ସମୟ ଥିଲା ମେ ମାସର ଏବଂ ପଞ୍ଜାବର କପୁରଥଲା ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟରୁ ଆସିଥିବା ଜଣେ ରାଜକୁମାରୀ ପ୍ରବଳ ଗରମ ମଧ୍ୟରେ ବହୁତ ଚିନ୍ତିତ ଥିଲେ । ଅବସର ଥିଲା ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ ସଂସ୍ଥାନ (AIIMS)ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା । ମେ ୨୭, ୧୯୫୭ରେ, ନୂଆଦିଲ୍ଲୀରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ AIIMS ପରିଚାଳନା ପରିଷଦର ଉଦଘାଟନୀ ବୈଠକରେ, ରାଜକୁମାରୀ ଅମୃତ କୌର ଏହି ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ଯାହା ଆଜି ଦେଶ ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ଉଭୟରେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ପାଇଛି ।
ଏହି ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ସାରା ଦେଶରେ ସାଧାରଣ ନାଗରିକ ଏବଂ ଅବହେଳିତ ରୋଗୀଙ୍କ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ଏକ ଜୀବନରେଖା ପାଲଟିଛି । ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ବିଶ୍ୱାସ ଅଛି ଯେ , ଯଦି କେହି AIIMS ରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ରୋଗର ଚିକିତ୍ସା ସୁନିଶ୍ଚିତ । ତେବେ କ’ଣ ରହିଛି ରାଜକୁମାରୀ ଅମୃତ କୌର ଙ୍କ ଜୀବନରେ AIIMS ର ମହତ୍ୱ ! କେମିତି ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଏତେ ବିଶାଳ ସଂସ୍ଥା ? ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ପୁରା ବିବରଣୀ…
ଜାତୀୟ ସେବା ପାଇଁ ନିଜ ଘର ତିଆରି କଲେନାହିଁ
ଏହା ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ପୂର୍ବର ସମୟ ଥିଲା ; ଯେତେବେଳେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆହ୍ୱାନ ବର୍ଗ, ଧର୍ମ ଏବଂ ଲିଙ୍ଗର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲା । ୧୯୩୬ ମସିହାରେ, ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଅଧିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ସମୟରେ, ଗାନ୍ଧୀଜୀ ରାଜକୁମାରୀ ଅମୃତ କୌରଙ୍କୁ ଏକ ଚିଠି ଲେଖିଥିଲେ ; ଯିଏ ପରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ହୋଇଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଚିଠିରେ, ଗାନ୍ଧୀଜୀ ଲେଖିଥିଲେ : “ମୁଁ ଏବେ ଏପରି ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କ ସନ୍ଧାନରେ ଅଛି ଯିଏ ଏହି ମିଶନକୁ ସଫଳ କରିପାରିବେ । ଆପଣ କ’ଣ ସେହି ମହିଳା ? ଆପଣ କ’ଣ ସେହି ମହିଳା ହେବେ ?” ଏବଂ ପ୍ରକୃତରେ, ସେ ହିଁ ଏ କାମ କରିପାରିବେ ବୋଲି ବାପୁ ଜାଣିଥିଲେ । ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ଆହ୍ୱାନରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଇ, ସେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ମୁଣ୍ଡ ଟେକିଲେ ଏବଂ ଜାତୀୟ ସେବା ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅଟଳ ସମର୍ପଣରେ, କେବେ ବିବାହ ନ କରିବାକୁ ବାଛିନେଲେ ।
ଅକ୍ସଫୋର୍ଡରୁ ଫେରି ଭାରତକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାର ସଂକଳ୍ପ
Her name was Rajkumari Amrit Kaur.
She was born on February 2 1887 in Lucknow into the royal family of Kapurthala in Punjab.
Her father had converted to Christianity and stepped away from the line of succession to the throne.
