ଚୀନର ସେନଝେନ୍ ସହରରେ ଆମେରିକା ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଡୋନାଲ୍ଡ ଟ୍ରମ୍ପ, ଚୀନ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ସି ଜିନପିଙ୍ଗ ଏବଂ ରୁଷ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଭ୍ଲାଦିମିର ପୁଟିନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ତ୍ରିପାକ୍ଷିକ ବୈଠକ ଏବେ ସାରା ଦୁନିଆରେ ଚର୍ଚ୍ଚାର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ପାଲଟିଛି। ଗୋଟିଏ ଟେବୁଲରେ ବିଶ୍ୱର ଏହି ତିନି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନେତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଅନେକ ପୁରୁଣା ଧାରାକୁ ଭାଙ୍ଗିଛି ଏବଂ ନୂଆ ସମୀକରଣକୁ ନେଇ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ଛିଡ଼ା କରିଛି।

ଏହି ବୈଠକକୁ ନେଇ ଆମ ପାଖରେ ଥିବା ସୂଚନା ଓ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଛି—ଏହି ବଦଳୁଥିବା ବିଶ୍ୱ ସମୀକରଣରେ ଭାରତର ସ୍ଥିତି କ’ଣ ହେବ? ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀ ଏବଂ ଭାରତୀୟ କୂଟନୀତିଜ୍ଞମାନେ ଏଭଳି ପରିସ୍ଥିତି ପାଇଁ କେଉଁ ‘Plan B’ ବା ବିକଳ୍ପ ରଣନୀତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଛନ୍ତି? ଆଜିର ଏହି ଦୀର୍ଘ ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ଆମେ ଘଟଣାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗକୁ ସରଳ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ନିରପେକ୍ଷ ଭାବେ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା। ଭିଡିଓଟିକୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଶ୍ଚୟ ଦେଖନ୍ତୁ। ଆଉ ହଁ, ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ଯଦି ଆପଣ ଆମ ଚ୍ୟାନେଲ୍ରେ ନୂଆ, ତେବେ ‘ପୂର୍ବପକ୍ଷ’କୁ ଲାଇକ୍, ସେୟାର ଓ ସବସ୍କ୍ରାଇବ୍ କରିବାକୁ ଭୁଲନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ପ୍ରଥମେ ବୁଝିବା ଏହି ବୈଠକର ପ୍ରକୃତ ଚିତ୍ର କ’ଣ। ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ବିଶ୍ୱ ରାଜନୀତିରେ ଆମେରିକା ଓ ଚୀନ ମଧ୍ୟରେ ବାଣିଜ୍ୟ, ଶୁଳ୍କ, ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ଏବଂ ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାରକୁ ନେଇ ତିକ୍ତତା ଚାଲିଆସିଛି। ଅନ୍ୟପଟେ, ୟୁକ୍ରେନ ଯୁଦ୍ଧ ଏବଂ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ କଟକଣା ଯୋଗୁଁ ରୁଷ ଓ ଆମେରିକା ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କରେ ଫାଟ ଦେଖାଦେଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏବେ ଯେତେବେଳେ ଟ୍ରମ୍ପ, ସି ଜିନପିଙ୍ଗ ଏବଂ ପୁଟିନ ଏକାଠି ବସୁଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ କେବଳ ଏକ ସାଧାରଣ କୂଟନୈତିକ ବୈଠକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉ ନାହିଁ।
ଏହି ବୈଠକରେ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଜାତିସଂଘ ଭଳି ସଂସ୍ଥାର ସଂସ୍କାର, ପରମାଣୁ ବିପଦ ହ୍ରାସ ଏବଂ ତୈଳ ବା ଶକ୍ତି ଯୋଗାଣ ଭଳି ବିଷୟ ଉପରେ ଆଲୋଚନା ହୋଇଥିବା ଖବର ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛି। କୂଟନୀତିଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମତରେ, ଯେତେବେଳେ ତିନି ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଏକାଠି କଥା ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ପରସ୍ପରର ସ୍ୱାର୍ଥ ସହିତ ବିଶ୍ୱର ବାକି ଦେଶମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିଜ ପ୍ରଭାବର ସୀମା ମଧ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତି।
କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ବୈଠକର ବଡ଼ ବଡ଼ ଘୋଷଣା ଏବଂ ଫଟୋ ବାହାରେ, ଏହି ତିନି ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମୌଳିକ ମତଭେଦ ଏତେ ସହଜରେ ସମାପ୍ତ ହୋଇଯିବ ବୋଲି ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ଭାବୁନାହାନ୍ତି। ଟେକ୍ନୋଲୋଜି, ବାଣିଜ୍ୟ ଏବଂ ଆଞ୍ଚଳିକ ପ୍ରଭାବକୁ ନେଇ ଆମେରିକା ଓ ଚୀନ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା ପୂର୍ବପରି ଜାରି ରହିଛି। ତଥାପି, କୂଟନୀତିରେ ‘ସଂକେତ’ର ମହତ୍ତ୍ୱ ବହୁତ ଅଧିକ ଥାଏ—ଏବଂ ଏହି ସଂକେତ ହିଁ ଅନ୍ୟ ଦେଶମାନଙ୍କୁ ସତର୍କ କରିଦିଏ।
ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସୁଛି, ଏହି ତ୍ରିପାକ୍ଷିକ ବୈଠକରେ ଭାରତର ସ୍ୱାର୍ଥ କେଉଁଠାରେ ଜଡ଼ିତ? ଭାରତ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ସାମରିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅଂଶ ନୁହେଁ; ଭାରତ ସର୍ବଦା ରଣନୀତିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ନୀତିରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିଆସିଛି। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଆମେରିକା, ଚୀନ ଓ ରୁଷ ମଧ୍ୟରେ ନୂଆ ସମୀକରଣ ଗଢ଼ାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଭାରତ ପାଇଁ ଉଭୟ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ଏବଂ ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
ପ୍ରଥମେ ଦେଖିବା ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ:
• ଏସିଆରେ ଶକ୍ତି ସନ୍ତୁଳନ: ଯଦି ଆମେରିକା ଓ ଚୀନ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ବଡ଼ ବୁଝାମଣା ହୁଏ, ତେବେ ଚୀନକୁ ଏସିଆ ଓ ସୀମା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଧିକ କୂଟନୀତିକ ସୁଯୋଗ ମିଳିବାର ଆଶଙ୍କା ଥାଏ। ଭାରତ ପାଇଁ ଚୀନ ସହିତ ସୀମା ବିବାଦ ଓ ବିଶ୍ୱାସର ଅଭାବ ସବୁବେଳେ ଏକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ପ୍ରସଙ୍ଗ ରହିଆସିଛି।
• ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ରପ୍ତାନି ପ୍ରତିଯୋଗିତା: ବିଶ୍ୱ ବଜାରରେ ଶୁଳ୍କ, ସପ୍ଲାଏ ଚେନ୍ ଏବଂ ରପ୍ତାନି ନୀତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଲେ ଭାରତୀୟ ଉତ୍ପାଦ—ଯେପରିକି ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ, ସୋଲାର, ଟେକ୍ସଟାଇଲ୍ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଶିଳ୍ପକୁ ନୂଆ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ସାମ୍ନା କରିବାକୁ ପଡ଼ିପାରେ।

• ଘରୋଇ ରାଜନୀତିର ଚାପ: ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମଞ୍ଚରେ ଭାରତର ଭୂମିକାକୁ ନେଇ ଦେଶ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ତର୍କବିତର୍କ ତୀବ୍ର ହୁଏ। ବିରୋଧୀ ଦଳ ସରକାରଙ୍କ ବୈଦେଶିକ ନୀତି ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ କି ସରକାର ନିଜର ସ୍ଥିତିକୁ ସ୍ୱାର୍ଥକୈନ୍ଦ୍ରିକ ଓ ସନ୍ତୁଳିତ ବୋଲି ଦାବି କରନ୍ତି।
ଏବେ ଦେଖିବା ସମ୍ଭାବ୍ୟ ସୁଯୋଗଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ:
• ଶକ୍ତି ଓ ତୈଳ ବଜାରରେ ଆଶ୍ୱସ୍ତି: ଭାରତ ନିଜର ଅଶୋଧିତ ତୈଳ ଆବଶ୍ୟକତାର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ ବାହାରୁ ଆମଦାନୀ କରେ। ଯଦି ବଡ଼ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା ଫଳରେ ଭୂ-ରାଜନୀତିକ ଉତ୍ତେଜନା କମେ କିମ୍ବା ତୈଳ ଯୋଗାଣ ଓ କଟକଣା ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସ୍ଥିରତା ଆସେ, ତେବେ ଭାରତର ଇନ୍ଧନ ଖର୍ଚ୍ଚ ଓ ମୁଦ୍ରାସ୍ଫୀତି ଉପରେ ସକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିପାରେ।
• ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ବାଣିଜ୍ୟରେ ସହଜତା: ରୁଷ ସହିତ ଭାରତର ପୁରୁଣା ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ବାଣିଜ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି। ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କଟକଣା ଓ ଆର୍ଥିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଲେ ଭାରତ ପାଇଁ କାରବାର କରିବା ସହଜ ହୋଇପାରେ।
ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ହେଉଛି—ଯେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱର ବଡ଼ ଖେଳାଳିମାନେ ନିଜ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସମୀକରଣ ବଦଳାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଭାରତ କେବଳ ଦର୍ଶକ ହୋଇ ବସିରହେ ନାହିଁ। ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ବୈଦେଶିକ ନୀତିର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ବିକଳ୍ପ ବା ‘Plan B’ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରଖିବା।
ଭାରତର ଏହି ‘Plan B’ ର ଚାରିଟି ପ୍ରମୁଖ ସ୍ତମ୍ଭ କ’ଣ ହୋଇପାରେ:
୧. Multi-Alignment ବା ବହୁ-ମେରୁ ଭାଗିଦାରୀ: ଭାରତ ଆଜି କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଦେଶ ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭରଶୀଳ ନୁହେଁ। ଗୋଟିଏ ପଟେ ଆମେରିକା ସହିତ ସାମରିକ, ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଓ ରଣନୀତିକ ସହଭାଗିତା ଅଛି, ଅନ୍ୟପଟେ ରୁଷ ସହିତ ଐତିହାସିକ ସମ୍ପର୍କ ବଜାୟ ରହିଛି, ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳେ ଚୀନ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସୀମା ଓ କୂଟନୀତିକ ସ୍ତରରେ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଜାରି ରହେ। ଏହାଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଗୋଟିଏ ବୈଠକ କିମ୍ବା ବୁଝାମଣା ଭାରତକୁ ଏକାକୀ କରିପାରେ ନାହିଁ।
୨. Quad, ASEAN ଏବଂ Global South କୁ ମଜଭୁତ କରିବା: ଭାରତ ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ Quad (ଆମେରିକା, ଜାପାନ, ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ଓ ଭାରତ) ଭଳି ମଞ୍ଚକୁ ସକ୍ରିୟ ରଖିଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଦେଶର ଏକଛତ୍ର ପ୍ରଭାବକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରାଯାଇପାରିବ। ଏହା ସହିତ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ (ASEAN), ୟୁରୋପୀୟ ଦେଶ, ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟ ଏବଂ ଆଫ୍ରିକା/Global South ର ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶମାନଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ବଢ଼ାଇ ଭାରତ ନିଜର କୂଟନୀତିକ ପରିସରକୁ ବଡ଼ କରୁଛି।
୩. ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳତା ଓ ଘରୋଇ ବଜାରର ଶକ୍ତି: ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତିରେ ଯେତେବେଳେ ଶୁଳ୍କ କିମ୍ବା ବାଣିଜ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧର ବାତାବରଣ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଦେଶର ନିଜସ୍ୱ ବଜାର ଓ ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷମତା ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଢାଲ ହୋଇଥାଏ। Make in India, Digital Infrastructure, Semiconductor ଓ Manufacturing କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିବେଶ ବଢ଼ାଇ ଭାରତ ବାହାରର ଝଟକାକୁ ସହ୍ୟ କରିବାର କ୍ଷମତା ବଢ଼ାଉଛି।
