“ବିନା ଯୁଦ୍ଧରେ ପାକିସ୍ତାନ ବରବାଦ୍ ହୋଇଯିବ!” — ଏମିତି ଏକ ଭୟ ଏବେ ପାକିସ୍ତାନ ଶିବିରକୁ ଗ୍ରାସ କରିଛି। ପାକିସ୍ତାନର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ମନ୍ତ୍ରୀ ଏବେ ସିଧାସଳଖ ଭାରତକୁ ଯୁଦ୍ଧର ଚେତାବନୀ ଦେବା ଆରମ୍ଭ କଲେଣି। କିନ୍ତୁ କାହିଁକି? କଣ କୌଣସି ସୀମା ବିବାଦ କିମ୍ବା ଆତଙ୍କବାଦୀ ଆକ୍ରମଣ ପାଇଁ? ନା, ଏଥର କାରଣଟି ହେଉଛି ‘ପାଣି’। ଜଳ ସୁରକ୍ଷା ବା Water Securityକୁ ନେଇ ଭାରତ ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନ ମଧ୍ୟରେ ଲାଗିଥିବା ନିଆଁ ଏବେ ସମଗ୍ର ଏସିଆ ମହାଦେଶର ରାଜନୀତିକୁ ଗରମ କରିଦେଇଛି।
ଇସଲାମାବାଦ୍ରୁ ଏକ ବଡ଼ ବୟାନ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛି, ଯେଉଁଠି ପାକିସ୍ତାନର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ମନ୍ତ୍ରୀ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଭାରତ ଯଦି ସିନ୍ଧୁ ଜଳ ଚୁକ୍ତି ବା Indus Waters Treatyର ଉଲ୍ଲଂଘନ କରେ କିମ୍ବା ପାକିସ୍ତାନ ଆଡ଼କୁ ଆସୁଥିବା ପାଣିକୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ତେବେ ପାକିସ୍ତାନ ଚୁପ୍ ବସିବ ନାହିଁ। ଏହା ଦୁଇ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧର କାରଣ ପାଲଟିପାରେ।
ପ୍ରକୃତରେ ଘଟଣାଟି କଣ? ୧୯୬୦ ମସିହାର ସେହି ଐତିହାସିକ ସିନ୍ଧୁ ଜଳ ଚୁକ୍ତିକୁ ନେଇ ଭାରତ ଏମିତି କେଉଁ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛି, ଯାହା ପାକିସ୍ତାନର ନିଦ ହଜାଇ ଦେଇଛି? କାହିଁକି ଭାରତ ଏବେ ପାକିସ୍ତାନକୁ ବୁନ୍ଦାଏ ବୁନ୍ଦାଏ ପାଣି ପାଇଁ ତରସାଇବାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଛି?
ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, ପାକିସ୍ତାନର ରାଜଧାନୀ ଇସଲାମାବାଦ୍ରେ ଏକ ସରକାରୀ ବୈଠକ ଏବଂ ଗଣମାଧ୍ୟମ ସହ ଆଲୋଚନା ବେଳେ ସେଠାକାର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାରତ ବିରୋଧରେ ବିଷୋଦଗାର କରିଛନ୍ତି। ସେ ଅଭିଯୋଗ କରିଛନ୍ତି ଯେ ଭାରତ ଜଳ ସୁରକ୍ଷାକୁ ଏକ ରଣନୈତିକ ଅସ୍ତ୍ର (Strategic Weapon) ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରୁଛି।
ଗତ କିଛି ମାସ ହେବ ଭାରତ ସରକାର ପାକିସ୍ତାନକୁ ସିନ୍ଧୁ ଜଳ ଚୁକ୍ତିରେ ସଂଶୋଧନ ପାଇଁ ବାରମ୍ବାର ନୋଟିସ୍ ପଠାଉଛନ୍ତି। ଭାରତର ସ୍ପଷ୍ଟ କହିବା କଥା ହେଲା, ୧୯୦ ମସିହାରେ ଯେଉଁ ଚୁକ୍ତି ହୋଇଥିଲା, ତାହା ଆଜିର ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ନୁହେଁ। ଭାରତ ଏବେ ନିଜର ଜଳ ବିଦ୍ୟୁତ ପ୍ରକଳ୍ପ (Hydroelectric Projects) ଯଥା କିଶନଗଙ୍ଗା ଏବଂ ରତଲେ ପ୍ରକଳ୍ପର କାମକୁ ଜୋରଦାର କରୁଛି, ଯାହାକୁ ନେଇ ପାକିସ୍ତାନ ସଦାବେଳେ ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କ (World Bank) ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ୁଛି।
କିନ୍ତୁ ଏଥର ପାକିସ୍ତାନର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ମନ୍ତ୍ରୀ ସୀମା ପାର୍ କରି କହିଛନ୍ତି ଯେ, “ଜଳ ସୁରକ୍ଷା ହେଉଛି ଆମର ଜୀବନରେଖା। ଯଦି ଆମର ପାଣି ଉପରେ କୌଣସି ଆଘାତ ଆସେ, ତେବେ ଆମେ ସାମରିକ ଆକ୍ସନ ବା ୱାର୍ (War) ପାଇଁ ପଛେଇବୁ ନାହିଁ।” ଏକ ଭିକାରୀ ପାଲଟିଯାଇଥିବା ଦେଶ, ଯାହା ପାଖରେ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ଖାଇବାକୁ ଦେବାକୁ ପଇସା ନାହିଁ, ସେ ଆଜି ପରମାଣୁ ସମୃଦ୍ଧ ଭାରତକୁ ଯୁଦ୍ଧର ଧମକ ଦେଉଛି! ଏହା ପଛରେ ପ୍ରକୃତ କାରଣ କଣ, ତାହା ଆମକୁ ବୁଝିବାକୁ ହେବ।
