଓଡ଼ିଶାରେ ଶେଷଥର ପାଇଁ ୨୦୦୨ ମସିହାରେ ଏଭଳି ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଂଶୋଧନ ହୋଇଥିଲା। ତା’ପରେ ଦୁଇ ଦଶକରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି କେବଳ ନିୟମିତ ସଂଶୋଧନ ଚାଲିଆସୁଥିଲା। ଏବେ ଯାହା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି, ସେହିଟି ହେଉଛି ପ୍ରି-ଏସଆଇଆର-ଏସଆଇଆର ପୂର୍ବରୁ ଏକ ପ୍ରାଥମିକ ସର୍ଭେ ଓ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ଭୋଟର ତାଲିକାରେ ଥିବା ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଉଛି, ଯାହା ଆଗାମୀ ସଂଶୋଧନ ପାଇଁ ଭିତ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରିବ।
ବୁଥସ୍ତରୀୟ ଅଧିକାରୀ (ବିଏଲଓ): ପ୍ରକ୍ରିୟାର ମୁଖ୍ୟ ଭରସା
ନିର୍ବାଚନ କମିଶନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ୍ରମେ ଏହି ପ୍ରି-ଏସଆଇଆର କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ ଭାର ବହନ କରୁଛନ୍ତି ବୁଥସ୍ତରୀୟ ଅଧିକାରୀ (ବିଏଲଓ) ମାନେ । ଗ୍ରାମ ଓ ସହର ମାନ୍ୟରେ ଘରକୁ ଘର ଯାଇ, ଭୋଟରଙ୍କ ସହ ସିଧା ସମ୍ପର୍କ ରଖି, ସେମାନଙ୍କର ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିବା- ଏହି କାମ କୌଣସି ସହଜ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ । ଏହାରେ ଭୁଲ ହେଲେ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ସିଧାସଳଖ ଭୋଟରଙ୍କ ଅଧିକାର ଉପରେ ପଡ଼େ । ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗରେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବେଳେ, ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହା ଏବେ ଧୀରେଧୀରେ ଚାଲୁଛି । ଯଦିଓ ସରକାରୀ ଭାଷାରେ “ଏସଆଇଆର ଆରମ୍ଭ ହୋଇନାହିଁ” ବୋଲି କୁହାଯାଉଛି କିନ୍ତୁ ପ୍ରି-ଏସଆଇଆର ମାଧ୍ୟମରେ ଏହାର ଆଧାର ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଛି- ଏହା ଅସ୍ୱୀକାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ ।
ତିନିଟି ଶ୍ରେଣୀ: ଭୋଟରଙ୍କ ନୂଆ ବିଭାଜନ
ପ୍ରି-ଏସଆଇଆର କାର୍ଯ୍ୟର ସବୁଠୁ ସଂବେଦନଶୀଳ ଦିଗ ହେଉଛି- ଭୋଟରଙ୍କୁ ତିନିଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯିବା।
ଶ୍ରେଣୀ-କ (Category A):
ଯେଉଁ ଭୋଟରଙ୍କ ନାମ ଉଭୟ ୨୦୦୨ ଓ ୨୦୨୫ ଭୋଟର ତାଲିକାରେ ଅଛି, ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ରଖାଯାଇଛି। ଏମାନେ “ସ୍ଥିର ଭୋଟର” ବୋଲି ଧରାଯାଉଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ନେଇ ସାଧାରଣତଃ ସନ୍ଦେହ କମ୍।
ଶ୍ରେଣୀ-ଖ (Category B):
ଶ୍ରେଣୀ-କ ଭୋଟରଙ୍କ ସନ୍ତାନ- ଅର୍ଥାତ ୨୦୦୨ ପରେ ଯେଉଁମାନଙ୍କ ନାମ ତାଲିକାରେ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି- ସେମାନେ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଆସୁଛନ୍ତି। ଏଠି ଯାଞ୍ଚ ମୁଖ୍ୟତଃ ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ପରିଚୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ।
ଶ୍ରେଣୀ-ଗ (Category C):
ଏହା ସବୁଠୁ ଅଧିକ ଚର୍ଚ୍ଚାସ୍ପଦ ଶ୍ରେଣୀ। ୨୦୦୨ ପରେ ବିବାହିତା ହୋଇଥିବା ମହିଳାମାନେ; ଯେଉଁମାନେ ବାପଘର ଛାଡ଼ି ସ୍ୱାମୀଘରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଛନ୍ତି- ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ରଖାଯାଉଛି। ଏମାନଙ୍କଠାରୁ ପିତାମାତାଙ୍କ ନାମ, ପୈତୃକ ଠିକଣା, ଜିଲ୍ଲା, ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ, ବୁଥ ନମ୍ବର, ବୁଥର ନାମ, ଏବଂ ପିତାମାତାଙ୍କ ଭୋଟର ତାଲିକାର କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତଥ୍ୟ ଲୋଡାଯାଉଛି।
ବିବାହିତା ମହିଳା ଓ ପରିଚୟର ପ୍ରଶ୍ନ
ଶ୍ରେଣୀ-ଗ ନିୟମକୁ ନେଇ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ମଞ୍ଚରେ ଚୁପଚାପ ଅସନ୍ତୋଷ ବଢ଼ୁଛି। ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି; ବିବାହ ପରେ ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପୈତୃକ ପରିଚୟ ପୁନର୍ବାର ସାବିତ କରିବାକୁ କାହିଁକି ବାଧ୍ୟ କରାଯିବ? ଯେଉଁଠି ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏଭଳି ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା ନାହିଁ, ସେଠି ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଅତିରିକ୍ତ ଯାଞ୍ଚ କ’ଣ ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ଅସମାନତାକୁ ଆହୁରି ଗଭୀର କରୁନାହିଁ?
ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଅନେକ ମହିଳାଙ୍କ ପାଖରେ ବାପଘରର ପୁରୁଣା ଭୋଟର ତାଲିକାର କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟା, ବୁଥ ନମ୍ବର ଭଳି ତଥ୍ୟ ଥାଏନି। ଏହି ସମସ୍ୟା ଯଦି ସମୟରେ ସମାଧାନ ନ ହୁଏ, ତେବେ ଅନେକ ଯୋଗ୍ୟ ଭୋଟର ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ବାହାରେ ପଡ଼ିଯିବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଛି।
ତଥ୍ୟ ଅପଲୋଡ୍ ଓ ଡିଜିଟାଲ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ
ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ତଥ୍ୟ ବିଏଲଓମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରି-ଏସଆଇଆର ୱେବସାଇଟରେ ଅପଲୋଡ୍ କରାଯାଉଛି। ଯେଉଁଠି ତଥ୍ୟ ସଠିକ୍ ଓ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଠି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହଜ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଭୋଟର ଆବଶ୍ୟକ ତଥ୍ୟ ଦେଇପାରୁନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରି-ଏସଆଇଆର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅସୁବିଧାଜନକ ହେବା ନିଶ୍ଚିତ।
ଡିଜିଟାଲ ଜ୍ଞାନର ଅଭାବ, ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ସୁବିଧାର ଅସମାନତା, ଓ ଭାଷାଗତ ସମସ୍ୟା- ଏସବୁ ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଏବେ ବି ଏକ ବଡ଼ ବାଧା।
୨୦୦୨: କାହିଁକି ଏତେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ?
ନିର୍ବାଚନ କମିଶନ ୨୦୦୨ ମସିହାକୁ ଆଧାର ବର୍ଷ ଭାବେ ଧରି ଯାଞ୍ଚ କରୁଛନ୍ତି, କାରଣ ସେହି ବର୍ଷ ଓଡ଼ିଶାରେ ଶେଷଥର ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଂଶୋଧନ ହୋଇଥିଲା। ସେଥିପରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ନାମ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏବେ ପୁନଃ ଯାଞ୍ଚ କରାଯାଉଛି। ଏହା ତତ୍ତ୍ୱତଃ ସଠିକ୍ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଇ ଦଶନ୍ଧିର ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଧ୍ୟାନରେ ନ ରଖିଲେ ଏହା ଅନେକଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟାୟ ହୋଇପାରେ।
ଲୋକତନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଚେତାବନୀ ନା ସଂସ୍କାରର ସୁଯୋଗ?
ପ୍ରି-ଏସଆଇଆରକୁ ଦୁଇ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଇପାରେ। ଏକପଟେ, ଏହା ଭୁଲ ଓ ଭୂଆ ନାମକୁ ଭୋଟର ତାଲିକାରୁ ହଟାଇ ଲୋକତନ୍ତ୍ରକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବାର ଚେଷ୍ଟା। ଅନ୍ୟପଟେ, ଯଦି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅତି କଠୋର ଓ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ଯୋଗ୍ୟ ଭୋଟରଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିତ କରିପାରେ। ଲୋକତନ୍ତ୍ରର ସାର୍ଥକତା ହେଉଛି- ସବୁଠୁ ଦୁର୍ବଳ ନାଗରିକ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଭୋଟ ଅଧିକାର ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବେ। ସେହି ମୂଳ ମନ୍ତ୍ରକୁ ମନେ ରଖି ଯଦି ପ୍ରି-ଏସଆଇଆର ଚାଲିଥାଏ, ତେବେ ଏହା ସଂସ୍କାର ହେବ। ନଚେତ୍, ଏହା ଆଉ ଏକ ବିବାଦୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ହୋଇ ରହିଯିବ।
ସ୍ୱଚ୍ଛତା ସହ ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ଆବଶ୍ୟକ
ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରି-ଏସଆଇଆର କାର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶାସନିକ ପଦକ୍ଷେପ। କିନ୍ତୁ ଏହାର ସଫଳତା କେବଳ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହରେ ନୁହେଁ, ଏହା କେମିତି ମାନବିକ ଓ ସମାବେଶୀ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଛି, ସେଥିରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ଭୋଟର ତାଲିକା ସଂଶୋଧନ ଲୋକତନ୍ତ୍ରର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ। କିନ୍ତୁ ସେହି ସୁରକ୍ଷାର ନାମରେ ଯଦି ନାଗରିକଙ୍କୁ ବାହାରେ ଠେଲିଦିଆଯାଏ, ତେବେ ଲୋକତନ୍ତ୍ର ଆଘାତ ପାଏ। ପ୍ରଶ୍ନ ଏକ- ଭୋଟର ତାଲିକା ସଠିକ୍ କରାଯିବ, କିନ୍ତୁ ଭୋଟର ଅଧିକାର ହରାଇବେ ନାହିଁ- ଏହି ସନ୍ତୁଳନ କେତେ ସଫଳ ହେବ? ଉତ୍ତର ଆସିବ- ଭୂମିତଳରେ, ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନରେ, ଓ ଆଗାମୀ ନିର୍ବାଚନରେ।
also read https://purvapaksa.com/rewarding-the-guilty-in-a-peoples-government/
Rewarding the Guilty in a People’s Government? ।। ଲୋକଙ୍କ ସରକାରରେ ଦୋଷୀକୁ ପୁରସ୍କାର?
