ପୋଲିସ ସୁଧାର, ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଅସହଯୋଗ ଓ ଆଇନର ଆଧିପତ୍ୟ ଉପରେ ଏକ କଠୋର ସନ୍ଦେଶ, ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ କେତେକ ପଦବୀ ଏମିତି ଅଛି, ଯାହା କେବଳ ଦରମା ବା ରାଜକୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ପ୍ରତୀକ ନୁହେଁ, ବରଂ ରାଜ୍ୟର ଆଇନ–ଶୃଙ୍ଖଳା, ନାଗରିକଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଭରସା ସହ ଗଭୀରଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ରାଜ୍ୟ ପୋଲିସର ମୁଖ୍ୟ—ଡାଇରେକ୍ଟର୍ ଜେନେରାଲ୍ ଅଫ୍ ପୋଲିସ (ଡିଜିପି)—ସେଇ ପଦବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ। ଏହି ପଦବୀକୁ ‘ଆକ୍ଟିଂ’ ବା ‘ଭାରପ୍ରାପ୍ତ’ ଭାବେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ରଖିବା ପ୍ରଥାକୁ ନେଇ ଏବେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଯେଉଁ କଠୋର ଟିପ୍ପଣୀ କରିଛନ୍ତି, ତାହା କେବଳ ଏକ ଆଇନଗତ ଆଦେଶ ନୁହେଁ; ଏହା ରାଜ୍ୟ ସରକାରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ନୀତିଗତ ଚେତାବନୀ।
ନ୍ୟାୟାଳୟ ‘ଆକ୍ଟିଂ ଡିଜିପି’ ସଂସ୍କୃତିକୁ ଖୋଲାଖୋଲି ନିନ୍ଦା କରିବା ସହ ସଂଘ ଲୋକସେବା ଆୟୋଗ କୁ ଏହି ସନ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି ଯେ, ଯଦି ରାଜ୍ୟ ସରକାରମାନେ ଡିଜିପି ନିଯୁକ୍ତିରେ ଅନାବଶ୍ୟକ ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତି, ତେବେ ଆୟୋଗ ସିଧାସଳଖ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଦ୍ୱାରସ୍ଥ ହେବାକୁ ପାରିବ। ଏହି ଟିପ୍ପଣୀ ପୋଲିସ ସୁଧାର ଆଲୋଚନାକୁ ପୁଣି ଜାତୀୟ ଏଜେଣ୍ଡାର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଆଣିଛି।
ପୃଷ୍ଠଭୂମି: ପୋଲିସ ସୁଧାର ଓ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଭୂମିକା
ଭାରତରେ ପୋଲିସ ସୁଧାର ନୂଆ ବିଷୟ ନୁହେଁ। ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ମଧ୍ୟ ଦେଶ ମୁଖ୍ୟତଃ ଉପନିବେଶକାଳୀନ ୧୮୬୧ର ପୋଲିସ ଆଇନ ଉପରେ ଭରସା କରି ଆସୁଛି। ରାଜନୈତିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ, ଅନିଶ୍ଚିତ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ, ବଦଳି–ନିଯୁକ୍ତିରେ ମନମାନି—ଏହି ସବୁ ଦିନକୁ ଦିନ ପୋଲିସ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଶ୍ୱସନୀୟତାକୁ କ୍ଷୟ କରିଛି।
ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ୨୦୦୬ ମସିହାରେ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଯେଉଁ ଐତିହାସିକ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସେଥିରେ ଡିଜିପି ନିଯୁକ୍ତି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଥିଲା—
ଡିଜିପିଙ୍କୁ UPSC ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିବା ପ୍ୟାନେଲ୍ରୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ନିମ୍ନତମ ଦୁଇ ବର୍ଷର ସୁରକ୍ଷିତ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ଦେବା।
ଏହି ଆଦେଶର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା—ପୋଲିସକୁ ରାଜନୈତିକ ଚାପରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା। କିନ୍ତୁ ଗତ ଦୁଇ ଦଶକର ଅନୁଭବ କହୁଛି—ରାଜ୍ୟ ସରକାରମାନେ ଏହାକୁ ମାନିବାରେ ପ୍ରାୟ ସବୁବେଳେ ଆନାକାନି କରିଛନ୍ତି।
‘ଆକ୍ଟିଂ ଡିଜିପି’: ଏକ ସହଜ ଉପାୟ, ଗଭୀର ସମସ୍ୟା
‘ଆକ୍ଟିଂ’ ବା ‘ଭାରପ୍ରାପ୍ତ’ ଡିଜିପି ନିଯୁକ୍ତି ପ୍ରଥା ଦେଖାରେ ଏକ ପ୍ରଶାସନିକ ସହଜ ଉପାୟ ଭଳି ଲାଗେ। ରାଜ୍ୟ ସରକାର କହେ—“ସ୍ଥାୟୀ ନିଯୁକ୍ତି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଚାଲିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆକ୍ଟିଂ ଡିଜିପି।” କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ଏହି ‘ଅସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ’ ବର୍ଷର ପରେ ବର୍ଷ ଚାଲିଥାଏ।
ଏହାର ପରିଣାମ ଗଭୀର—
- ଆକ୍ଟିଂ ଡିଜିପି ସରକାରୀ ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ଅଧିକ ନିର୍ଭରଶୀଳ ହୁଅନ୍ତି।
- ସେମାନେ ନୀତିଗତ ଦୃଢ଼ତାରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ଦ୍ୱିଧା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
