ଭାରତର ପଡ଼ୋଶୀ ରାଜନୀତିରେ ପୁଣିଥରେ ଏକ ବଡ଼ ଭୂକମ୍ପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି। ଯେଉଁ ବାଂଲାଦେଶ ସହ ଭାରତର ଦୀର୍ଘ ଦିନର ଐତିହାସିକ ଓ ସୁରକ୍ଷାଗତ ସମ୍ପର୍କ ରହିଆସିଛି, ସେହି ବାଂଲାଦେଶର ମାଟିରେ ଏବେ ଚୀନ୍ ସେନାର ଗାଢ଼ ପାଦଚିହ୍ନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି।
ବାଂଲାଦେଶର ରାଜଧାନୀ ଢାକାରେ ଚୀନ୍ ଦୂତାବାସ ପକ୍ଷରୁ ଚୀନର ମୁକ୍ତି ସେନା ଅର୍ଥାତ୍ People’s Liberation Army (PLA) ର ୯୯ତମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦିବସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଡ଼ମ୍ବର ସହକାରେ ପାଳନ କରାଯାଇଛି। କେବଳ ସେତିକି ନୁହେଁ, ଏହି ଉତ୍ସବରେ ବାଂଲାଦେଶ ସେନାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଧିକାରୀ, ବିମାନବାହିନୀ ମୁଖ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଉପଦେଷ୍ଟା ସାମିଲ ହୋଇ ଚୀନ୍ ସେନାର ପ୍ରଶଂସାରେ ଶତମୁଖ ହୋଇଛନ୍ତି।
ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଛି— ଚୀନ୍ ଏବେ ବାଂଲାଦେଶକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଭାରତକୁ ଘେରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି କି? ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ଚୀନ୍ ନୌସେନାର ଏହି ବଦଳୁଥିବା ଚାଲ୍ ଭାରତର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ କେତେ ବଡ଼ ସଙ୍କଟ?
ପ୍ରଥମେ ଜାଣିବା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ପ୍ରକୃତରେ କ’ଣ ଘଟିଥିଲା।
ଢାକାରେ ଆୟୋଜିତ ଏହି ହାଇ-ପ୍ରୋଫାଇଲ୍ ଉତ୍ସବରେ ଚୀନ୍ ରାଷ୍ଟ୍ରଦୂତ ୟାଓ ୱେନ୍ (Yao Wen) ଏବଂ ଚୀନର ଡିଫେନ୍ସ ଆଟାଚି ସିନିୟର କର୍ନେଲ ଡୁ ସିନସେଙ୍ଗ (Senior Colonel Du Xinsheng) ବାଂଲାଦେଶୀ ସେନାକୁ ସ୍ୱାଗତ କରିଥିଲେ। ଏଥିରେ ବାଂଲାଦେଶ ବିମାନବାହିନୀ ମୁଖ୍ୟ ଏୟାର ଚିଫ୍ ମାର୍ଶଲ ହାସାନ ମାହମୁଦ ଖାନ ଏବଂ ବାଂଲାଦେଶ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଉପଦେଷ୍ଟା ବ୍ରିଗେଡିୟର ଜେନେରାଲ ଏକେଏମ ସାମସୁଲ ଇସଲାମଙ୍କ ସମେତ ପ୍ରାୟ ୩୦୦ ରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଭିଆଇପି ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ।
- ଚୀନ୍ ସେନା (PLA) ର ୯୯ତମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦିବସ
- ୩୦୦ ରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ସାମରିକ ଓ କୂଟନୈତିକ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି
- ବାଂଲାଦେଶ ସହ ସାମରିକ ସହଯୋଗ ବୃଦ୍ଧିର ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି
ଏହି ଅବସରରେ ଚୀନ୍ ସାମରିକ ଅଧିକାରୀ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଚୀନ୍ ବାଂଲାଦେଶ ସହ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ଏକ “Community with a Shared Future” ବା ‘ଭବିଷ୍ୟତର ମିଳିତ ସମ୍ପର୍କ’ ଗଢ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଅପରପକ୍ଷରେ, ବାଂଲାଦେଶୀ ପ୍ରତିନିଧିମାନେ ଚୀନ୍ ସେନାର ଆଧୁନିକୀକରଣକୁ ଭୂୟସୀ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ସହ ବାଂଲାଦେଶର ପ୍ରତିରକ୍ଷା କ୍ଷମତା ବୃଦ୍ଧିରେ ଚୀନର ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାଇଛନ୍ତି।
