ଭାରତର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଣ୍ଡିତ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ ଭାଇସରାୟ ଲର୍ଡ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଏଡଭିନା ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ କେବଳ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପର୍କର କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଭାରତ-ପାକିସ୍ତାନ ବିଭାଜନ, କାଶ୍ମୀର ସମସ୍ୟା ଏବଂ ଆଜିର ରାଜନୈତିକ ବିବାଦ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଓତଃପ୍ରୋତ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ଆଜି ଆମେ କୌଣସି ପକ୍ଷ ନେଇ ନୁହେଁ, ବରଂ ତଥ୍ୟ, ପ୍ରମାଣ ଏବଂ ସତ୍ୟତା ଆଧାରରେ ଏହି ପୂରା କାହାଣୀର ପରଦା ହଟାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବୁ।
୧୯୬୦ ମସିହାର ସେହି ସକାଳ ଏବଂ ଶେଷ ସିରିଜ୍ ଚିଠି
ବର୍ଷ ୧୯୬୦। ମାଲେସିଆର କୋଟା କିନାବାଲୁ ସ୍ଥାନରେ ଏଡଭିନା ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ ନିଜ ଶେଷ ନିଃଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ। ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ତାଙ୍କ ବୟସ ଥିଲା ୫୮ ବର୍ଷ। ସବୁଠାରୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ କଥାଟି ହେଲା, ତାଙ୍କ ଶେଷ ଶଯ୍ୟା କୌଣସି ମୂଲ୍ୟବାନ ଅଳଙ୍କାର କିମ୍ବା ସମ୍ପତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଘେରି ହୋଇନଥିଲା; ବରଂ ତାଙ୍କ ଶିରୋଧାରାରେ ଥିଲା ପୁରୁଣା ଚିଠିଗୁଡ଼ିକର ଏକ ବଣ୍ଡଲ। କିଛି ପୁରୁଣା ଚିଠି ତାଙ୍କ ବିଛଣାରେ ଏପରି ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ପଡ଼ିଥିଲା, ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁର ଠିକ୍ ପୂର୍ବ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପଢ଼ୁପଢ଼ୁ ତାଙ୍କ ହାତରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିଲା।
ଏବଂ ସେହି ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଚିଠି ତଳେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ନାମ ଲେଖାଥିଲା—ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ।
ଏଠାରୁ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ, ଏହି ଏଡଭିନା କିଏ ଥିଲେ? ସେ ଥିଲେ ଭାରତର ଶେଷ ବ୍ରିଟିଶ ଭାଇସରାୟ ଲର୍ଡ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନଙ୍କ ପତ୍ନୀ—ସେହି ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ, ଯାହାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନ ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇଥିଲା।
କିନ୍ତୁ ଏଡଭିନାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ଚାରି ଦିନ ପରେ, ଯେତେବେଳେ ଇଂଲଣ୍ଡର ସମୁଦ୍ରରେ ତାଙ୍କ କୋଫିନକୁ ଅବତରଣ କରାଗଲା, ଠିକ୍ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଠିଆ ହୋଇଥିଲା ଭାରତୀୟ ନୌସେନାର ଯୁଦ୍ଧପୋତ ‘ଆଇଏନ୍ଏସ୍ ତ୍ରିଶୂଳ’। ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କଡ଼ା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଥିଲା ଯେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧପୋତ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିବ ଏବଂ ଜଳରେ ଗେଣ୍ଡୁମାଳ ଅର୍ପଣ କରାଯିବ।
ଏକ ନୂଆ ସ୍ୱାଧୀନ ଦେଶର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଜଣେ ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଭାରତୀୟ ଯୁଦ୍ଧପୋତ କାହିଁକି ପଠାଇଲେ? ଏହା କ’ଣ ପ୍ରେମ ଥିଲା, ବନ୍ଧୁତା ଥିଲା, ନା କିଛି ଅନ୍ୟ କିଛି ଯାହାକୁ ଲୋକେ ଚାପା କଣ୍ଠରେ କୁହନ୍ତି।