- ପୋଲିସ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏକ ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଅନିଶ୍ଚିତତା ରହିଥାଏ।
- ନ୍ୟାୟାଳୟ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ମନେ ରଖି କହିଛନ୍ତି—‘ଆକ୍ଟିଂ’ ସଂସ୍କୃତି ହେଉଛି ଆଇନର ଆତ୍ମାକୁ ଟାଳିବାର ଏକ ଉପାୟ।
UPSCର ଭୂମିକା: ମାତ୍ର ସୁପାରିଶ ନୁହେଁ, ଦାୟିତ୍ୱ
ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଏହି ନୂଆ ଟିପ୍ପଣୀର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ହେଉଛି—UPSCକୁ ସକ୍ରିୟ ଭୂମିକା ନେବାର ସ୍ୱାଧୀନତା। ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆୟୋଗ ମୁଖ୍ୟତଃ ପ୍ୟାନେଲ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଦେବାରେ ସୀମିତ ଥିଲା। ରାଜ୍ୟ ସରକାର ଯଦି ସେହି ପ୍ୟାନେଲ୍କୁ ଅନଦେଖା କରୁଥିଲେ, ତେବେ ଆୟୋଗ ନିରବ ଦର୍ଶକ ଭଳି ରହୁଥିଲା।
ନ୍ୟାୟାଳୟ ଏବେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି—ଏହି ନିରବତା ଆଉ ଚାଲିବ ନାହିଁ। ରାଜ୍ୟ ସରକାର ଯଦି ଡିଜିପି ନିଯୁକ୍ତିରେ ଅନାବଶ୍ୟକ ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତି, UPSC ନ୍ୟାୟାଳୟକୁ ଅବଗତ କରିପାରିବ।
ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ—କାରଣ ଏହା ଆଇନ ପାଳନରେ ଏକ ନୂଆ ଚେକ୍ ଏଣ୍ଡ ବ୍ୟାଲାନ୍ସ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଅସହଯୋଗ: କାହିଁକି ଏତେ ଅନାଗ୍ରହ?
ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ରାଜ୍ୟ ସରକାରମାନେ କାହିଁକି ଏତେ ଦିନ ଧରି ଏହି ଆଦେଶକୁ ଟାଳିଆସୁଛନ୍ତି? ଉତ୍ତର ରାଜନୈତିକ।
ପୋଲିସ ମୁଖ୍ୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିଲେ, ଆଇନ–ଶୃଙ୍ଖଳାର ପରିଚାଳନାରେ ସରକାର ନିଜ ପସନ୍ଦ ଅନୁସାରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରିପାରେ। ଆକ୍ଟିଂ ଡିଜିପି ଏହି ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ସହଜ କରିଦିଏ। ତେଣୁ ଏହା କେବଳ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଲସ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ସଚେତନ ରାଜନୈତିକ ପସନ୍ଦ।
ଗଣତନ୍ତ୍ର ଓ ଆଇନର ଆଧିପତ୍ୟ
ପୋଲିସ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଏକ ମୂଳ ଖୁଣ୍ଟ। ଯଦି ସେହି ଖୁଣ୍ଟ ରାଜନୈତିକ ଚାପରେ ନଡ଼ିଯାଏ, ତେବେ ଆଇନର ଆଧିପତ୍ୟ କେବଳ କାଗଜରେ ସୀମିତ ରହିଯାଏ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଏହି ଟିପ୍ପଣୀ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ପୁଣି ମନେ ପକାଇଦେଉଛି—ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ସରକାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଆଇନଠାରୁ ଉପରେ ନୁହେଁ।
ଆଗକୁ ରାସ୍ତା
ନ୍ୟାୟାଳୟର ଏହି ଟିପ୍ପଣୀ ପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ଏବେ କ’ଣ? ଉତ୍ତର ସରଳ—
- ରାଜ୍ୟ ସରକାରମାନେ UPSC ପ୍ୟାନେଲ୍ରୁ ସମୟମଧ୍ୟରେ ଡିଜିପି ନିଯୁକ୍ତ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
- ଆକ୍ଟିଂ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଅପବାଦ ଭାବେ ରଖିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ନୀତି ଭାବେ ନୁହେଁ।
- UPSCକୁ ମଧ୍ୟ ତା’ର ସାଂବିଧାନିକ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଆହୁରି ସକ୍ରିୟ ଭାବେ ପାଳନ କରିବାକୁ ହେବ।
‘ଆକ୍ଟିଂ ଡିଜିପି’ ସଂସ୍କୃତି ଉପରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଏହି କଠୋର ଟିପ୍ପଣୀ କେବଳ ଏକ ପ୍ରଶାସନିକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ନୁହେଁ; ଏହା ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏକ ଡାକ। ପୋଲିସ ଯଦି ନିର୍ଭୀକ, ସ୍ୱାଧୀନ ଓ ଦାୟିତ୍ୱଶୀଳ ହେବ, ତେବେ ନାଗରିକଙ୍କ ଭରସା ଫେରିବ। ନହେଲେ ‘ଆକ୍ଟିଂ’ ପଦବୀ ଭଳି, ଆଇନର ଶାସନ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ଧାରଣା ହୋଇ ରହିଯିବ।
AlsoRead; https://purvapaksa.com/who-do-airline-passengers-trust/
https://purvapaksa.com/who-do-airline-passengers-trust/
