ବିଶ୍ୱ ରାଜନୀତି ଏବଂ ରଣନୀତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଇଣ୍ଡୋ-ପାସିଫିକ୍ ବା ଭାରତ-ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରୀୟ ଅଞ୍ଚଳର ଗୁରୁତ୍ୱ ପ୍ରତିଦିନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାରେ ଲାଗିଛି। ଏହି ବିଶାଳ ସାମୁଦ୍ରିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜର ଏକଛତ୍ରବାଦୀ ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କରିବା ପାଇଁ ଦୁଇ ମହାଶକ୍ତି ଆମେରିକା ଏବଂ ଚୀନ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଘୋଷିତ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ବା ‘ଜି-ଟୁ’ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ଏଭଳି ସ୍ଥିତିରେ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ମହାଶକ୍ତି ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭର ନକରି କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କ ଶୀତଳ ଯୁଦ୍ଧର ଶିକାର ନହେବା ପାଇଁ ଭାରତ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚତୁର ଓ ଦୂରଦୃଷ୍ଟିସମ୍ପନ୍ନ କୂଟନୈତିକ ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରିଛି।
ଭାରତୀୟ ରଣନୀତିକାରମାନେ ଏହାକୁ ‘ଜି-ମାଇନସ-ଟୁ’ ରଣନୀତି ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ନୂତନ ରଣନୀତି ଅଧୀନରେ ଭାରତ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଅନ୍ୟ ତିନୋଟି ପ୍ରମୁଖ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଶ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ, ଜାପାନ ଏବଂ ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ ସହିତ ନିଜର ସାମରିକ, ବାଣିଜ୍ୟିକ ଏବଂ କୂଟନୈତିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ଅଭୂତପୂର୍ବ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଛି।
କ’ଣ ଏହି ‘ଜି-ମାଇନସ-ଟୁ’ ରଣନୀତି?
ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସମୀକ୍ଷକଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ, ଆମେରିକା ଏବଂ ଚୀନ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଥିବା ବିବାଦ ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ସମୟରେ ଏସିଆ-ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରୀୟ ଅଞ୍ଚଳର ଅନ୍ୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ସ୍ୱାର୍ଥ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥାଏ। ଭାରତର ଚିନ୍ତା ହେଉଛି ଯେ, ଯଦି ଭବିଷ୍ୟତରେ ଆମେରିକା ଏବଂ ଚୀନ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରକାରର ଆପୋଷ ବୁଝାମଣା ବା ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବଣ୍ଟନ ଭଳି ସ୍ଥିତି ଉପୁଜେ, ତେବେ ଅନ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ପ୍ରଭାବିତ ହେବ।
ତେଣୁ ‘ଜି-ମାଇନସ-ଟୁ’ ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଏହି ଦୁଇଟି ମହାଶକ୍ତିକୁ ବାଦ୍ ଦେଇ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ତରରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ମଧ୍ୟମ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଏକାଠି କରିବା। ଭାରତ ଏହି ରଣନୀତି ମାଧ୍ୟମରେ ଇଣ୍ଡୋ-ପାସିଫିକରେ ଏକ ‘ବହୁ-ମେରୁ ବିଶ୍ୱ’ ଗଠନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଗୋଟିଏ କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ଦେଶର ଏକଚାଟିଆ ସାମୁଦ୍ରିକ ପ୍ରଭାବ ରହିବ ନାହିଁ।
ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ, ଜାପାନ ଓ ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ ସହ ବଢ଼ୁଛି ସାମରିକ ସହଯୋଗ
ଏହି ରଣନୀତିକୁ ବାସ୍ତବ ରୂପ ଦେବା ପାଇଁ ଭାରତ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ସାମୁଦ୍ରିକ ସୁରକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ବଡ଼ ଧରଣର ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛି:
ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ : କ୍ୱାଡ୍ ସଂଗଠନ ବ୍ୟତୀତ ଭାରତ ଓ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ସାମରିକ ସମ୍ପର୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଜଭୁତ ହୋଇଛି। ଉଭୟ ଦେଶ ପରସ୍ପରର ସାମରିକ ବେସ୍ ବା ଘାଟି ବ୍ୟବହାର କରିବା ପାଇଁ ମ୍ୟୁଚୁଆଲ୍ ଲଜିଷ୍ଟିକ୍ସ ସପୋର୍ଟ ଆଗ୍ରିମେଣ୍ଟ ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିଛନ୍ତି। ଏହାଦ୍ୱାରା ଭାରତୀୟ ନୌସେନା ଦୂର ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରରେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଉପସ୍ଥିତି ଜାହିର କରିପାରୁଛି।
ଜାପାନ : ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା, ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ ଏବଂ ସାମୁଦ୍ରିକ ସୁରକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜାପାନ ଭାରତର ଏକ ନିର୍ଭରଯୋଗ୍ୟ ସହଯୋଗୀ। ଜାପାନ ସହିତ ମିଳିତ ସାମରିକ ସମରାଭ୍ୟାସ ଏବଂ ମେଲାକ୍କା ପ୍ରଣାଳୀ ନିକଟରେ ମିଳିତ ପହରା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଚୀନର ‘ଷ୍ଟ୍ରିଙ୍ଗ ଅଫ୍ ପର୍ଲସ’ ନୀତିକୁ କଡ଼ା ଜବାବ ଦେଉଛି।
ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ : ଏହି ରଣନୀତିର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ହେଉଛି ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ। ଭାରତର ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ସେପାଖରେ ଥିବା ଇଣ୍ଡୋନେସିଆର ‘ସବାଙ୍ଗ ବନ୍ଦର’ର ବିକାଶ ପାଇଁ ଭାରତ ଚୁକ୍ତି କରିଛି। ଏହି ବନ୍ଦର ଭାରତକୁ ସୁନ୍ଦା ଏବଂ ଲୋମ୍ବୋକ ପ୍ରଣାଳୀ ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟିକ ପଥ ଉପରେ ସିଧାସଳଖ ନଜର ରଖିବାକୁ ସୁଯୋଗ ଦେଉଛି, ଯେଉଁ ପଥ ଦେଇ ଚୀନର ଅଧିକାଂଶ ବ୍ୟବସାୟିକ ଜାହାଜ ଯାତାୟାତ କରିଥାନ୍ତି।
ଚୀନର ଚିନ୍ତା ଓ ଭାରତର ବିଜୟ
ଭାରତର ଏହି ନୂତନ କୂଟନୈତିକ ଚାଲ୍ ଚୀନର ଚିନ୍ତାକୁ ବହୁଗୁଣିତ କରିଦେଇଛି। ଚୀନ ସର୍ବଦା ଭାରତକୁ କେବଳ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲା, ମାତ୍ର ଭାରତ ଏବେ ଆସିଆନ୍ ର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦେଶ ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ ଏବଂ ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରର ମହାରଥୀ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ଓ ଜାପାନକୁ ନିଜ ସପକ୍ଷରେ ଆଣି ଏକ ନୂଆ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବଳୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛି।
ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଗାମୀ ଦିନରେ ଇଣ୍ଡୋ-ପାସିଫିକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶାନ୍ତି, ନୌଚାଳନର ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ନିୟମ ଆଧାରିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବଜାୟ ରଖିବାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିବ। ଭାରତର ଏହି ‘ଜି-ମାଇନସ-ଟୁ’ ନୀତି ଏହା ପ୍ରମାଣ କରୁଛି ଯେ, ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ ଏବେ ବିଶ୍ୱ ରାଜନୀତିରେ କେବଳ ଜଣେ ଦର୍ଶକ ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାର କ୍ଷମତା ରଖୁଛି।
