ଆଜିର ଯୁଦ୍ଧ କେବଳ ପାରମ୍ପରିକ ତୋପ, ଟ୍ୟାଙ୍କ୍ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁକରେ ଲଢ଼ା ଯାଉନାହିଁ। ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳ ଆଜି ଏକବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଦଳି ଯାଇଛି। ଋଷ-ୟୁକ୍ରେନ ଯୁଦ୍ଧ ହେଉ, ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟରେ ଇସ୍ରାଏଲର କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ହେଉ, କିମ୍ବା ଇରାନ ଏବଂ ଆମେରିକା ମଧ୍ୟରେ ଲାଗିରହିଥିବା ଉତ୍ତେଜନା—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରୁ ଗୋଟିଏ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇଛି: ଆଗାମୀ ଭବିଷ୍ୟତର ଯୁଦ୍ଧ ଡ୍ରୋନ୍, ଆର୍ଟିଫିସିଆଲ୍ ଇଣ୍ଟେଲିଜେନ୍ସ (AI) ଏବଂ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ଘାତକ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବ।
ଭାରତ ଏହି ବୈଶ୍ୱିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଖୁବ୍ ନିକଟରୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରୁଛି ଏବଂ ଭାରତୀୟ ସଶସ୍ତ୍ର ବାହିନୀ ନିଜର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ରଣନୀତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧୁନିକୀକରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଗତ କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତୀୟ ପ୍ରତିରକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରୁ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଏପରି କିଛି ବଡ଼ ଖବର ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛି, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାରତୀୟ ଗର୍ବ ଅନୁଭବ କରିବେ ଏବଂ ଆମର ପଡ଼ୋଶୀ ଶତ୍ରୁ ରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ନିଦ ହଜିଯିବ।
ଆଜି ଆମେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା:
• ଭାରତର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱଦେଶୀ ଜେଟ୍-ପାୱାର୍ଡ ଡ୍ରୋନ୍ ‘ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ମାର୍କ-୩’ର ସଫଳ ଉଡ଼ାଣ।
• ସୀମାରେ ପାକିସ୍ତାନ ଓ ଚୀନକୁ ଧୂଳି ଚଟାଇବା ପାଇଁ ହୋଇଥିବା ₹୧,୫୭୭ କୋଟିର ୮୪୦ କାମିକାଜି ଲଏଟରିଂ ମ୍ୟୁନିସନ୍ ଡିଲ୍।
• ଭାରତ ମହାସାଗରରେ ଶତ୍ରୁ ଜାହାଜ ଓ ବୁଡ଼ାଜାହାଜ ଉପରେ ଚକ୍ଷୁ ରଖିବାକୁ ଆସୁଥିବା ଆମେରିକାର ସର୍ବାଧୁନିକ MQ-9B SeaGuardian ଡ୍ରୋନ୍ର ପ୍ରକୃତ ଶକ୍ତି।