୧୯୪୬ ସିଙ୍ଗାପୁର ଏବଂ ପ୍ରଥମ ଭେଟ
ଏହି କାହାଣୀ କେବଳ ଦିଲ୍ଲୀର ଭାଇସରାୟ ହାଉସରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇନଥିଲା, ଏହାର ମୂଳଦୁଆ ଆହୁରି ପୂର୍ବରୁ ପଡ଼ିଥିଲା। ବର୍ଷ ୧୯୪୬, ସ୍ଥାନ ସିଙ୍ଗାପୁର। ନେହେରୁ ସେଠାରେ ଭାରତୀୟ ସୈନିକମାନଙ୍କୁ ଭେଟିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ପ୍ରବଳ ଭିଡ଼ ଏବଂ ଠେଲାପେଲା ଭିତରେ ଏଡଭିନା ତଳେ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲେ।
ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନଙ୍କ ସାନ ଝିଅ ପାମେଲା, ଯିଏ ନିକଟରେ ୯୭ ବର୍ଷ ବୟସରେ ପରଲୋକ ଗମନ କରିଛନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକରେ ଲେଖିଛନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ମା’ ଏବଂ ନେହେରୁଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଭେଟ ଏକ ଟେବୁଲ୍ ତଳେ ହୋଇଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ନେହେରୁ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ନେହେରୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ କମଳାଙ୍କର ପରଲୋକ ହେବାର ଦଶ ବର୍ଷ ବିତିଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଏଡଭିନାଙ୍କ ବୈବାହିକ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଖୁବ୍ ସନ୍ତୋଷଜନକ ନଥିଲା।
ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୯୪୭ରେ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ ଭାଇସରାୟ ଭାବେ ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ନେହେରୁ ସେହି ଘରର ନିୟମିତ ଅତିଥି ପାଲଟିଗଲେ। ପାମେଲାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁଯାୟୀ, ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ବୁଲିବାକୁ ବାହାରୁଥିଲେ, ଆଗରେ ଏଡଭିନା ଏବଂ ନେହେରୁ ଗଭୀର ଆଲୋଚନାରେ ମଜ୍ଜି ରହୁଥିଲେ, ଆଉ ପଛରେ ସେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ବାପା ଜାଣିଶୁଣି ଧୀରେ ଚାଲୁଥିଲେ। ଜୁନ୍ ୧୯୪୭ରେ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ ନିଜ ବଡ଼ ଝିଅ ପାଟିସିଆଙ୍କୁ ଏକ ଚିଠିରେ ଲେଖିଥିଲେ—”ତୁମ ମା’ ଏବଂ ଜବାହର ଦୁହେଁ ଏକାଠି ବହୁତ ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଆନ୍ତି… ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ବହୁତ ଭଲ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ମୁଁ ଓ ପ୍ୟାମି ବାଟରୁ ହଟିଯାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଛୁ।”
ଏଠାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ ସ୍ୱାମୀ ଲର୍ଡ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ଦିନରୁ ଏହି ସମ୍ପର୍କ ବିଷୟରେ ସବୁକିଛି ଜଣାଥିଲା। କିନ୍ତୁ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ, ଏହି ସମ୍ପର୍କ କ’ଣ କେବଳ ମାନସିକ ସ୍ତରରେ ସୀମିତ ଥିଲା, ନା ଏହା ଶରୀରଗତ ଥିଲା? ପାମେଲା ଏବଂ ସେହି ଘରେ କାମ କରୁଥିବା ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ କହିବା କଥା ହେଲା—ସେହି ଘରେ ୨୪ ଘଣ୍ଟା ଗାର୍ଡ, ଡ୍ରାଇଭର ଏବଂ ଏଡିସି (ଫୌଜୀ ଅଧିକାରୀ)ଙ୍କ କଡ଼ା ପହରା ରହୁଥିଲା। ଏପରି ଏକ ଖୋଲା ପରିବେଶରେ କୌଣସି ଗୁପ୍ତ ସମ୍ପର୍କ ରଖିବା ସମ୍ଭବ ନଥିଲା। ତେବେ ପାମେଲାଙ୍କ ମତରେ, ଏଡଭିନା ନେହେରୁଙ୍କ ଭିତରେ ସେହି ସମାନତା ଏବଂ ବୌଦ୍ଧିକ ସନ୍ତୁଳନ ପାଇଥିଲେ, ଯାହାର ତାଙ୍କୁ ଜୀବନସାରା ଖୋଜ୍ ଥିଲା।
