ୟୁକ୍ରେନ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେଉଁ ଇରାନୀୟ ଡ୍ରୋନ୍ ଘଣ୍ଟାକୁ ଶହ ଶହ କିଲୋମିଟର ବେଗରେ ମାଡ଼ିଆସି ସହର ପରେ ସହର ଛାରଖାର କରିଦେଲା… ଯାହାର ଭୟାନକ ଗର୍ଜନ ଶୁଣି କିଭ୍ ସହରର ଲୋକେ ବଙ୍କର ଭିତରେ ଲୁଚିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଥିଲେ… ସେହି କୁଖ୍ୟାତ “ଶାହେଦ୍-୧୩୬” କାମିକାଜି ଡ୍ରୋନ୍ ଏବେ ପହଞ୍ଚିଯାଇଛି ଆମ ପଡ଼ୋଶୀ ପାକିସ୍ତାନ ହାତରେ!
ହଁ, ପାକିସ୍ତାନ ଏବେ ନିଜ ମାଟିରେ, ନିଜର ଅସ୍ତ୍ର କାରଖାନାରେ ଇରାନର ଏହି ଆତ୍ମଘାତୀ ଡ୍ରୋନ୍ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଦେଇଛି। ଏହାର ଟାର୍ଗେଟ୍ କିଏ? ଏହାର ରେଞ୍ଜ୍ କେତେ?
ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ମତରେ, ଏହି ଡ୍ରୋନ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟଭେଦ କ୍ଷମତା ପ୍ରାୟ ୨ ହଜାରରୁ ୨୫୦୦ କିଲୋମିଟର। ଏହାର ସିଧାସଳଖ ଅର୍ଥ ହେଉଛି— ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ, ମୁମ୍ବାଇ, ଗୁଜରାଟ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଭାରତର ପ୍ରାୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରମୁଖ ସହର ଏହି ଘାତକ ଡ୍ରୋନର ରେଞ୍ଜ୍ ଭିତରକୁ ଆସିପାରେ।
ଏହା କେବଳ ଏକ ଡ୍ରୋନ୍ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆଧୁନିକ ଯୁଦ୍ଧର ସବୁଠାରୁ ଶସ୍ତା ଏବଂ ବିନାଶକାରୀ ଅସ୍ତ୍ର। କିନ୍ତୁ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଛି— ପାକିସ୍ତାନ ହଠାତ୍ ଏହି ଡ୍ରୋନ୍ ପଛରେ କାହିଁକି ପଡ଼ିଲା? କିପରି ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଲା ଏହି ଗୁପ୍ତ ପ୍ରୋଜେକ୍ଟର ସତ୍ୟତା? ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କଥା, ଭାରତ ପାଖରେ ଏହି ‘ଫ୍ଲାଇଂ ବୋମା’କୁ ଆକାଶରେ ହିଁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାର କି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଛି?
ପ୍ରଥମେ ଜାଣିବା ଏହି ଖବରର ସୂତ୍ର କ’ଣ।
କିଛି ଦିନ ତଳେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅଗଷ୍ଟ ଶେଷ ସପ୍ତାହରେ ପାକିସ୍ତାନୀ ସେନା ମୁଖ୍ୟ ତଥା ଚିଫ୍ ଅଫ୍ ଡିଫେନ୍ସ ଫୋର୍ସେସ୍ ଜେନେରାଲ୍ ଅସୀମ ମୁନିର ରାୱଲପିଣ୍ଡି ସ୍ଥିତ ‘ପାକିସ୍ତାନ ଅର୍ଡନାନ୍ସ ଫ୍ୟାକ୍ଟ୍ରିଜ୍’ (POF) ପରିଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେନା ପାଇଁ ନୂତନ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରର ପ୍ରଦର୍ଶନୀ କରାଯାଇଥିଲା। ସେହି ଗସ୍ତ ସମୟରେ କିଛି ଫଟୋଚିତ୍ର ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଲା, ଯାହା ବିଶ୍ୱର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବିଶେଷଜ୍ଞମାନଙ୍କ ଆଖି ଖୋଲିଦେଲା।