ପ୍ରଥମ ବଡ଼ ସଫଳତା ଆସିଛି ଭାରତର ଘରୋଇ ଡିଫେନ୍ସ ଇନୋଭେସନ କ୍ଷେତ୍ରରୁ। ଭାରତୀୟ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଷ୍ଟାର୍ଟଅପ୍ କମ୍ପାନୀ ‘କାୱା’ (KAWA) ଏବଂ DG Propulsion ମିଳିତ ଭାବେ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି ‘ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ମାର୍କ-୩’।
ଅଗଷ୍ଟ ୧୧ ତାରିଖରେ ଏହାର ପ୍ରଥମ ପରୀକ୍ଷାମୂଳକ ଉଡ଼ାଣ ସଫଳତାର ସହ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଏହି ସଫଳତାର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ ହେଉଛି—ଏଥିରେ ଥିବା Airframe ଭାରତୀୟ, Jet Engine ଭାରତୀୟ, ଏହାର AI Autonomy ଭାରତୀୟ ଏବଂ ଏହାର Firepower ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାରତୀୟ! ଅର୍ଥାତ୍ ଏଥିପାଇଁ କୌଣସି ବିଦେଶୀ କମ୍ପାନୀ କିମ୍ବା ବିଦେଶୀ ଉପକରଣ ଉପରେ ଭାରତକୁ ନିର୍ଭର କରିବାକୁ ପଡ଼ିନାହିଁ। କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆରମ୍ଭ ହେବାର ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ପରୀକ୍ଷଣ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ‘ଆତ୍ମନିର୍ଭର ଭାରତ’ର ଏକ ଚମତ୍କାର ଉଦାହରଣ।
ଆସନ୍ତୁ ବୁଝିବା ଏହି ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ:
1. ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ମାର୍କ-୧ : ଏହାର ରେଞ୍ଜ୍ ଥିଲା ୫୦୦ କିଲୋମିଟର, ୫ ଘଣ୍ଟା ଲଗାତାର ଉଡ଼ିବାର କ୍ଷମତା, ୩୦୦ ରୁ ୪୦୦ କିମି ପ୍ରତି ଘଣ୍ଟା ଆକ୍ରମଣ ବେଗ ଏବଂ ୧୫ କିଲୋଗ୍ରାମର ବିସ୍ଫୋରକ ବହନ କ୍ଷମତା।
2. ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ମାର୍କ-୨ : ଏହାର ଷ୍ଟ୍ରାଇକ୍ ରେଞ୍ଜ୍ ବଢ଼ି ହୋଇଗଲା ୧,୫୦୦ ରୁ ୨,୦୦୦ କିଲୋମିଟର, ଉଡ଼ାଣ ସମୟ ୮ ରୁ ୧୨ ଘଣ୍ଟା, ଏବଂ ଏହା ୫୦ ରୁ ୧୦୦ କିଲୋଗ୍ରାମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରୀ ୱାରହେଡ୍ ବହନ କରିବାର କ୍ଷମତା ହାସଲ କଲା।
3. ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ମାର୍କ-୩ : ଏଥିରେ ଯୋଡ଼ା ଯାଇଛି ଏକ ସ୍ୱଦେଶୀ ଜେଟ୍ ଇଞ୍ଜିନ୍। ସାଧାରଣ ପ୍ରୋପେଲର ଇଞ୍ଜିନ୍ ତୁଳନାରେ ଜେଟ୍ ଇଞ୍ଜିନ୍ ଲାଗିବା ଫଳରେ ଏହାର ଗତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରୁତ ହେବ, ଯାହା ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର ରାଡାର ଏବଂ ଏୟାର ଡିଫେନ୍ସ ସିଷ୍ଟମକୁ ଚକମା ଦେଇ ଖୁବ୍ କମ୍ ସମୟରେ ଟାର୍ଗେଟ୍ ଉପରେ ସଠିକ୍ ଆକ୍ରମଣ (Precision Strike) କରିପାରିବ।
ସବୁଠାରୁ ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ କଥା ହେଉଛି, ଏହି ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରକୁ ଏକ ସାଧାରଣ ମହିନ୍ଦ୍ରା ଗାଡ଼ି କିମ୍ବା ମିଲିଟାରୀ ଟ୍ରକ୍ ଉପରୁ ମଧ୍ୟ ଲଞ୍ଚ୍ କରାଯାଇପାରିବ। ଏହାର ଅର୍ଥ, ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଆମର ସେନା ଯେକୌଣସି ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନରୁ ଗାଡ଼ି ଛିଡ଼ା କରି ଏହି ଘାତକ ଡ୍ରୋନ୍କୁ ଶତ୍ରୁ ଆଡ଼କୁ ଛାଡ଼ି ପାରିବେ।
ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ପରେ ଏବେ ଆସନ୍ତୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ବଡ଼ ଖବର ଉପରକୁ। ଗତ ଅଗଷ୍ଟ ୧୪ ତାରିଖରେ ଭାରତୀୟ ସେନା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଚୁକ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିଛି। ଏହି ଡିଲ୍ର ମୂଲ୍ୟ ହେଉଛି ₹୧,୫୭୭ କୋଟି।
ଏହି ଚୁକ୍ତି ଅଧୀନରେ ଟାଟା ଆଡଭାନ୍ସଡ୍ ସିଷ୍ଟମ୍ସ (Tata Advanced Systems) ଏବଂ ନିବେ ଲିମିଟେଡ୍ (Nibe Ltd) ମିଶି ଭାରତୀୟ ସେନାକୁ ୮୪ଟି ଲଏଟରିଂ ମ୍ୟୁନିସନ୍ ସିଷ୍ଟମ୍ସ ଯୋଗାଇବେ, ଯେଉଁଥିରେ ସମୁଦାୟ ୮୪୦ଟି କାମିକାଜି ଡ୍ରୋନ୍ (Kamikaze Drones) ରହିବ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଆଗାମୀ ୧୨ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ସେନାରେ ସାମିଲ ହେବ।
ଏହି ‘ଲଏଟରିଂ ମ୍ୟୁନିସନ୍’ କ’ଣ ଏବଂ ଏହା କିପରି କାମ କରେ?
ସାଧାରଣ ମିସାଇଲ୍ ଛଡ଼ାଗଲେ ତାହା ସିଧାସଳଖ ଯାଇ ଲକ୍ଷ୍ୟସ୍ଥଳକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ‘ଲଏଟରିଂ ମ୍ୟୁନିସନ୍’ ବା କାମିକାଜି ଡ୍ରୋନ୍ ଶତ୍ରୁ ସୀମାର ହଜାର ହଜାର ଫୁଟ ଉପରେ ଚିଲ ପରି ଉଡ଼ି ବୁଲିଥାଏ (Loiter କରିଥାଏ)। ଯେତେବେଳେ ହିଁ ଏହା ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର ଟ୍ୟାଙ୍କ୍, ବଙ୍କର୍ କିମ୍ବା ଆତଙ୍କବାଦୀ ଶିବିର ଦେଖିବ, କମାଣ୍ଡ କଣ୍ଟ୍ରୋଲରୁ ସିଗ୍ନାଲ ମିଳିବା ମାତ୍ରେ ଏହା ସିଧାସଳଖ ଲକ୍ଷ୍ୟସ୍ଥଳ ଉପରକୁ ଖସିପଡ଼ି ନିଜେ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇ ଶତ୍ରୁକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଟିରେ ମିଶାଇଦିଏ। ଏହା ଏକ ‘ଆତ୍ମଘାତୀ ଡ୍ରୋନ୍’।
ଏହି ଡ୍ରୋନ୍ଗୁଡ଼ିକର ଷ୍ଟ୍ରାଇକ୍ ରେଞ୍ଜ୍ ହେଉଛି ୧୦୦ କିଲୋମିଟର। ଏବଂ ଏହାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି—ଏହା High-Altitude Operations ପାଇଁ ଡିଜାଇନ୍ ହୋଇଛି। ଭାରତୀୟ ସେନାର ପରିଭାଷାରେ ୯,୦୦୦ ଫୁଟରୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚତାକୁ ହାଇ-ଅଲ୍ଟିଚ୍ୟୁଡ୍ କୁହାଯାଏ। ଲଦାଖ, ସିଆଚେନ୍, ଏବଂ କାଶ୍ମୀରର ଲାଇନ୍ ଅଫ୍ କଣ୍ଟ୍ରୋଲ୍ (LoC) ତଥା ଲାଇନ୍ ଅଫ୍ ଆକଚୁଆଲ୍ କଣ୍ଟ୍ରୋଲ୍ ଭଳି ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ଡ୍ରୋନ୍ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳପ୍ରଦ ସାବ୍ୟସ୍ତ ହେବ। ସୀମା ପାର୍ ନକରି ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁର ଆଡ୍ଡା ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଏବେ ଭାରତ ପାଇଁ ଆହୁରି ସହଜ ହୋଇଯିବ।