ଉପରକୁ ଏହା କେବଳ ଗୋଟିଏ କୂଟନୈତିକ ଉତ୍ସବ ଭଳି ମନେହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଭୂ-ରାଜନୀତି ଓ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ମତରେ, ଏହା ପଛରେ ଚୀନର ଗୋଟିଏ ବହୁତ ବଡ଼ ଗେମ୍-ପ୍ଲାନ୍ ରହିଛି। ଭାରତ ପାଇଁ ଏହା ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ କାହିଁକି? ଆସନ୍ତୁ ଏହାକୁ ୪ଟି ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝିବା।
୧. ବାଂଲାଦେଶକୁ ସାମରିକ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଯୋଗାଣ:
ଆପଣ ଜାଣି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବେ, ବାଂଲାଦେଶ ସେନା ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ମୋଟ ସାମରିକ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରର ପ୍ରାୟ ୭୦ ପ୍ରତିଶତରୁ ଅଧିକ କେବଳ ଚୀନ୍ରୁ ଆସିଥାଏ। Type 59 ଟ୍ୟାଙ୍କ ହେଉ, F-7 BGI ଯୁଦ୍ଧବିମାନ ହେଉ, କିମ୍ବା କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ପ୍ରଣାଳୀ— ବାଂଲାଦେଶୀ ସେନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଚୀନ୍ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଏବେ ଚୀନ୍ ବାଂଲାଦେଶକୁ ଆହୁରି ଆଧୁନିକ ଯୁଦ୍ଧାସ୍ତ୍ର ଯୋଗାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଉଛି।
୨. ‘BNS ଶେଖ୍ ହସିନା’ ସବମେରିନ୍ ବେସ୍ ଏବଂ ବଙ୍ଗୋପସାଗର:
ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ ହେଉଛି ବାଂଲାଦେଶର କକ୍ସ ବଜାର (Cox’s Bazar) ଠାରେ ନିର୍ମିତ BNS Sheikh Hasina Submarine Base। ଏହି ବିଶାଳ ସବମେରିନ୍ ବେସ୍ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଚୀନ୍ ଶହ ଶହ ନିୟୁତ ଡଲାରର ସହାୟତା ଦେଇଛି ଏବଂ ଚୀନ୍ ନୌସେନାର ଇଞ୍ଜିନିୟରମାନେ ଏହାକୁ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି।
ଯଦିଓ ଏହା ବାଂଲାଦେଶ ନୌସେନାର ବେସ୍, କିନ୍ତୁ ଚୀନ୍ ସେନାର ବୈଷୟିକ ଦଳ ସେଠାରେ ସଦାସର୍ବଦା ଉପସ୍ଥିତ ରହୁଛନ୍ତି। ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ଭାରତର ପୂର୍ବ ନୌସେନା କମାଣ୍ଡ (Eastern Naval Command) ଏବଂ ବିଶାଖାପାଟଣା ନୌସେନା ଘାଟି ରହିଛି। ଚୀନ୍ ଯଦି ବାଂଲାଦେଶର ବନ୍ଦର ଏବଂ ନୌସେନା ଘାଟିକୁ ବ୍ୟବହାର କରେ, ତେବେ ଭାରତୀୟ ନୌସେନାର ଗତିବିଧି ଉପରେ ଚୀନ୍ ସିଧାସଳଖ ନଜର ରଖିପାରିବ।
ଚୀନ୍ ଦୀର୍ଘ ଦିନରୁ ଭାରତ ମହାସାଗର ଏବଂ ଏହାର ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳରେ “String of Pearls” ବା ‘ମୋତିର ମାଳି’ ରଣନୀତି ଆପଣେଇ ଆସୁଛି।
- ପାକିସ୍ତାନର ଗ୍ୱାଦର ବନ୍ଦର (Gwadar Port)
- ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ହାମ୍ବନଟୋଟା ବନ୍ଦର (Hambantota Port)
- ମିଆଁମାରର କ୍ୟାଉକଫ୍ୟୁ ବନ୍ଦର (Kyaukpyu Port)
- ଏବଂ ଏବେ ବାଂଲାଦେଶର ମୋଙ୍ଗଲା ଓ କକ୍ସ ବଜାର ପ୍ରକଳ୍ପ!