ସେହି ପ୍ରଦର୍ଶନୀରେ ଏକ ଡେଲ୍ଟା-ଉଇଙ୍ଗ୍ (Delta-wing) ଆକୃତିର ଡ୍ରୋନ୍ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ଅବିକଳ ଇରାନର ଶାହେଦ୍-୧୩୬ (Shahed-136) ଲଏଟରିଂ ମ୍ୟୁନିସନ୍ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ପାକ୍ ସେନା ମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ବାବଦରେ ଗୁପ୍ତ ବ୍ରିଫିଂ ଦିଆଯାଉଥିବା ଫଟୋରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା।
ଏହା ପାକିସ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ବିକଶିତ ହେଉଥିବା ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱଦେଶୀ କାମିକାଜି ଡ୍ରୋନ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଉଛି। କିନ୍ତୁ ଏହାର ଡିଜାଇନ୍, ଏହାର ଡେଣା ଏବଂ ପଛପଟେ ଲାଗିଥିବା ପ୍ରୋପେଲରକୁ ଦେଖିଲେ ଜଳଜଳ ହୋଇ ଜଣାପଡୁଛି ଯେ ଏହା ଇରାନର କୁଖ୍ୟାତ ‘ଶାହେଦ୍’ ଟେକ୍ନୋଲୋଜିର ଏକ କାର୍ବନ କପି ବା ପାକିସ୍ତାନୀ ସଂସ୍କରଣ।
ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି— ଏହି ଶାହେଦ୍-୧୩୬ ପ୍ରକୃତରେ କ’ଣ ଏବଂ ଏହାକୁ ‘କାମିକାଜି’ ବା ଆତ୍ମଘାତୀ ଡ୍ରୋନ୍ କାହିଁକି କୁହାଯାଏ?
‘କାମିକାଜି’ ଶବ୍ଦଟି ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟର ଜାପାନୀ ପାଇଲଟମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଆସିଛି, ଯେଉଁମାନେ ବିସ୍ଫୋରକ ଭର୍ତ୍ତି ବିମାନ ନେଇ ଶତ୍ରୁ ଜାହାଜ ଉପରେ ଆତ୍ମଘାତୀ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ଠିକ୍ ସେହିପରି, ଶାହେଦ୍-୧୩୬ କୌଣସି ମିସାଇଲ୍ ଛାଡ଼ି ଫେରିଆସେ ନାହିଁ। ଏହା ନିଜେ ହିଁ ଏକ ଉଡ଼ନ୍ତା ମିସାଇଲ୍ ବା ବୋମା। ଏହା ଲକ୍ଷ୍ୟସ୍ଥଳରେ ପହଞ୍ଚି ନିଜକୁ ବିସ୍ଫୋରଣ କରିଦିଏ।
ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ଏହାର ବିଶେଷତା:
1. ରେଞ୍ଜ୍ (ଦୂରଗାମୀ କ୍ଷମତା): ସାଧାରଣ ଡ୍ରୋନ୍ ୫୦ ରୁ ୧୦୦ କିଲୋମିଟର ଉଡୁଥିବା ବେଳେ, ଶାହେଦ୍-୧୩୬ର ରେଞ୍ଜ୍ ପ୍ରାୟ ୧୫୦୦ ରୁ ୨୫୦୦ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇଥାଏ।