୪. ଶକ୍ତି ଓ ସପ୍ଲାଏ ଚେନ୍ ର ବିବିଧୀକରଣ: କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଉତ୍ସ କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ମାର୍ଗ ଉପରେ ନିର୍ଭର ନ କରି, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶରୁ ତୈଳ, ଗ୍ୟାସ୍, ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଓ ସାମଗ୍ରୀ ଆମଦାନୀ କରିବାର ବିକଳ୍ପ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାରତ ପାଇଁ ଜରୁରୀ। ଏହାଦ୍ୱାରା ହଠାତ୍ କୌଣସି ଭୂ-ରାଜନୀତିକ ଘଟଣା ଘଟିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଶର ଅର୍ଥନୀତି ଅଟକିଯାଏ ନାହିଁ।
ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ କିମ୍ବା ଖବର କାଗଜରେ ଯେତେବେଳେ “ଚୀନରେ ଟ୍ରମ୍ପ-ସି-ପୁଟିନ ବୈଠକ” କିମ୍ବା “ଭାରତ ପାଇଁ ବଡ଼ ସଙ୍କଟ” ଭଳି ଶୀର୍ଷକ ଆସେ, ସେତେବେଳେ ମନେ ହୁଏ ଯେ ଗୋଟିଏ ରାତିରେ ସବୁକିଛି ବଦଳିଯିବ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କୂଟନୀତି ଏତେ ସରଳ ନୁହେଁ।
• ଆମେରିକା ଓ ଚୀନ ମଧ୍ୟରେ ଆବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା ଏତେ ଗଭୀର ଯେ, ଗୋଟିଏ ବୈଠକରେ ସବୁ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
• ରୁଷ ମଧ୍ୟ ନିଜର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ସର୍ବୋପରି ରଖେ; ସେ କେବଳ ଅନ୍ୟ କାହାର ଇଙ୍ଗିତରେ ଚାଲିବା ଭଳି ଦେଶ ନୁହେଁ।
• ଏବଂ ଭାରତ ଏକ ୧୪୦ କୋଟିରୁ ଅଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ ବଡ଼ ବଜାର ଓ ପ୍ରମୁଖ ଅର୍ଥନୀତି—ଯାହାକୁ ଅଣଦେଖା କରି ବିଶ୍ୱର କୌଣସି ବଡ଼ ଆର୍ଥିକ କିମ୍ବା କୂଟନୀତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଭାବେ ସଫଳ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।
ତେଣୁ, ଆମକୁ ନା ଅତ୍ୟଧିକ ଭୟଭୀତ ହେବାର ଆବଶ୍ୟକତା ଅଛି, ନା ଅତ୍ୟଧିକ ଆତ୍ମସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବାର। ସତର୍କତା, ପ୍ରସ୍ତୁତି ଏବଂ ସ୍ଥିର କୂଟନୀତି—ଏହି ତିନୋଟି ହିଁ ଆଜିର ସମୟରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଆବଶ୍ୟକତା।
ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିପାରେ ଯେ, ଚୀନରେ ହେଉଥିବା ଏହି ବଡ଼ ବୈଠକର ପ୍ରଭାବ ଓଡ଼ିଶା କିମ୍ବା ଜଣେ ସାଧାରଣ ନାଗରିକଙ୍କ ଉପରେ କିପରି ପଡ଼ିବ?
1. ଇନ୍ଧନ ଓ ଦରଦାମ: ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ତୈଳ ଓ ଶକ୍ତି ବଜାରରେ ଉଠାପଡ଼ା ହେଲେ ପରିବହନ ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ ସାମଗ୍ରୀର ଦରଦାମ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିପାରେ।
2. ଶିଳ୍ପ, ରପ୍ତାନି ଓ ନିଯୁକ୍ତି: ଓଡ଼ିଶାର ଖଣିଜ, ଧାତୁ, ବନ୍ଦର, ରପ୍ତାନି ଓ ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ର ବିଶ୍ୱ ବଜାର ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଛି। ବିଶ୍ୱ ବାଣିଜ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଲେ ଏହାର ପରୋକ୍ଷ ପ୍ରଭାବ ନିବେଶ ଓ ରପ୍ତାନି ଉପରେ ଦେଖାଯାଇପାରେ।
3. ସୂଚନାର ସଠିକତା: ବିଦେଶ ନୀତିକୁ ନେଇ ଅଧା ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଉତ୍ତେଜନାପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁଜବଠାରୁ ଦୂରେଇ ରହି, ବିଶ୍ୱସନୀୟ ତଥ୍ୟ ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଚେତନ ନାଗରିକଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
also read


