ରାଜନୀତିରେ କୁହାଯାଏ, ଶହେଟି ଭାଷଣ ଯାହା କହିପାରେନାହିଁ, ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଫଟୋ ତାହା କହିଦିଏ। ଆଉ ଯେତେବେଳେ ସେହି ଫଟୋଟି ବିଶ୍ୱର ତିନିଟି ପରମାଣୁ ଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ମହାଶକ୍ତିଙ୍କର ହୋଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର କାନ ଛିଡ଼ା ହୋଇଯାଏ।
ବର୍ତ୍ତମାନ ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଗଣମାଧ୍ୟମରେ କିର୍ଗିଜସ୍ତାନର ରାଜଧାନୀ ବିଶକେକରୁ ଆସିଥିବା ଏକ ଛୋଟିଆ ୭ ସେକେଣ୍ଡର ଭିଡିଓ ଏବଂ ତା’ର ଗୋଟିଏ ଫଟୋ ସାରା ଦୁନିଆରେ ଚହଳ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। ଏହି ଫଟୋରେ କିଏ ଅଛନ୍ତି? ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀ, ରୁଷର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଭ୍ଲାଦିମିର ପୁଟିନ ଏବଂ ଚୀନର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ସି ଜିନପିଙ୍ଗ୍। ତିନିଜଣଯାକ ନେତା ପରସ୍ପରର ହାତ ଧରି ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି, ମୁହଁରେ ସ୍ମିତହାସ୍ୟ ଏବଂ ଆଖିରେ ଏକ ବଡ଼ କୂଟନୈତିକ ବାର୍ତ୍ତା।
ମସ୍କୋର କ୍ରେମଲିନ୍ ପୁଲ୍ ଏହି ଭିଡିଓ ପୋଷ୍ଟ କରି ମାତ୍ର କେଇ ପଦ ଶବ୍ଦ ଲେଖିଛି— “ରଣନୈତିକ ମେଣ୍ଟ: ରୁଷ, ଭାରତ, ଚୀନ”।
କିନ୍ତୁ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଛି, ଏହି ଫଟୋ କେବଳ ଏକ ସାଧାରଣ ସୌଜନ୍ୟମୂଳକ ସାକ୍ଷାତ୍ ଥିଲା, ନା ଏହା ୱାଶିଂଟନରୁ ନେଇ ପଶ୍ଚିମା ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ବଡ଼ ଚେତାବନୀ? ହ୍ୱାଇଟ୍ ହାଉସରେ ବସି ଆମେରିକାର ନେତୃତ୍ୱ ବର୍ତ୍ତମାନ କ’ଣ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବେ? ଆଉ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କଥା, ଭାରତ ଏହି ତ୍ରିକୋଣୀୟ ମଞ୍ଚରୁ ବିଶ୍ୱକୁ କେଉଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ସନ୍ଦେଶ ଦେଇଛି?
ଘଟଣାଟି ଘଟିଛି ସାଂଘାଇ ସହଯୋଗ ସଂଗଠନ ବା SCO ସମ୍ମିଳନୀର ଗ୍ରୁପ୍ ଫଟୋ ସେସନ୍ ଠିକ୍ ପୂର୍ବରୁ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ରମୁଖ୍ୟ ମଞ୍ଚକୁ ଆସୁଥିଲେ, ସେହି ସମୟରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ମୋଦୀ, ପୁଟିନ ଏବଂ ଜିନପିଙ୍ଗ୍ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଏକାଠି ହୋଇଗଲେ। କୌଣସି ଆନୁଷ୍ଠାନିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ନଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତ ଭାବେ ତିନି ନେତା ପରସ୍ପର ସହ ହାତ ମିଳାଇଲେ, ବେଶ୍ ହାଲୁକା ମିଜାଜ୍ରେ କଥାବାର୍ତ୍ତା ହେଲେ।
ମନେପକାନ୍ତୁ, ବିଗତ ସମ୍ମିଳନୀଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତିନି ନେତା ଏକାଠି ମଞ୍ଚ ସେୟାର କରିଥିବାର ଆମେ ଦେଖିଛେ। କିନ୍ତୁ ଚଳିତ ସମୟର ପରିସ୍ଥିତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ। ଆଜିର ବିଶ୍ୱ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ବିପଜ୍ଜନକ ମୋଡ଼ରେ ଠିଆ ହୋଇଛି। ଗୋଟିଏ ପଟେ ୟୁକ୍ରେନ ଯୁଦ୍ଧ, ଅନ୍ୟପଟେ ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟରେ ଇସ୍ରାଏଲ, ଇରାନ ଏବଂ ଆମେରିକା ମଧ୍ୟରେ ଲାଗିରହିଥିବା ଉତ୍ତେଜନା। ଏଭଳି ସ୍ଥିତିରେ ଏହି ତିନି ନେତାଙ୍କ ଏକତ୍ର ହେବା କେବଳ ଏକ ଫଟୋ ନୁହେଁ, ବରଂ ବିଶ୍ୱ ଶକ୍ତି ସନ୍ତୁଳନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବାର ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ।