୧୯୫୨ର ହସ୍ପିଟାଲ୍ ଏବଂ ସେହି ରହସ୍ୟମୟ ବନ୍ଦ ଲଫାଫା
ଜୁନ୍ ୧୯୪୮ରେ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ ପରିବାର ଭାରତରୁ ଇଂଲଣ୍ଡ ଫେରିଗଲା। କିନ୍ତୁ ଏହାପରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଚିଠିର ସିଲ୍ସିଲା। ବର୍ଷକୁ ବର୍ଷ ଏହି ଚିଠିଗୁଡ଼ିକର ପରିମାଣ ବଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଲା। ଏଡଭିନା ପ୍ରତିବର୍ଷ ଶୀତଦିନେ ଭାରତ ଆସୁଥିଲେ ଏବଂ ନେହେରୁ ଯେତେବେଳେ ଲଣ୍ଡନ୍ ଯାଉଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଭେଟ ନିଶ୍ଚିତ ହେଉଥିଲା।
ଏହାରି ଭିତରେ ଆସିଲା ବର୍ଷ ୧୯୫୨। ଲଣ୍ଡନର ଏକ ହସ୍ପିଟାଲ୍ରେ ଏଡଭିନାଙ୍କ ଏକ ଜଟିଳ ଅପରେସନ୍ ହେବାକୁ ଥିଲା। ମୃତ୍ୟୁର ଆଶଙ୍କା କରି ସେ ନିଜର ସବୁଠାରୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ଜିନିଷ—ନେହେରୁଙ୍କ ସମସ୍ତ ଚିଠି ଏବଂ ଏକ ବନ୍ଦ ଲଫାଫା ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ଲର୍ଡ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନଙ୍କ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିଥିଲେ।
ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନଙ୍କ ସରକାରୀ ଜୀବନକାରୀ ଫିଲିପ୍ ଜିଗ୍ଲରଙ୍କ ମତରେ, ସେହି ଚିଠିଗୁଡ଼ିକରେ ଏଡଭିନା ଲେଖିଥିଲେ—”ତୁମେ ଦେଖିବ ଏଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଜବାହରଲାଲଙ୍କ ସାଧାରଣ ଚିଠି ନୁହେଁ… ଏଥିରେ ପ୍ରେମର ସ୍ପର୍ଶ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଆମ ସମ୍ପର୍କଟି ଅଧିକ ରୂହାନୀ ଅର୍ଥାତ୍ ଆତ୍ମାର ସମ୍ପର୍କ ଅଟେ… ସେ ମୋତେ ବୁଝନ୍ତି ଏବଂ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବୁଝେ।”
ଏହି ଘଟଣା ପରେ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ ଏତେ ବିଚଳିତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ଯେ ସେ ନିଜେ ସେହି ଚିଠିଗୁଡ଼ିକ ପଢ଼ିବାକୁ ସାହସ କରିପାରିନଥିଲେ। ସେ ନିଜ ଝିଅ ପାମେଲାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ—”ତୁମେ ଏଗୁଡ଼ିକ ପଢ଼ି ଦେଖ କିଛି ସମସ୍ୟା ଅଛି କି ନାହିଁ।”
ପାମେଲା ପଢ଼ିବା ପରେ ବାପାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ ଯେ ଏଥିରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଭଳି କିଛି ନାହିଁ। ପରେ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ ଏଡଭିନାଙ୍କୁ ଉତ୍ତରରେ ଲେଖିଥିଲେ ଯେ ତୁମ ଏବଂ ଜବାହରଙ୍କ ଏହି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସମ୍ପର୍କ ବିଷୟରେ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଗତ ଏବଂ ଏହାକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।
ଦେଶ ବିଭାଜନ ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନର ଅଭିଯୋଗ
ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ, ଏହି ସମ୍ପର୍କର ପ୍ରଭାବ କ’ଣ ଭାରତର ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିଲା? ପାକିସ୍ତାନୀ ରାଜନେତା ଏବଂ କିଛି ଇତିହାସକାର ଦଶନ୍ଧି ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଅଭିଯୋଗ କରିଆସିଛନ୍ତି ଯେ ନେହେରୁ ଏବଂ ଏଡଭିନାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ କାରଣରୁ ଭାରତ ବିଭାଜନ ଏବଂ କାଶ୍ମୀର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବ୍ରିଟିଶମାନେ ଅନେକ ଅନୁକୂଳ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲେ।
