ଭାରତରେ ପ୍ରବାହିତ ଅଧିକାଂଶ ନଦୀଗୁଡ଼ିକର ନାମ ମହିଳା କିମ୍ବା ଦେବୀମାନଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ ରଖାଯାଇଛି, ଯେପରିକି ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା, ଗୋଦାବରୀ, ନର୍ମଦା ଓ କୃଷ୍ଣା। ଯଦି କେବେ ପୁରୁଷ ନାମରେ ଥିବା ନଦୀ ବିଷୟରେ ପଚରାଯାଏ, ତେବେ ସାଧାରଣତଃ ଲୋକଙ୍କ ମନକୁ ପ୍ରଥମେ ‘ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର’ ନଦୀର ନାମ ଆସିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି କି, ଭାରତରେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ବ୍ୟତୀତ ‘ଦାମୋଦର’ ଏବଂ ‘ସୋନ୍’ ଭଳି ପ୍ରମୁଖ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ରହିଛି, ଯାହାର ନାମ ପୁରୁଷଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ ରଖାଯାଇଛି।
ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାମରେ ନାମିତ ‘ଦାମୋଦର’
ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ‘ଦାମ’ର ଅର୍ଥ ରଶି ବା ଦଉଡ଼ି ଏବଂ ‘ଉଦର’ର ଅର୍ଥ ପେଟ। ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବାଲ୍ୟକାଳରେ ମାତା ଯଶୋଦା ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟାମିରେ ଅତିଷ୍ଠ ହୋଇ ଏକ ଦଉଡ଼ି ସାହାଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ପେଟକୁ ଉଖୁଡ଼ି (ଓଖଲି) ରେ ବାନ୍ଧି ଦେଇଥିଲେ। ସେବେଠାରୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଏକ ନାମ ‘ଦାମୋଦର’ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ନାମ ଅନୁସାରେ ପୂର୍ବ ଭାରତର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନଦୀ ଦାମୋଦରର ନାମକରଣ ହୋଇଛି, ଯାହା ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ଛୋଟନାଗପୁର ମାଳଭୂମିରୁ ବାହାରି ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ହୁଗୁଳି ନଦୀରେ ମିଶିଛି। ଅପରପକ୍ଷରେ ‘ସୋନ୍’ ନଦୀ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଓ ବିହାର ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି।
କାହିଁକି ଏହାକୁ ‘ବେଙ୍ଗଲର ଦୁଃଖ’ କୁହାଯାଉଥିଲା ?
ଇତିହାସ ପୃଷ୍ଠାରେ ଦାମୋଦର ନଦୀକୁ ଏକଦା ‘ବେଙ୍ଗଲର ଦୁଃଖ’ ବା ‘ବେଙ୍ଗଲର ଅଭିଶାପ’ କୁହାଯାଉଥିଲା। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ଥିଲା ଏହି ନଦୀର ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଏବଂ ବିନାଶକାରୀ ବନ୍ୟା। ପ୍ରତିବର୍ଷ ବର୍ଷା ଦିନେ ଏହି ନଦୀର ପ୍ରବଳ ଜଳ ପ୍ରବାହ ଯୋଗୁଁ ସମଗ୍ର ତଳମୁଣ୍ଡ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗରେ ଭୟାବହ ବନ୍ୟା ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ବେଘର ହେବା ସହ ବ୍ୟାପକ ଜନଧନର ହାନି ଘଟୁଥିଲା।
ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକା ପ୍ରକଳ୍ପ
ଏହି ପ୍ରଳୟଙ୍କରୀ ବନ୍ୟାକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ୧୯୪୮ ମସିହାରେ ‘ଦାମୋଦର ଗଭର୍ଣ୍ଣମେଣ୍ଟ କର୍ପୋରେସନ୍’ (DVC) ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିଲା। ଏହା ଆମେରିକାର ‘ଟେନେସି ନଦୀ ଉପତ୍ୟକା ପ୍ରକଳ୍ପ’ ମଡେଲ୍ ଆଧାରରେ ନିର୍ମିତ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ପ୍ରମୁଖ ବହୁମୁଖୀ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକା ପ୍ରକଳ୍ପ ଥିଲା। ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପ ଅଧୀନରେ ନଦୀ ଏବଂ ଏହାର ଶାଖା ନଦୀ ଯେପରିକି ବାରାକର, କୋନାର ଆଦି ଉପରେ ପଞ୍ଚେତ, ତିଲୈୟା, ମୈଥନ ଓ କୋନାର ଭଳି ବଡ଼ ବଡ଼ ଡ୍ୟାମ୍ (ବନ୍ଧ) ନିର୍ମାଣ କରାଗଲା। ଏହି ବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗୁଁ ନଦୀର ବିନାଶକାରୀ ରୂପ ଉପରେ ଲଗାମ ଲାଗିଲା ଏବଂ ବନ୍ୟାର ତୀବ୍ରତା ବହୁ ପରିମାଣରେ ହ୍ରାସ ପାଇଲା।
ଆଜିର ସମୟରେ ଦାମୋଦର ନଦୀ ଅବବାହିକା କେବଳ ବନ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଗୋଣ୍ଡୱାନା କୋଇଲା ଖଣି, ଷ୍ଟିଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ଏବଂ ପୂର୍ବ ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ଶିଳ୍ପାଞ୍ଚଳ ଭାବେ ସମଗ୍ର ଦେଶର ଅର୍ଥନୀତି ପାଇଁ ଏକ ଜୀବନରେଖା ସାଜିଛି। ତେବେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏଠାରେ ବନ୍ୟା ପରିଚାଳନା ସହ ବଢ଼ୁଥିବା ପ୍ରଦୂଷଣ ଏବଂ ପରିବେଶର ଅବକ୍ଷୟ ଏକ ବଡ଼ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ ପାଲଟିଛି।
