ଭାରତରେ ଯେତେବେଳେ କୋଟି କୋଟି ଲୋକ ଗଭୀର ନିଦରେ ଶୋଇଥିଲେ, ଠିକ୍ ସେତିକିବେଳେ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ଶ୍ରୀହରିକୋଟା ସତୀଶ ଧାୱନ ମହାକାଶ କେନ୍ଦ୍ରରୁ ଉଠିଥିଲା ଏକ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଗର୍ଜନ। ଏମିତି ଏକ ଗର୍ଜନ, ଯାହା ଅନ୍ଧକାର ଚିରି ମହାକାଶ ଅଭିମୁଖେ ବାହାରିଥିଲା ଏବଂ ସାରା ବିଶ୍ୱକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇଥିଲା ଯେ— ଭାରତକୁ ଆଉ କେହି ଅଟକାଇ ପାରିବେ ନାହିଁ!
ତାରିଖ: ୪ ସେପ୍ଟେମ୍ବର, ସମୟ: ଭୋର୍ ୨ଟା ୫୫ ମିନିଟ୍।
ଭାରତୀୟ ମହାକାଶ ଗବେଷଣା ସଂସ୍ଥା (ISRO) ନିଜର ସବୁଠାରୁ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ରକେଟ୍ GSLV-F17 ଜରିଆରେ ଦେଶର ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ଆର୍ଥ ଅବଜରଭେସନ୍ ସାଟେଲାଇଟ୍ EOS-05 କୁ ସଫଳତାର ସହ ମହାକାଶକୁ ଉତକ୍ଷେପଣ କରିଛି।
ମାତ୍ର ୧୧୪୦ ସେକେଣ୍ଡ… ହଁ, ଠିକ୍ ଶୁଣିଛନ୍ତି— ମାତ୍ର ୧୯ ମିନିଟ୍ ବା ୧୧୪୦ ସେକେଣ୍ଡର ଏକ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯାତ୍ରା। ଆଉ ସେହି ୧୧୪୦ ସେକେଣ୍ଡ ଶେଷ ହେବା ମାତ୍ରେ କଣ୍ଟ୍ରୋଲ୍ ରୁମରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ୧୬,୫୦୦ ବୈଜ୍ଞାନିକ, ଇଞ୍ଜିନିୟର ଏବଂ ସପୋର୍ଟ ଷ୍ଟାଫ୍ଙ୍କ ଆଖିରୁ ଉତ୍କଣ୍ଠାର ଝାଳ ଲିଭି ଯାଇଥିଲା ଏବଂ ତା’ ସ୍ଥାନରେ ଖେଳିଯାଇଥିଲା ଗର୍ବ ଓ ଖୁସିର ଲହରୀ।
କିନ୍ତୁ, ଏହି ମିଶନ କେବଳ ଏକ ସାଧାରଣ ରକେଟ୍ ଉତକ୍ଷେପଣ ନୁହେଁ। ଏହା ଏକ ଏପରି ରକେଟ୍ର ବିଜୟ ଗାଥା, ଯାହାକୁ ଇସ୍ରୋ ପରିବାରରେ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ‘ନଟି ବୟ’ (Naughty Boy) ବା ‘ଦୁଷ୍ଟ ପିଲା’ ବୋଲି ଡକାଯାଉଥିଲା। ଏହି ରକେଟ୍ କାହିଁକି ଦୁଷ୍ଟ ପିଲା ଥିଲା? କାହିଁକି ଆଜି ଏହି ସଫଳତା ପରେ ଆମେରିକା ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଚୀନ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କ ନଜର ଭାରତ ଉପରେ ରହିଛି?
ଶ୍ରୀହରିକୋଟା ଦ୍ୱୀପର ଦ୍ୱିତୀୟ ଲଞ୍ଚ୍ ପ୍ୟାଡ୍ରୁ ଏହା ଥିଲା କୌଣସି ବଡ଼ ରକେଟ୍ର ୧୦୭ତମ ଉତକ୍ଷେପଣ। ଭୋର୍ ୩ଟା ବାଜି ୧୪ ମିନିଟ୍ ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ ରକେଟ୍ର ତୃତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସଫଳତାର ସହ ପୃଥକ୍ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ଇସ୍ରୋ ମୁଖ୍ୟ ଭି. ନାରାୟଣନ୍ ମାଇକ୍ ସାମ୍ନାକୁ ଆସି କହିଥିଲେ:
“ମୋତେ ଜଣାଇବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ଲାଗୁଛି ଯେ, GSLV F-17 ଭେଇକିଲ୍ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ EOS-05 ଜିଓ-ଇମେଜିଂ ସାଟେଲାଇଟ୍କୁ ତାର ସଠିକ୍ ଓ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କକ୍ଷପଥରେ ସଫଳତାର ସହିତ ସ୍ଥାପନ କରିଦେଇଛି।”
ଏହା ପରେ ପରେ କେନ୍ଦ୍ର ବିଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ମନ୍ତ୍ରୀ ଡକ୍ଟର ଜିତେନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ଇସ୍ରୋ ଟିମ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ ଜଣାଇ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଏହା ମହାକାଶ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭାରତ ପାଇଁ ଏକ ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ସଫଳତା। ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀ ମଧ୍ୟ ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ ‘ଏକ୍ସ’ (X) ରେ ଲେଖିଛନ୍ତି ଯେ, ଏହା ସମଗ୍ର ଦେଶ ପାଇଁ ଏକ ଗର୍ବର ମୁହୂର୍ତ୍ତ।
କିନ୍ତୁ ଭାବନ୍ତୁ ତ, ଏହି ସଫଳତା ଭାରତ ପାଇଁ ଏତେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାହିଁକି ଥିଲା? ଏହି ସମୟରେ ଇସ୍ରୋ କେଉଁ ବଡ଼ ଚାପ ଦେଇ ଗତି କରୁଥିଲା?
ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ଜାଣନ୍ତି, ବିଗତ କିଛି ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ରକେଟ୍ ଥିଲା PSLV (Polar Satellite Launch Vehicle), ଯାହାକୁ ଇସ୍ରୋର ‘ୱାର୍କହର୍ସ’ ବା ସବୁଠୁ ଭରସାଯୋଗ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ରଯାନ-୧ ହେଉ କି ମଙ୍ଗଳଯାନ, PSLV କେବେ ଭାରତକୁ ନିରାଶ କରିନଥିଲା।
କିନ୍ତୁ ଗତ କିଛି ସମୟ ଧରି ଇସ୍ରୋ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ପରୀକ୍ଷା ଦେଇ ଗତି କରୁଥିଲା। ୨୦୨୫ ଏବଂ ୨୦୨୬ ଆରମ୍ଭରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ PSLV କିଛି ଯାନ୍ତ୍ରିକ ତ୍ରୁଟି ଓ ବିଫଳତାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଝଟକା ପରେ ସମଗ୍ର PSLV ବାହିନୀକୁ ଉଡ଼ାଣରୁ ସାମୟିକ ଭାବେ ସ୍ଥଗିତ ରଖାଯାଇ ପୁଙ୍ଖାନୁପୁଙ୍ଖ ଯାଞ୍ଚ କରାଯାଉଥିଲା। ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ କିଛି ସମାଲୋଚକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇବା ଆରମ୍ଭ କରିଦେଇଥିଲେ— “ଭାରତର ରକେଟ୍ କ୍ଷମତା କ’ଣ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଉଛି?”
ଏହିଭଳି ଏକ ଚରମ ଚାପଗ୍ରସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମଗ୍ର ଦେଶର ଆଶା ଓ ଭରସା ଆସି ଅଟକି ଯାଇଥିଲା ଗୋଟିଏ ରକେଟ୍ ଉପରେ— ଯାହାର ନାମ GSLV Mk II।
ହେଲେ ବିଡ଼ମ୍ବନା ଦେଖନ୍ତୁ, ଯେଉଁ ରକେଟ୍ ଉପରେ ଦାୟିତ୍ୱ ନ୍ୟସ୍ତ ହେଲା, ସେହି ରକେଟ୍ର ଇତିହାସ କୌଣସି ରୋଲର-କୋଷ୍ଟର ରାଇଡ୍ଠାରୁ କମ୍ ନଥିଲା।
ଇସ୍ରୋ ଇତିହାସରେ GSLV କୁ ପ୍ରେମରେ, ଆଉ କେତେବେଳେ ଛାତି ଧଡ଼ଧଡ଼ ହେବା ଭୟରେ ‘ନଟି ବୟ’ ବୋଲି ଡକାଯାଏ। କାହିଁକି ଜାଣନ୍ତି?