କେବଳ ଡ୍ରୋନ୍ ନୁହେଁ, ଭାରତ ସାମଗ୍ରିକ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣୁଛି। ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀଙ୍କ ଲାଲକିଲ୍ଲା ଭାଷଣରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିବା ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବିକାଶର ପ୍ରମୁଖ ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଏବେ ଦ୍ରୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଛି:
1. ଆତ୍ମନିର୍ଭର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଉତ୍ପାଦନ (Self Reliance)
2. ଡ୍ରୋନ୍ ଏବଂ କାଉଣ୍ଟର-ଡ୍ରୋନ୍ ସିଷ୍ଟମ୍ (Kinetic & Non-Kinetic Jamming System)
3. ହାଇପରସୋନିକ୍ ଟେକ୍ନୋଲୋଜି: ବ୍ରହ୍ମୋସର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ି (Next-Gen BrahMos) ଧ୍ୱନିର ବେଗଠାରୁ ୫ ଗୁଣରୁ ଅଧିକ (Mach 5+) ଗତିରେ ଶତ୍ରୁକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବ।
4. ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଏୟାର ଡିଫେନ୍ସ: S-400 ଏବଂ ଆକାଶ ମିସାଇଲ୍ ସହିତ ଭାରତ ନିଜର ଆକାଶକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭେଦ୍ୟ ଦୁର୍ଗରେ ପରିଣତ କରୁଛି।
ଭାରତୀୟ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବଜେଟ୍ର ଚିତ୍ର କିପରି ବଦଳିଛି:
• ଘରୋଇ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଉତ୍ପାଦନ (Defense Production): ୨୦୧୪ରେ ଯାହା ମାତ୍ର ₹୪୬,୦୦୦ କୋଟି ଥିଲା, ତାହା ଆଜି ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ₹୧.୭୮ ଲକ୍ଷ କୋଟି ରେ ପହଞ୍ଚିଛି।
• ମୋଟ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବଜେଟ୍: ୨୦୧୩-୧୪ରେ ₹୨.୫୩ ଲକ୍ଷ କୋଟିରୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ଆଜି ₹୭.୮୫ ଲକ୍ଷ କୋଟି ଅତିକ୍ରମ କରିଛି।
• ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଅନୁସନ୍ଧାନ ଓ ବିକାଶ (R&D Allocation): ₹୧୨,୦୦୦ କୋଟିରୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ଏବେ ₹୨୯,୧୦୦ କୋଟି ରୁ ଅଧିକ ହୋଇଛି।
ଏହି ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରମାଣ କରୁଛି ଯେ ଭାରତ ଆଉ ଅସ୍ତ୍ର ଆମଦାନୀକାରୀ ଦେଶ ହୋଇ ରହିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ, ବରଂ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଅସ୍ତ୍ର ନିର୍ମାତା ହେବା ଦିଗରେ ଦ୍ରୁତ ପଦକ୍ଷେପ ନେଉଛି।
ସ୍ଥଳଭାଗ ଏବଂ ଆକାଶ ପରେ ଏବେ ଭାରତ ମହାସାଗର