She was the only daughter among seven children.… pic.twitter.com/m89aa2tWQu
— Sann (@san_x_m) May 24, 2026
୧୯୧୮ ମସିହାରେ ଅକ୍ସଫୋର୍ଡରୁ ଫେରିବା ପରେ, ରାଜକୁମାରୀ ଅମୃତ କୌର ଭାରତକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାକୁ ସଂକଳ୍ପ ନେଇଥିଲେ । ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯାହା କେବଳ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ଶିକୁଳି ଭାଙ୍ଗିବା ସହିତ ଦମନକାରୀ ସାମାଜିକ ଚଳଣିକୁ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲା । ସେ ପ୍ରାୟ ୧୭ ବର୍ଷ ଧରି ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସଚିବ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ସେ ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ହସ୍ପିଟାଲ ଏବଂ ମେଡିକାଲ କଲେଜ ‘AIIMS’ ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ୪ ଏପ୍ରିଲ, ୧୯୫୨ରେ AIIMS ର ଭିତ୍ତିପ୍ରସ୍ତର ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ୧୯୫୬ ମସିହାରେ ସଂସଦର ଏକ ଆଇନ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହାକୁ ଏକ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଭାବରେ ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା।
“ରାଜକୁମାରୀ ଅମୃତ କୌର ଅଗ୍ରଣୀ ମହିଳାଙ୍କ ଏକ ପିଢ଼ିର ଥିଲେ । ସେମାନେ ଧନୀ ପରିବାରରୁ ଆସିଥିଲେ, ତଥାପି ସେମାନେ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ଆହ୍ୱାନରେ ଜାତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଯୋଗଦେବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କର ଆରାମଦାୟକ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷିତ ଜୀବନକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ।”
___ଆରୁଣା ଆସଫ ଅଲି, ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ଜଣେ ଅନୁଗାମୀ
ଅମୃତ କୌରଙ୍କ ପିତା ଜଣେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଥିଲେ ; ତାଙ୍କ ମାଆ ଜଣେ ବଙ୍ଗାଳୀ
ରାଜକୁମାରୀ ଅମୃତ କୌର ଫେବୃଆରୀ ୨, ୧୮୮୯ରେ କପୁରଥଲାର ରାଜପରିବାରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ସେ ରାଜା ହରନାମ ସିଂହ ଆହଲୁୱାଲିଆଙ୍କ ଝିଅ ଥିଲେ । ଅମୃତ କୌରଙ୍କ ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ପିତା ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବାରୁ ସେ ଏକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ପରିବାରରେ ପାଳିତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମାଆ ପ୍ରିସିଲା ଗୋଲକନାଥ ଜଣେ ବଙ୍ଗାଳୀ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଥିଲେ ।
ଅମୃତ କୌର ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କ ଆପତ୍ତି ସତ୍ତ୍ୱେ ଜଣେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ହୋଇଥିଲେ
- ରାଜକୁମାରୀ ଅମୃତ କୌର ତାଙ୍କର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ପଞ୍ଜାବର କପୁରଥଲାରେ ବିତାଇଥିଲେ ଏବଂ ବ୍ରିଟେନର ଡୋରସେଟର ଶେରବର୍ଣ୍ଣ ସ୍କୁଲରେ ନାମ ଲେଖାଇଥିଲେ । ସେ ଜଣେ ଶିକ୍ଷାଗତ ଟପର ଥିଲେ ଏବଂ କ୍ରିକେଟ, ହକି ଏବଂ ଲାକ୍ରୋସ୍ ଦଳର ଅଧିନାୟକ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ସେ ଅକ୍ସଫୋର୍ଡ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ସ୍ନାତକ ହୋଇଥିଲେ ।
- ଅମୃତ କୌର ୨୦ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଭାରତ ଫେରି ଆସିଥିଲେ । ସେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ । ଯଦିଓ ଅମୃତ କୌର ୧୯୧୯ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ – ଜାଲିଆନାୱାଲା ବାଗ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡର ବର୍ଷ – ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବରେ ଭେଟି ନଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ସହିତ ନିୟମିତ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ । ଏହି ଚିଠି ଆଦାନପ୍ରଦାନ ଏହି ପ୍ରକାରର ସବୁଠାରୁ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ସମ୍ପର୍କରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା “ରାଜକୁମାରୀ ଅମୃତ କୌରଙ୍କୁ ଚିଠି” ପୁସ୍ତକରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି । ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ତାଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ସମ୍ପର୍କରେ ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କ ଆପତ୍ତି ଯୋଗୁଁ, କୌର ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏ ସବୁଠୁ ଦୁରେଇ ରହିଥିଲେ , ପରେ ୧୯୩୦ରେ ସେ ପୁଣି ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ଭାବେ ଲଢେଇ କରିଥିଲେ ।