2. ଲୋ-କଷ୍ଟ ଇଞ୍ଜିନ୍ (ଶସ୍ତା ଇଞ୍ଜିନ୍): ଏଥିରେ କୌଣସି ଜେଟ୍ ଇଞ୍ଜିନ୍ ନଥାଏ। ଏଥିରେ ଏକ ସାଧାରଣ ଦୁଇ-ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍ ପିଷ୍ଟନ୍ ଇଞ୍ଜିନ୍ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ଯାହା ମୋଟରସାଇକେଲ୍ କିମ୍ବା ଘାସକଟା ମେସିନ୍ ଶବ୍ଦ ଭଳି ଶୁଭେ। ଏଥିପାଇଁ ୟୁକ୍ରେନରେ ଏହାକୁ ‘ମୋପେଡ୍’ (Moped) କୁହାଯାଏ।
3. ୱାରହେଡ୍ (ବିସ୍ଫୋରକ କ୍ଷମତା): ଏହା ପ୍ରାୟ ୪୦ ରୁ ୫୦ କିଲୋଗ୍ରାମ ଉଚ୍ଚକ୍ଷମତା ସମ୍ପନ୍ନ ବିସ୍ଫୋରକ ବହନ କରି ଶତ୍ରୁର କୋଠା, ବଙ୍କର ବା ତେଲ ଡିପୋ ଉପରେ ପଡ଼ି ତାହାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରେ।
4. କମ୍ ଉଚ୍ଚତାରେ ଉଡ଼ାଣ (Low Altitude): ଏହା ରାଡାରର ନଜରରୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଅତି କମ୍ ଉଚ୍ଚତାରେ ଉଡ଼ିପାରେ।
ଏହି ଡ୍ରୋନ୍କୁ ଇରାନ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲା। ୨୦୨୦ ମସିହାରେ ୟେମେନର ହୁତି ବିଦ୍ରୋହୀମାନେ ସାଉଦି ଆରବର ଆରାମକୋ ତେଲ ବିଶୋଧନାଗାର ଉପରେ ଏହି ଟେକ୍ନୋଲୋଜିରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ। ପରେ ୨୦୨୨ରେ ରୁଷିଆ-ୟୁକ୍ରେନ ଯୁଦ୍ଧରେ ରୁଷିଆ ଇରାନଠାରୁ ହଜାର ହଜାର ସଂଖ୍ୟାରେ ଏହି ଡ୍ରୋନ୍ କିଣି ‘ଗେରାନ୍-୨’ (Geran-2) ନାମରେ ନାମିତ କରି ୟୁକ୍ରେନର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଗ୍ରିଡ୍ ଓ ସାମରିକ ଘାଟି ଉପରେ ବର୍ଷଣ କରିଥିଲା।
ଆଉ ଏବେ, ସେହି ସମାନ ଡିଜାଇନ୍ ଏବଂ କନ୍ସେପ୍ଟ ପାକିସ୍ତାନ ସେନାର ପରୀକ୍ଷାଗାରରେ ପ୍ରବେଶ କରିସାରିଛି।
ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ଏକ ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିପାରେ— ଯେଉଁ ପାକିସ୍ତାନ ପାଖରେ ଶାହିନ୍, ଗୌରୀ ଓ ଘଜନଭି ଭଳି ବାଲିଷ୍ଟିକ୍ ମିସାଇଲ୍ ଅଛି, ସେ ହଠାତ୍ ଏପରି ଛୋଟ ଡ୍ରୋନ୍ ପଛରେ କାହିଁକି ପଡ଼ିଛି?
ଏହାର ଉତ୍ତର ହେଉଛି— ‘ଆସିମେଟ୍ରିକ୍ ୱାରଫେୟାର’ (Asymmetric Warfare) ବା ଶସ୍ତା ଯୁଦ୍ଧ ରଣନୀତି।
ଆସନ୍ତୁ ଅଙ୍କ ଗଣିବା: ଭାରତର ଗୋଟିଏ ସୁପରସୋନିକ୍ ବ୍ରହ୍ମୋସ (BrahMos) କ୍ରୁଜ୍ ମିସାଇଲ୍ର ମୂଲ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୨୫ ରୁ ୩୦ କୋଟି ଟଙ୍କା। ସେହିପରି ଆମେରିକାର ଗୋଟିଏ ପାଟ୍ରିଅଟ୍ ମିସାଇଲ୍ କିମ୍ବା ଭାରତର ଗୋଟିଏ ଏୟାର ଡିଫେନ୍ସ ଇଣ୍ଟରସେପ୍ଟର ମିସାଇଲ୍ର ମୂଲ୍ୟ କୋଟି କୋଟି ଟଙ୍କା। କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ଶାହେଦ୍-୧୩୬ କାମିକାଜି ଡ୍ରୋନ୍ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ ମାତ୍ର ୧୫ ରୁ ୨୦ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା!