ବିଶ୍ୱ ଜନସଂଖ୍ୟାର ପ୍ରାୟ ୪୦ ପ୍ରତିଶତରୁ ଅଧିକ ଲୋକ ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତିର ଏକ ବିରାଟ ଅଂଶ ଏହି ତିନୋଟି ଦେଶ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଯେତେବେଳେ ଏହି ତିନିଜଣ ହାତ ମିଳାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତା’ର ପ୍ରଭାବ କେବଳ ଏସିଆରେ ନୁହେଁ, ପେଣ୍ଟାଗନ୍ ଏବଂ ବ୍ରସେଲ୍ସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ।
ଭାରତ ପାଇଁ ଏହି ସମ୍ମିଳନୀ ଏବଂ ଏହି ମଞ୍ଚ କାହିଁକି ଏତେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। କିଛି ଲୋକ ଭାବିପାରନ୍ତି, ଚୀନ ସହିତ ଆମର ସୀମା ବିବାଦ ରହିଛି, ତେବେ ମୋଦୀ ଜିନପିଙ୍ଗଙ୍କ ସହ ହାତ ମିଳାଇ କ’ଣ କୂଟନୈତିକ ନରମପଣ ଦେଖାଇଲେ? ବିଲକୁଲ୍ ନୁହେଁ!
ଭାରତ ଏହି ମଞ୍ଚକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଯେଉଁ କଡ଼ା ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇଛି, ତାହା ଶୁଣିବା ପରେ ଚୀନ ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନ ଦୁହିଁଙ୍କ ଚିନ୍ତା ବଢ଼ିଯାଇଛି। ସମ୍ମିଳନୀରେ ପାକିସ୍ତାନ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲା, ଏବଂ ଚୀନ ମଧ୍ୟ ସାମ୍ନାରେ ବସିଥିଲା। ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀ ବିନା କୌଣସି ଦ୍ୱିଧାରେ, ସିଧାସଳଖ ଆତଙ୍କବାଦ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉଠାଇଲେ।
ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ—
“ଆତଙ୍କବାଦ ବିରୋଧରେ ଲଢ଼େଇରେ କୌଣସି ଦୋମୁହାଁ ନୀତି ଚଳିବ ନାହିଁ। ଆତଙ୍କବାଦର ଇକୋସିଷ୍ଟମ୍କୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ହେବ ଏବଂ ଟେରର ଫାଇନାନ୍ସିଂ ବା ଆତଙ୍କବାଦୀଙ୍କ ପାଣ୍ଠି ଯୋଗାଣର କବର ଖୋଳିବାକୁ ପଡ଼ିବ।”
ଏହି କଥା କାହା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଥିଲା? ଏହା ପାକିସ୍ତାନ ପାଇଁ ତ ଚିରାଚରିତ ଝଟକା ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଟାର୍ଗେଟ୍ ଥିଲା ଚୀନ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ଜାଣୁ, ଜାତିସଂଘରେ ଯେତେବେଳେ ଭାରତ ପାକିସ୍ତାନୀ ଆତଙ୍କବାଦୀଙ୍କୁ ଗ୍ଲୋବାଲ ଟେରରିଷ୍ଟ ଘୋଷଣା କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଣେ, ସେତେବେଳେ ଚୀନ ବାରମ୍ବାର ନିଜର ଭିଟୋ ପାୱାର ପ୍ରୟୋଗ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଆସିଛି। ମୋଦୀ ସେହି ଚୀନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନେତା ସି ଜିନପିଙ୍ଗଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସି ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେଲେ ଯେ— ଆତଙ୍କବାଦ ମାନବତାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ, ଏଥିରେ ରାଜନୀତି କିମ୍ବା ପକ୍ଷପାତିତା ଆଉ ବରଦାସ୍ତ କରାଯିବ ନାହିଁ।
ଅର୍ଥାତ୍, ଭାରତ ହାତ ମିଳାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, କିନ୍ତୁ ନିଜର ଜାତୀୟ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ସହିତ କୌଣସି ପ୍ରକାର ବୁଝାମଣା ନକରି। ଏହା ହିଁ ହେଉଛି ନୂତନ ଭାରତର ନିର୍ଭୀକ କୂଟନୀତି।
“ଆମେରିକା ଏବଂ ଡୋନାଲ୍ଡ ଟ୍ରମ୍ପ କ’ଣ ଭାବୁଥିବେ?”