କାରଣ ତାର ଟ୍ରାକ୍ ରେକର୍ଡ! ଏହି ମିଶନ ପୂର୍ବରୁ GSLV କରିଥିବା ୧୯ଟି ଉତକ୍ଷେପଣ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରାୟ ୬ଟି ମିଶନରେ ସମସ୍ୟା ଦେଖାଦେଇଥିଲା କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଫଳ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ରକେଟ୍ କେତେବେଳେ ସଫଳ ହେବ ଆଉ କେତେବେଳେ ଧୋକା ଦେବ, ତାହା ପୂର୍ବାନୁମାନ କରିବା ବୈଜ୍ଞାନିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ଥିଲା।
ଆପଣଙ୍କର ମନେଥିବ, ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୨୧ ର ସେହି କଳା ଦିନ। GSLV-F10 ଜରିଆରେ GISAT-1 ସାଟେଲାଇଟ୍ ଲଞ୍ଚ୍ କରାଯାଉଥିଲା। ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ମହାକାଶରୁ ଦେଶର ସୀମା ଉପରେ ୨୪ ଘଣ୍ଟିଆ ନଜର ରଖିବା। କିନ୍ତୁ ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରକେଟ୍ର ସ୍ୱଦେଶୀ କ୍ରାୟୋଜେନିକ୍ ଅପର୍ ଷ୍ଟେଜ୍ (Cryogenic Upper Stage) କାମ କଲାନାହିଁ। ମିଶନ ବିଫଳ ହେଲା। ଦେଶର ହଜାର ହଜାର କୋଟି ଟଙ୍କା ଏବଂ ବର୍ଷ ବର୍ଷର ପରିଶ୍ରମ ମୁହୂର୍ତ୍ତକ ମଧ୍ୟରେ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଗଲା। ଭାରତର ସେହି ସ୍ୱପ୍ନ ଅଧୁରା ରହିଗଲା।
ପ୍ରକୃତ କାହାଣୀ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ୧୯୯୦ ଦଶକରେ
ଭାରତ ଯେତେବେଳେ ନିଜର ଭାରୀ ସାଟେଲାଇଟ୍ ପଠାଇବା ପାଇଁ କ୍ରାୟୋଜେନିକ୍ ଇଞ୍ଜିନ୍ ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ଖୋଜୁଥିଲା, ସେତେବେଳେ ରୁଷିଆ ଆମକୁ ଏହି ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ଦେବାକୁ ରାଜି ହୋଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଆମେରିକା ନିଜର ଭୌଗୋଳିକ ରାଜନୈତିକ ଚାପ ପ୍ରୟୋଗ କଲା ଏବଂ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ଉପରେ କଟକଣା (Sanctions) ଲଗାଇ ରୁଷିଆକୁ ଭାରତ ସହ ଚୁକ୍ତି ରଦ୍ଦ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲା।
ସେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱ ଭାରତକୁ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ସନ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲା— “ତୁମେ ଚାହିଁଲେ ରକେଟ୍ କିଣିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ରକେଟ୍ ତିଆରି କରିବା ଶିଖିପାରିବ ନାହିଁ!”
ଭାରତୀୟ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ସେହି ଅପମାନକୁ ଏକ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ମାଇନସ୍ ୨୫୦ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସ୍ର ତରଳ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଏବଂ ତରଳ ଅମ୍ଳଜାନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା କୌଣସି ପିଲାଖେଳ ନୁହେଁ। ଏହାକୁ ଆୟତ୍ତ କରିବାକୁ ଭାରତକୁ ୨୦ ବର୍ଷ ଲାଗିଲା। ବହୁ ଝଟକା, ବହୁ ବିଫଳତା ପରେ ଆଜି ସେହି GSLV ଆମର ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳତାର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ପ୍ରତୀକ ପାଲଟିଛି!
ଏବେ ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା, ଏହି ରକେଟ୍ ଯେଉଁ ସାଟେଲାଇଟ୍କୁ ମହାକାଶକୁ ନେଇଛି, ସେହି EOS-05 ପ୍ରକୃତରେ କ’ଣ କରିବ?
ପ୍ରଥମ କଥା— ଏହା ସାଧାରଣ ସାଟେଲାଇଟ୍ ନୁହେଁ। ଏହାର ଓଜନ ୨,୩୦୦ କିଲୋଗ୍ରାମରୁ ଅଧିକ। ଏହାକୁ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରୁ ପ୍ରାୟ ୩୬,୦୦୦ କିଲୋମିଟର ଉପରେ ଥିବା ଜିଓସିଙ୍କ୍ରୋନସ୍ କକ୍ଷପଥ (Geosynchronous Orbit) ରେ।
ସାଧାରଣତଃ ଆର୍ଥ ଅବଜରଭେସନ୍ ବା ଭୂ-ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଉପଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକ ୫୦୦ ରୁ ୮୦୦ କିମି ଉଚ୍ଚତାରେ ଘୂରୁଥାନ୍ତି, ଯାହା ପୃଥିବୀର ଗୋଟିଏ ଅଞ୍ଚଳ ଉପରେ ଦିନକୁ ଥରେ ବା ଦୁଇଥର ଆସନ୍ତି। କିନ୍ତୁ EOS-05 କୁ ୩୬,୦୦୦ କିଲୋମିଟର ଉଚ୍ଚରେ ଏପରି ଭାବେ ରଖାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପୃଥିବୀ ଯେଉଁ ଗତିରେ ଘୂରେ, ସାଟେଲାଇଟ୍ ମଧ୍ୟ ସେହି ଗତିରେ ଘୂରିବ। ଅର୍ଥାତ୍ ଏହା ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶ ଉପରେ ଚବିଶ ଘଣ୍ଟା ଅସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥିର ରହି ପହରା ଦେବ!