ଭାବନ୍ତୁ ତ, ଯଦି ପାକିସ୍ତାନ ଏକକାଳୀନ ୧୦୦ ବା ୨୦୦ଟି ଏପରି ଡ୍ରୋନ୍ ଭାରତର ସୀମା ଭିତରକୁ ପଠାଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ‘ଡ୍ରୋନ୍ ସ୍ୱାର୍ମ’ (Drone Swarm) ବା ଡ୍ରୋନ୍ର ଦଳ କୁହାଯାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି:
• ଭାରତର ମୂଲ୍ୟବାନ ଏୟାର ଡିଫେନ୍ସ ମିସାଇଲ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ସାରିଦେବା।
• ରାଡାର୍ ସିଷ୍ଟମକୁ ଅଣନିଶ୍ୱାସୀ କରିଦେବା।
• ଏବଂ ତା’ ଭିତରୁ ଯଦି ୫ଟି ଡ୍ରୋନ୍ ମଧ୍ୟ ସହର ଭିତରେ ଖସିପଡ଼େ, ତେବେ ବଡ଼ ଧରଣର କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇବା।
ଏହା ବ୍ୟତୀତ ରିପୋର୍ଟରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ, ପାକିସ୍ତାନ କେବଳ ଇରାନୀୟ ମଡେଲ୍ ନୁହେଁ, ବରଂ ୟୁକ୍ରେନର ‘FP-1’ ନାମକ ଏକ ଲମ୍ବା ଦୂରଗାମୀ ଡ୍ରୋନ୍ ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନଜର ରଖିଛି। ୟୁକ୍ରେନର ‘ଫାୟାର ପଏଣ୍ଟ ଟେକ୍ନୋଲୋଜି’ ସହିତ ପାକିସ୍ତାନର ଏକ ଘରୋଇ କମ୍ପାନୀ ମିଶି ଏହା ତିଆରି କରିବାକୁ ଯୋଜନା ଚଳାଇଛି। ଅର୍ଥାତ୍, ଗୋଟିଏ ପଟେ ରୁଷ-ଇରାନ ମଡେଲ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟପଟେ ୟୁକ୍ରେନ୍ ଟେକ୍ନୋଲୋଜି— ଏସବୁକୁ ମିଶାଇ ପାକିସ୍ତାନ ଏକ ବିଶାଳ ଡ୍ରୋନ୍ ଷ୍ଟକପାଇଲ୍ (Stockpile) ତିଆରି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।
ଯଦି ପାକିସ୍ତାନ ୨୦୦୦ ରୁ ୨୫୦୦ କିଲୋମିଟର ରେଞ୍ଜ୍ ବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ଡ୍ରୋନ୍ ବହୁଳ ମାତ୍ରାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ, ତେବେ ଭାରତ ପାଇଁ ଏହା କେତେ ବଡ଼ ବିପଦ?
ଲାହୋର କିମ୍ବା ରାୱଲପିଣ୍ଡିରୁ ନୂଆଦିଲ୍ଲୀର ଦୂରତା ମାତ୍ର ୪୦୦ ରୁ ୫୦୦ କିଲୋମିଟର। ମୁମ୍ବାଇ ପ୍ରାୟ ୧୦୦୦ ରୁ ୧୨୦୦ କିଲୋମିଟର। ଏପରିକି ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ସହରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ୨୫୦୦ କିଲୋମିଟର ଭିତରକୁ ଆସିଯିବ। ଏହାର ଅର୍ଥ ଭାରତର କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳ ଏହାର ପରିସୀମା ବାହାରେ ରହିବ ନାହିଁ।
ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଚିନ୍ତା ହେଉଛି ଆମର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ— ଯେପରିକି ଜାମନଗରର ବିଶାଳ ତେଲ ବିଶୋଧନାଗାର, ସାମରିକ ଏୟାରବେସ୍, ପାୱାର ପ୍ଲାଣ୍ଟ ଏବଂ ସୀମାନ୍ତବର୍ତ୍ତୀ ରେଳପଥ। ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଏହି ଶସ୍ତା ଡ୍ରୋନ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଶର ଭିତ୍ତିଭୂମି ଉପରେ ଚୋରା ଆକ୍ରମଣ କରିବା ପାକିସ୍ତାନର ହିଂସ୍ର ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱ ହୋଇପାରେ।
ତେବେ କ’ଣ ଭାରତ ହାତବାନ୍ଧି ବସିରହିଛି? ବିଲକୁଲ୍ ନୁହେଁ।