ରାଜକୁମାରୀ “ପରଦା” ଏବଂ “ଦେବଦାସୀ” ପ୍ରଣାଳୀ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଲଢ଼ିଥିଲେ
- ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ସହିତ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ ନିଜକୁ ଜଡିତ କରିବା ପୂର୍ବରୁ, ଅମୃତ କୌର “ପରଦା” ପ୍ରଥା, ବାଲ୍ୟବିବାହ ଏବଂ “ଦେବଦାସୀ” ପ୍ରଥା ଭଳି ସାମାଜିକ କୁପ୍ରଥା ବିରୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କର ଲଢ଼େଇ ଆରମ୍ଭ କରିସାରିଥିଲେ । ୧୯୨୭ ମସିହାରେ, ଅମୃତ କୌର “ଅଲ ଇଣ୍ଡିଆ ମହିଳା ସମ୍ମିଳନୀ” (AIWC) ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଯାହା ସେହି ସମୟରୁ ମହିଳା ସଶକ୍ତିକରଣ ପାଇଁ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ରହିଛି ।
- ଦୁଇ ବର୍ଷ ପରେ, ସେ ନିଜକୁ ନାଗରିକ ଅସମ୍ମାନ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ୱାର୍ଦ୍ଧାର ସେବାଗ୍ରାମରେ ବାସସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ପ୍ରାୟ ସେହି ସମୟରେ, ଗାନ୍ଧୀଜୀ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସଚିବ ହେବାକୁ କହିଥିଲେ ; ପରେ ୧୭ ବର୍ଷ ଧରି ସେ ଏହି ପଦବୀରେ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥିଲେ ।
ଗାନ୍ଧୀଜୀ ନିଜକୁ ‘ଡକାୟତ’ ଏବଂ କୌରଙ୍କୁ ‘ବିଦ୍ରୋହୀ’ ବୋଲି କହିଥିଲେ
ଗାନ୍ଧୀଜୀ ସ୍ନେହରେ ରାଜକୁମାରୀ ଅମ୍ରିତ କୌରଙ୍କୁ ‘ମୂର୍ଖ’ କିମ୍ବା ‘ବିଦ୍ରୋହୀ’ ବୋଲି କହିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଚିଠିରେ, ସେ ପ୍ରାୟତଃ ‘ଡକାୟତ’ କିମ୍ବା ‘ଅତ୍ୟାଚାରୀ’ ବୋଲି ସାଇନ୍ କରୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ବନ୍ଧୁତା ଏତେ ଗଭୀର ଥିଲା ଯେ ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ ପରେ ଜେଲରେ ଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଚିଠିର ଆଦାନପ୍ରଦାନ କରି ଚାଲିଥିଲେ ।
ନେହରୁ କ୍ୟାବିନେଟରେ ଦେଶର ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ହୋଇଥିଲେ
- ୧୯୪୭ ମସିହାରେ, ଦେଶର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ, ରାଜକୁମାରୀ ଅମ୍ରିତ କୌରଙ୍କୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ ତାଙ୍କ କ୍ୟାବିନେଟରେ ଯୋଗଦେବାକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ । ଅମ୍ରିତ କୌର ସମ୍ବିଧାନ ସଭାର ସଦସ୍ୟ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା କିଛି ବଛାବଛା ମହିଳାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଥିଲେ ।
- ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟର ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରେ, ଅମ୍ରିତ କୌର ଦଶ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଏହି ପଦବୀରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ମଧ୍ୟରେ, ସେ AIIMS (ଅଲ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ଇନଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ୍ ଅଫ୍ ମେଡିକାଲ୍ ସାଇନ୍ସେସ୍) ର ଭିତ୍ତିପ୍ରସ୍ତର ସ୍ଥାପନ କରିବାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।
- ସେ ଭାରତୀୟ କୁଷ୍ଠ ସଂଘ ଏବଂ ଯକ୍ଷ୍ମା ସଂଘର ସଭାପତି, ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ରେଡକ୍ରସ୍ ସୋସାଇଟିର ଉପାଧ୍ୟକ୍ଷ ଏବଂ ଭାରତର ସେଣ୍ଟ ଜନ୍ ଆମ୍ବୁଲାନ୍ସ ବ୍ରିଗେଡର ମୁଖ୍ୟ କମିଶନର ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ।
- ରାଜକୁମାରୀ ଅମୃତ କୌରଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଫେବୃଆରୀ ୬, ୧୯୬୪ ରେ ୭୫ବର୍ଷ ବୟସରେ ହୋଇଥିଲା । ଯଦିଓ ସେ ଜଣେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶେଷକୃତ୍ୟ ଦିଲ୍ଲୀର ଯମୁନା ନଦୀ କୂଳରେ ଶିଖ୍ ରୀତିନୀତି ଅନୁସାରେ କରାଯାଇଥିଲା ।