ସମୁଦ୍ରରେ ଚୀନ୍ର ବଢ଼ୁଥିବା ଅନୁପ୍ରବେଶ ତଥା ପାକିସ୍ତାନର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଉପରେ କଡ଼ା ନଜର ରଖିବା ପାଇଁ ଭାରତ ଆମେରିକାଠାରୁ ୨ଟି MQ-9B SeaGuardian ଡ୍ରୋନ୍ ଲିଜ୍ (Lease) ସୂତ୍ରରେ ନେଇଛି, ଯାହାର ମୂଲ୍ୟ ପ୍ରାୟ ₹୧,୯୪୩ କୋଟି । ଏହା ସହିତ ଭାରତରେ ଏହାର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ପାଇଁ MRO ଫାସିଲିଟି ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଉଛି।
ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଆମେରିକା ସହ ହୋଇଥିବା ୩.୫ ବିଲିୟନ୍ ଡଲାରର ମେଗା ଡିଲ୍ ଅନୁଯାୟୀ ଭାରତକୁ ସମୁଦାୟ ୩୧ଟି MQ-9B ଡ୍ରୋନ୍ ମିଳିବ। ଏଥିରୁ:
• ୧୫ଟି SeaGuardian ଡ୍ରୋନ୍ ପାଇବ ଭାରତୀୟ ନୌସେନା (Indian Navy)।
• ୮ଟି ଲେଖାଏଁ SkyGuardian ଡ୍ରୋନ୍ ପାଇବେ ଭାରତୀୟ ସ୍ଥଳସେନା (Army) ଏବଂ ବାୟୁସେନା (Air Force)।
ଏହି ଡ୍ରୋନ୍ଗୁଡ଼ିକ କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜାଣନ୍ତି? ଏଗୁଡ଼ିକ କେତେକ ଫାଇଟର ଜେଟ୍ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଏବଂ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଉନ୍ନତ। ଏଥିରେ ହେଲ୍ଫାୟାର୍ (Hellfire) ମିସାଇଲ୍ ଖଞ୍ଜା ଯାଇପାରିବ। କିନ୍ତୁ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି Maritime Domain Awareness।
ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରୁ ମଲାକା ପ୍ରଣାଳୀ ଓ ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳରୁ ଆରବ ସାଗର ଓ ପାକିସ୍ତାନ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ହଜାର ହଜାର କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚୀନ୍ ଓ ପାକିସ୍ତାନର ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଜାହାଜ, ବୁଡ଼ାଜାହାଜ ଏବଂ ସାମରିକ ଗତିବିଧି ଉପରେ ଏହି ଡ୍ରୋନ୍ ୨୪ ଘଣ୍ଟା ଲାଇଭ୍ ଫିଡ୍ ଯୋଗାଇବ। ଅର୍ଥାତ୍ ଶତ୍ରୁ ଆଖି ପିଛୁଳାକେ ଯଦି କିଛି ହରକତ କରିବ, ତେବେ ଭାରତୀୟ ନୌସେନା ତୁରନ୍ତ ତାର ଉଚିତ୍ ଜବାବ ଦେବ।
ଗୋଟିଏ ପଟେ ସ୍ୱଦେଶୀ ଜେଟ୍ ଇଞ୍ଜିନ୍ ଯୁକ୍ତ ‘ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ମାର୍କ-୩’, ଅନ୍ୟପଟେ ସୀମାନ୍ତରେ ଶତ୍ରୁକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ପାଇଁ ୮୪୦ଟି କାମିକାଜି ଡ୍ରୋନ୍, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରରେ ଅଭେଦ୍ୟ ପହରା ପାଇଁ MQ-9B Sea Guardian—ଏ ସବୁ ପ୍ରମାଣ କରୁଛି ଯେ ଭାରତ ଆଜି ନିଜ ସୁରକ୍ଷା ସହିତ କୌଣସି ପ୍ରକାରର ସାଲିସ୍ କରିବା ମୁଡ୍ରେ ନାହିଁ।
ଭାରତ ଆଜି ଶାନ୍ତି ଚାହେଁ, କିନ୍ତୁ ସେହି ଶାନ୍ତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବା ପରେ ହିଁ ସମ୍ଭବ। ଭାରତୀୟ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବାହିନୀର ଏହି ନୂଆ ରୂପ ଆମ ଦେଶକୁ ଆହୁରି ସୁରକ୍ଷିତ ଏବଂ ଆତ୍ମନିର୍ଭର କରୁଛି।
AlsoRead; https://purvapaksa.com/odishas-coastal-crisis-coastal-erosion-and-securing-our-future/