କିନ୍ତୁ ତଥ୍ୟ ଏହା କୁହେ ଯେ କାଶ୍ମୀରର ମହାରାଜା ହରି ସିଂହ ୨୬ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୪୭ରେ ଯେତେବେଳେ ଭାରତ ସହିତ ମିଶ୍ରଣପତ୍ରରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଏଡଭିନା ସେଠାରେ ନଥିଲେ। କାଶ୍ମୀରକୁ ଜାତିସଂଘକୁ ନେଇଯିବା ପରାମର୍ଶ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନଙ୍କର ଥିଲା, ଯାହା ଏକ ଭିତିରି ଆନ୍ତର୍ଜାତୀକ ରାଜନୈତିକ ରଣନୀତି ଥିଲା, ପ୍ରେମ କାହାଣୀ ନୁହେଁ।
ସେହି ୫୧ଟି ବାକ୍ସ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନର ବିବାଦ
ଏହି ପୂରା କାହାଣୀର ଆଜିର ପରିସ୍ଥିତି ଆହୁରି ରୋଚକ। ୧୯୭୧ ମସିହାରେ ନେହେରୁଙ୍କ ପରିବାର ତାଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଏବଂ ସରକାରୀ କାଗଜପତ୍ର ଦିଲ୍ଲୀର ପିଏମଏମଏଲ (PMML – Prime Ministers Museum and Library)କୁ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ। ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧୀ ଏହି କାଗଜପତ୍ରର ଆଇନଗତ ଉତ୍ତରାଧିକରୀ ଅଟନ୍ତି।
୨୦୦୮ ମସିହାରେ, ଏକ ବୈଠକ ପରେ ପର୍ସନାଲ୍ କାଗଜପତ୍ରର ୫୧ଟି ବାକ୍ସ ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ପଠାଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଏଡଭିନାଙ୍କୁ ଲିଖିତ ଚିଠିଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସାମିଲ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ, ୨୦୨୪ ଏବଂ ୨୦୨୬ ମସିହାରେ, ପିଏମଏମଏଲର ସଦସ୍ୟ ଏବଂ ବିଜେପି ନେତାମାନେ (ଯେପରି ସମ୍ବିତ ପାତ୍ର ଏବଂ ଅମିତ ମାଲବୀୟ) ଦାବି କରିଆସୁଛନ୍ତି ଯେ ଏହି ୫୧ଟି ବାକ୍ସ ଏବଂ ଏଡଭିନାଙ୍କ ଚିଠିଗୁଡ଼ିକ ସାର୍ବଜନୀନ ହେବା ଦରକାର। ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ—ନେହେରୁ ଏଡଭିନାଙ୍କୁ ଏପରି କ’ଣ ଲେଖିଥିଲେ ଯାହାକୁ ଲୁଚାଇ ରଖାଯାଇଛି?
ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ପରିବାର ଏବଂ ସଂଗ୍ରହାଳୟର ପକ୍ଷ ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ଏଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପତ୍ରାଳାପ ଏବଂ ଏହାର ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କ ସବୁଜିଆ କିମ୍ବା ସରକାରୀ ଦସ୍ତାବିଜ ସହିତ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ ।
ତେବେ ଶେଷରେ ସତ୍ୟ କ’ଣ?
କାଗଜପତ୍ର ଏବଂ ଗବେଷକମାନଙ୍କ ମତରେ, ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଏବଂ ଏଡଭିନା ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର, ବୌଦ୍ଧିକ ଏବଂ ରୂହାନୀ ଆତ୍ମୀୟତା ଥିଲା। ଲର୍ଡ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ ଏହାକୁ ଜାଣିଥିଲେ ଏବଂ ଏହାକୁ ସହଜ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହା ଶରୀରଗତ ପ୍ରେମ ଥିଲା ନା ଦୁଇଟି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମାନସିକ ସହଯୋଗ—ଏହା ସେହି ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ସହିତ ହିଁ ଚାଲିଯାଇଛି।
ପାମେଲା ଏବଂ ଜିଗ୍ଲରଙ୍କ ପରି ଲୋକେ ଏହାକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ରୋମାଣ୍ଟିକ ସମ୍ପର୍କ କହିଥିବାବେଳେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ଏକ ଆଫେୟାର୍ କୁହନ୍ତି । ଜଣେ ମହିଳା ମୃତ୍ୟୁ ଶଯ୍ୟାରେ ଯେଉଁ ଚିଠିଗୁଡ଼ିକୁ ପଢ଼ୁଥିଲେ, ତାହା କ’ଣ ଆଜି ପୂରା ଦେଶ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ୍, ନା ଏହା ଏକ ପରିବାରର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସଂପତ୍ତି ହୋଇ ରହିବା ଉଚିତ?
also read
Why is the BJP unpopular in Odisha? II ଓଡ଼ିଶାରେ ବିଜେପି ବଦନାମ କାହିଁକି?
https://purvapaksa.com/why-is-the-bjp-unpopular-in-odisha/