ଏହି ସିନ୍ଧୁ ଜଳ ଚୁକ୍ତି ପ୍ରକୃତରେ କଣ ଏବେ ଏହା କାହିଁକି ବିବାଦର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ସାଜିଛି।
୧୯୦ ମସିହା ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯ ତାରିଖରେ ଭାରତର ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଆୟୁବ ଖାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କରାଚୀଠାରେ ଏହି ଚୁକ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଚୁକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ଛଅଟି ନଦୀର ପାଣିକୁ ଦୁଇ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟା ଯାଇଥିଲା:
ପୂର୍ବ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ (East Rivers) – ଭାରତର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପଶ୍ଚିମ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ (West Rivers) – ପାକିସ୍ତାନର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ
ସୁତଲେଜ୍ (Sutlej) ସିନ୍ଧୁ (Indus)
ବ୍ୟାସ୍ (Beas) ଝେଲମ୍ (Jhelum)
ରାଭି (Ravi) ଚେନାବ୍ (Chenab)
ଚୁକ୍ତିର ଅସଲ ସମସ୍ୟା: ଚୁକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ପୂର୍ବ ନଦୀଗୁଡ଼ିକର ୧୦୦% ପାଣି ଭାରତ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବ। କିନ୍ତୁ ପଶ୍ଚିମ ନଦୀଗୁଡ଼ିକର, ଯେଉଁଥିରେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପାଣି ରହିଛି, ତାର ପ୍ରାୟ ୮୦% ପାଣି ପାକିସ୍ତାନକୁ ଦିଆଯାଇଛି। ଭାରତ କେବଳ ସେହି ନଦୀଗୁଡ଼ିକର ପାଣିକୁ ବିଦ୍ୟୁତ ଉତ୍ପାଦନ ଏବଂ ସୀମିତ ଚାଷ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ପାଣିର ପ୍ରବାହକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୋକିପାରିବ ନାହିଁ (Run-of-the-river projects)।
ଦଶନ୍ଧି ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଭାରତ ଏହି ଚୁକ୍ତିକୁ ଅତି ସନ୍ତୁଳିତ ଭାବେ ପାଳନ କରିଆସିଛି। ଏପରିକି ଭାରତ-ପାକିସ୍ତାନ ମଧ୍ୟରେ ୩-୩ ଟି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭାରତ କେବେ ପାକିସ୍ତାନର ପାଣି ବନ୍ଦ କରିନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏବେ ସମୟ ବଦଳିଛି।
ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଛି, ଭାରତ ହଠାତ୍ ଏହି ଚୁକ୍ତିକୁ ବଦଳାଇବାକୁ କାହିଁକି ଜିଦ୍ ଧରିଛି? ଏହାର ସିଧାସଳଖ ଉତ୍ତର ହେଉଛି— “ରକ୍ତ ଏବଂ ପାଣି ଏକାଠି ବହିପାରିବ ନାହିଁ।” ଏହା ଆମର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀଙ୍କର ସେହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୟାନ, ଯାହା ସେ ଉରି (Uri) ସେନା କ୍ୟାମ୍ପ୍ ଉପରେ ହୋଇଥିବା ଆତଙ୍କବାଦୀ ଆକ୍ରମଣ ପରେ ଦେଇଥିଲେ।
ପାକିସ୍ତାନ ଗୋଟିଏ ପଟେ ଭାରତ ମାଟିରେ ଆତଙ୍କବାଦୀ ପଠାଇ ନିରୀହ ଭାରତୀୟଙ୍କ ରକ୍ତ ବୁହାଉଛି, ଆଉ ଅନ୍ୟପଟେ ଆଶା କରୁଛି ଯେ ଭାରତ ତାକୁ ସୁରୁଖୁରୁରେ ପାଣି ଦେଇ ଚାଲିବ? ଏହା ଆଉ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଭାରତ ଏବେ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀରରେ ପଶ୍ଚିମ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଡ୍ୟାମ୍ (Dams) ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋ ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ତିଆରି କରୁଛି। ଚୁକ୍ତି ଭିତରେ ରହି ଭାରତ ଯେତିକି ପାଣି ବ୍ୟବହାର କରିବା କଥା, ସେତିକି ପାଣିକୁ ଭାରତ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳରେ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ରଣନୀତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛି।