ଏହାକୁ ଆପଣ ସହଜ ଭାଷାରେ ମହାକାଶରେ ଥିବା “ଭାରତର ତୃତୀୟ ଆଖି” ବୋଲି କହିପାରିବେ।
ଏହାର ୩ଟି ବଡ଼ ଫାଇଦା ରହିଛି:
1. ସାମରିକ ଓ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା:
ଚୀନ୍ ସୀମା (LAC) ହେଉ କିମ୍ବା ପାକିସ୍ତାନ ସୀମା (LoC), କିମ୍ବା ଭାରତ ମହାସାଗରରେ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର ଯୁଦ୍ଧପୋତର ଗତିବିଧି— EOS-05 ରେ ଲାଗିଥିବା ଭିଜିବୁଲ୍, ଇନ୍ଫ୍ରାରେଡ୍, ମଲ୍ଟି-ସ୍ପେକ୍ଟ୍ରାଲ୍ ଏବଂ ହାଇପର-ସ୍ପେକ୍ଟ୍ରାଲ୍ କ୍ୟାମେରା ଅନ୍ଧକାରରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିତ୍ର ଉତ୍ତୋଳନ କରି ସିଧାସଳଖ ଆମ ସେନାବାହିନୀକୁ ରିଅଲ-ଟାଇମ୍ ଡାଟା ପଠାଇବ।
2. ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା:
ଓଡ଼ିଶାବାସୀ ଭାବେ ଆମେ ବାତ୍ୟାର ଭୟାବହତା ଭଲ ଭାବେ ଜାଣୁ। ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ କୌଣସି ଲଘୁଚାପ କିମ୍ବା ସାମୁଦ୍ରିକ ଝଡ଼ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ମାତ୍ରେ ଏହି ସାଟେଲାଇଟ୍ ତାର ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଗତିବିଧି, ବାଦଲର ଘନତ୍ୱ ଏବଂ ଦିଗ ସମ୍ପର୍କରେ ତୁରନ୍ତ ସତର୍କ ସୂଚନା ଦେବ। ଏହାଦ୍ୱାରା ବନ୍ୟା, ବାତ୍ୟା, ମାଟିଅତଡ଼ା ଖସିବା ଭଳି ବିପର୍ଯ୍ୟୟରେ ହଜାର ହଜାର ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରାଯାଇପାରିବ।
3. କୃଷି ଓ ପରିବେଶ ନିରୀକ୍ଷଣ:
ଦେଶର ଫସଲର ସ୍ଥିତି, ମାଟିର ଆର୍ଦ୍ରତା, ଜଙ୍ଗଲରେ ନିଆଁ ଲାଗିବା ଏବଂ ଜଳ ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକର ସଠିକ୍ ମାନଚିତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାରେ ଏହା ଭାରତୀୟ କୃଷକ ଓ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ।
ଆଜି ଭାରତ ଯେଉଁ ଇତିହାସ ରଚିଛି, ତାହା କେବଳ ଏକ ମହାକାଶ ବିଜୟ ନୁହେଁ, ଏହା ହେଉଛି ଭାରତୀୟ ପ୍ରତିଭାର ବିଜୟ।
ଯେଉଁ ରକେଟ୍କୁ ଦିନେ ‘ଦୁଷ୍ଟ ପିଲା’ କହି ଲୋକେ ସନ୍ଦେହ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁ ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ପାଇଁ ଦିନେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଭାରତ ପାଇଁ ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ କରିଦେଇଥିଲେ, ଆଜି ସେହି ଭାରତ ନିଜ ଦମ୍ରେ, ନିଜ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନଙ୍କ ଝାଳବୁହା ପରିଶ୍ରମରେ ମହାକାଶରେ ନିଜର ପତାକା ଉଡ଼ାଇଛି।
୧୧୪୦ ସେକେଣ୍ଡର ଏହି ଉଡ଼ାଣ ପ୍ରମାଣ କରିଦେଇଛି ଯେ, ଯେତେବେଳେ ଭାରତ ସଂକଳ୍ପ ନିଏ, ସେତେବେଳେ ବିଫଳତା କେବଳ ସଫଳତାର ଏକ ପାହାଚ ପାଲଟିଯାଏ। ଇସ୍ରୋର ୧୬,୫୦୦ ବୈଜ୍ଞାନିକଙ୍କ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ପରିଶ୍ରମକୁ ଆଜି ସାରା ଦେଶ ସଲାମ୍ କରୁଛି।
AlsoRead; https://purvapaksa.com/indias-sky-sealed-pakistan-is-afraid-of-fear/
ଭାରତର ଆକାଶ ମାର୍ଗ ସିଲ୍: ଭୟରେ ଥରୁଛି ପାକିସ୍ତାନ! || India’s sky sealed: Pakistan is afraid of fear!