ଏସବୁକୁ ଯଦି ଆପଣ ମାନଚିତ୍ରରେ ଯୋଡ଼ିବେ, ତେବେ ଦେଖିବେ ଚୀନ୍ ଚାରିପାଖରୁ ଭାରତକୁ ଘେରିବାକୁ ସାମରିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ଜାଲ ବିଛାଉଛି।
ବାଂଲାଦେଶର ସମ୍ପ୍ରତି ରାଜନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପରେ ଚୀନ୍ ଆହୁରି ସକ୍ରିୟ ହୋଇପଡ଼ିଛି। ଚୀନ୍ ଅନୁଭବ କରୁଛି ଯେ, ବାଂଲାଦେଶରେ ନିଜର ଆର୍ଥିକ ନିବେଶ ଓ ସାମରିକ ପ୍ରଭାବ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ଏହା ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ।
ତେବେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଛି— ଏହି ସବୁ ସ୍ଥିତି ଉପରେ ଭାରତ ସରକାର ଓ ଭାରତୀୟ ସେନାର ନଜର ନାହିଁ କି? ଭାରତ ଏହାର ଜବାବ କିପରି ଦେଉଛି?
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ଭାରତର ସୁରକ୍ଷା ସଂସ୍ଥା ଏବଂ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣାବଳୀ ଉପରେ କ୍ରମାଗତ ନଜର ରଖିଛନ୍ତି।
- ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର କମାଣ୍ଡର ମଜବୁତୀକରଣ: ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଓ ମଲାକା ପ୍ରଣାଳୀ ନିକଟରେ ଭାରତ ନିଜର ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ତ୍ରି-ସେନା କମାଣ୍ଡ (Tri-Services Command) କୁ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର, ରାଡାର୍ ଓ ନୌସେନା ଯୁଦ୍ଧପୋତ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରୁଛି।
- ‘Neighborhood First’ ନୀତି: ଭାରତ ବାଂଲାଦେଶ ସହ ଆର୍ଥିକ, ବ୍ୟବସାୟିକ, ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଯୋଗାଣ ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜର ସମ୍ପର୍କ ଜାରି ରଖିଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବାଂଲାଦେଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଚୀନ୍ ଉପରେ ନିର୍ଭର ନ ହୁଏ।
- ସୀମା ସୁରକ୍ଷା ଓ ଶିଲିଗୁଡ଼ି କରିଡର: ଭାରତ ନିଜର ‘Chicken’s Neck’ ବା ଶିଲିଗୁଡ଼ି କରିଡର ଅଞ୍ଚଳରେ ସାମରିକ ପ୍ରସ୍ତୁତିକୁ ଦ୍ୱିଗୁଣିତ କରିଛି।
ଆନ୍ତର୍ଜାତୀକ ରାଜନୀତିରେ କୌଣସି ଦେଶ କାହାର ସ୍ଥାୟୀ ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ ନୁହଁନ୍ତି, ଏଠାରେ କେବଳ ସ୍ଥାୟୀ ସ୍ୱାର୍ଥ ଥାଏ। ବାଂଲାଦେଶର ମାଟିରେ ଚୀନ୍ ସେନାର ଏହି ସକ୍ରିୟତା ଆଗାମୀ ଦିନରେ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ସୁରକ୍ଷା ସମୀକରଣକୁ କେଉଁ ଆଡ଼କୁ ନେଉଛି, ତାହା ଦେଖିବାକୁ ବାକି ରହିଲା।