ଯେତେବେଳେ ଭାରତ ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକର କାମ ଆରମ୍ଭ କଲା, ପାକିସ୍ତାନ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଏହାକୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା। ଭାରତ କହିଲା— ବହୁତ ହୋଇଗଲା, ଏବେ ଆମେ ତୁମ ସହ ବସି ଚୁକ୍ତିର ସଂଶୋଧନ (Modification) ଚାହୁଁଛୁ। ଆଉ ଭାରତର ଏହି ନୋଟିସ୍ ପରେ ହିଁ ପାକିସ୍ତାନର ହୋସ୍ ଉଡ଼ିଯାଇଛି। ସେମାନେ ଜାଣିଛନ୍ତି ଯେ ଯଦି ଭାରତ ସିନ୍ଧୁ ନଦୀର ପାଣିକୁ ଟିକେ ବି ବେଣ୍ଟ୍ କରେ, ତେବେ ପାକିସ୍ତାନର ଚାଷଜମି ଶୁଖି ମରୁଭୂମି ପାଲଟିଯିବ, ଦେଶରେ ପାନୀୟ ଜଳର ହାହାକାର ପଡ଼ିଯିବ।
ପାକିସ୍ତାନର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଧମକର ବାସ୍ତବତା କଣ। ଆମ ଓଡ଼ିଆରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ପ୍ରବାଦ ଅଛି— “ଫମ୍ପା ମାଠିଆର ଶବ୍ଦ ବେଶି।” ପାକିସ୍ତାନର ଅବସ୍ଥା ଆଜି ଠିକ୍ ସେମିତି।
ଯେଉଁ ଦେଶ ନିଜର ବିଦେଶୀ ମୁଦ୍ରା ଭଣ୍ଡାର (Foreign Exchange Reserves) ପାଇଁ ଆଇଏମ୍ଏଫ୍ (IMF) ଆଗରେ ଭିକ୍ଷା ଥାଳି ଧରି ଠିଆ ହୋଇଛି, ଯେଉଁ ଦେଶରେ ଗହମ ଏବଂ ପିଆଜ କିଣିବାକୁ ଲୋକେ ଲାଇନ୍ରେ ଠିଆ ହୋଇ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ପିଟାପିଟି ହେଉଛନ୍ତି, ସେହି ଦେଶ ଆଜି ବିଶ୍ୱର ଚତୁର୍ଥ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ଥିବା ଭାରତ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବ?
ଜିଓପଲିଟିକାଲ୍ ଏକ୍ସପର୍ଟମାନଙ୍କ ମତରେ, ପାକିସ୍ତାନର ଏହି ବୟାନ କେବଳ ନିଜ ଦେଶର ଜନତାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ମୁଖ୍ୟ ସମସ୍ୟାରୁ ହଟାଇବା ପାଇଁ ଏକ ଅପଚେଷ୍ଟା। ସେମାନେ ଜାଣିଛନ୍ତି ଯେ ଭାରତ ସହ ସାମରିକ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିବା ଅସମ୍ଭବ, ତେଣୁ ସେମାନେ ଜଳ ସୁରକ୍ଷାକୁ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସମସ୍ୟା ଭାବେ ଦର୍ଶାଇ ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ସହାନୁଭୂତି ସାଉଁଟିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ନୂଆ ଭାରତ ଏବେ କୌଣସି ବିଦେଶୀ ଚାପ ଆଗରେ ମୁଣ୍ଡ ନୁଆଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନୁହେଁ।
ସିନ୍ଧୁ ଜଳ ଚୁକ୍ତିକୁ ନେଇ ଭାରତ ଯେଉଁ କଡ଼ା ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିଛି, ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ସ୍ପଷ୍ଟ। ପାକିସ୍ତାନ ଯଦି ନିଜର ଆତଙ୍କବାଦୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବନ୍ଦ ନକରେ, ତେବେ ଭାରତ ଆଗକୁ ଆହୁରି କଠୋର ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରେ। ପାଣି ପାଇଁ ପାକିସ୍ତାନର ଏହି କାନ୍ଦଣା ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧର ଧମକ ପ୍ରମାଣ କରୁଛି ଯେ ଭାରତର ରଣନୀତି ଠିକ୍ ଜାଗାରେ ବାଜିଛି।
AlsoRead; https://purvapaksa.com/2029-mahasamar-narendra-modi-4-0-or-rahul-gandhi/