ପାକିସ୍ତାନ ଯଦି ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର କରୁଛି, ଭାରତୀୟ ସଶସ୍ତ୍ର ବାହିନୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିପଦର ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ।
ପ୍ରଥମତଃ, ଭାରତ ପାଖରେ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଏୟାର ଡିଫେନ୍ସ ସିଷ୍ଟମ୍ ‘S-400 ଟ୍ରାୟମ୍ଫ’ (S-400 Triumf) ରହିଛି, ଯାହା ଶହ ଶହ କିଲୋମିଟର ଦୂରରୁ କୌଣସି ବି ଆକାଶୀୟ ବିପଦକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରେ। ଏହା ସହିତ ସ୍ୱଦେଶୀ ‘ଆକାଶ’ (Akash) ଏୟାର ଡିଫେନ୍ସ ଏବଂ ‘MR-SAM’ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିୟୋଜିତ ଅଛି।
କିନ୍ତୁ ଶାହେଦ୍ ଭଳି ଶସ୍ତା ଡ୍ରୋନ୍ ପାଇଁ ଭାରତ ବ୍ୟବହାର କରୁଛି ଏକ ଭିନ୍ନ କୌଶଳ— ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ ‘କାଉଣ୍ଟର-ଡ୍ରୋନ୍ ସିଷ୍ଟମ୍’ (Counter-Drone Systems):
1. ସଫ୍ଟ କିଲ୍ (Soft Kill): ଭାରତର DRDO ଦ୍ୱାରା ବିକଶିତ ଆଣ୍ଟି-ଡ୍ରୋନ୍ ସିଷ୍ଟମ୍ ଏହି ଡ୍ରୋନ୍ଗୁଡ଼ିକର GPS ନେଭିଗେସନ୍ ଏବଂ ରେଡିଓ କଣ୍ଟ୍ରୋଲ୍ ଫ୍ରିକ୍ୱେନ୍ସିକୁ ‘ଜାମ୍’ (Jam) କରିଦିଏ, ଯାହାଫଳରେ ଡ୍ରୋନ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହରାଇ ଭୂମିରେ ଖସିପଡ଼େ।
2. ହାର୍ଡ କିଲ୍ (Hard Kill): ଡିଜିଟାଲ୍ ଜାମିଂ ବ୍ୟତୀତ, ଭାରତ ଏବେ ‘ଲେଜର-ଆଧାରିତ ଡାଇରେକ୍ଟେଡ୍ ଏନର୍ଜି ୱେପନ୍’ (Laser DEW) ଏବଂ ଆଣ୍ଟି-ଏୟାରକ୍ରାଫ୍ଟ ଗନ୍ (L-70) ର ଆଧୁନିକୀକରଣ କରୁଛି, ଯାହା ମାତ୍ର କିଛି ଟଙ୍କାର ଗୁଳି ଖର୍ଚ୍ଚ କରି ସେକେଣ୍ଡକ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଡ୍ରୋନ୍କୁ ପାଉଁଶ କରିପାରିବ।
3. ଭାରତର ନିଜସ୍ୱ ଡ୍ରୋନ୍ ଶକ୍ତି: ଭାରତ ମଧ୍ୟ ପଛରେ ନାହିଁ। ଆମେରିକା ଠାରୁ ‘MQ-9B ପ୍ରିଡେଟର’ ଡ୍ରୋନ୍ କିଣିବା ସହ, ଭାରତୀୟ ଘରୋଇ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ‘ନାଗାସ୍ତ୍ର-୧’ (Nagastra-1) ଭଳି ଆତ୍ମଘାତୀ ଡ୍ରୋନ୍ ଏବଂ ସ୍ୱାର୍ମ ଡ୍ରୋନ୍ ସେନାରେ ସାମିଲ୍ କରିସାରିଛନ୍ତି।
ପରିଶେଷରେ ଏତିକି କହିବାକୁ ହେବ— ପାକିସ୍ତାନର ଏହି ‘ଶାହେଦ୍ ଡ୍ରୋନ୍’ ପଦକ୍ଷେପ ଏହା ପ୍ରମାଣ କରୁଛି ଯେ, ପାରମ୍ପରିକ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାରତ ସାମ୍ନାରେ ତିଷ୍ଠି ନପାରି ଏବେ ସେ କମ୍ ଖର୍ଚ୍ଚିଆ ‘ଛାୟା ଯୁଦ୍ଧ’ ବା ପ୍ରକ୍ସି ୱାର୍ ପାଇଁ ନିଜକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଛି।
ଡ୍ରୋନ୍ ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ହୁଏତ ସେମାନଙ୍କ ହାତକୁ ଆସିଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଭାରତର ସୁରକ୍ଷା ବଳୟକୁ ଭେଦ କରିବା ଏତେ ସହଜ ହେବ ନାହିଁ। ତଥାପି, ଦେଶର ସୁରକ୍ଷା ଏଜେନ୍ସିଗୁଡ଼ିକୁ ଆହୁରି ସତର୍କ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ବିଶେଷକରି ସୀମାନ୍ତରେ ଥିବା ଆମର ରାଡାର୍ ଏବଂ ଜାମିଂ କ୍ଷମତାକୁ ଦୁଇଗୁଣା କରିବାକୁ ହେବ।