ପଶ୍ଚିମା ଦେଶଗୁଡ଼ିକ, ବିଶେଷ କରି ଆମେରିକା ସବୁବେଳେ ଚାହେଁ ଯେ ଭାରତ ସେମାନଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସାମିଲ ହେଉ ଏବଂ ରୁଷ ତଥା ଚୀନଠାରୁ ସମ୍ପର୍କ ଛିନ୍ନ କରୁ। କିନ୍ତୁ ଭାରତ ଆରମ୍ଭରୁ ଗୋଟିଏ ନୀତିରେ ଅଟଳ ରହିଛି, ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ— Strategic Autonomy ବା ରଣନୈତିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା।
ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ମୋଦୀ ବିଶକେକ୍ ମଞ୍ଚରୁ ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇଛନ୍ତି। ସେ କହିଛନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧ କୌଣସି ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ନୁହେଁ। ବିବାଦର ସମାଧାନ କେବଳ “ସଂଳାପ ଏବଂ କୂଟନୀତି” ମାଧ୍ୟମରେ ହିଁ ସମ୍ଭବ।
ଏହା କେବଳ ୟୁକ୍ରେନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ରୁଷ ପାଇଁ ବାର୍ତ୍ତା ନଥିଲା, ବରଂ ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟରେ ସୈନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଉପରେ କଟକଣା ଲଗାଉଥିବା ଆମେରିକା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ସଙ୍କେତ ଥିଲା। ଭାରତ କହିଛି, କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଦେଶର ଏକଚାଟିଆ ପ୍ରଭାବରେ ବିଶ୍ୱ ଚାଲିପାରିବ ନାହିଁ। ବିଶ୍ୱ ବର୍ତ୍ତମାନ ‘ବହୁଧ୍ରୁବୀୟ’ ବା Multi-polar World Order ଆଡ଼କୁ ଗତି କରୁଛି।
ଆମେରିକାରେ ଟ୍ରମ୍ପ ପ୍ରଶାସନ ସବୁବେଳେ ନିଜର “America First” ନୀତି ଉପରେ ଜୋର ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ନିଜ ମିତ୍ର ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିଜ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଲଦିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। କିନ୍ତୁ ଭାରତ ଦେଖାଇ ଦେଇଛି ଯେ, ଭାରତ କ୍ୱାଡ୍ ରେ ମଧ୍ୟ ରହିବ ଆମେରିକା ସହ ସମ୍ପର୍କ ବଜାୟ ରଖି, ପୁଣି SCO ଏବଂ BRICS ମଞ୍ଚରେ ବସି ରୁଷ ଓ ଚୀନ ସହ ମଧ୍ୟ କଥା ହେବ। ଭାରତ ନିଜ ଜାତୀୟ ସ୍ୱାର୍ଥ ଅନୁସାରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବ, କୌଣସି ମହାଶକ୍ତିର ଚାପରେ ନୁହେଁ।
ଏହି ଫଟୋର ପ୍ରଭାବ କେବଳ ଏହି ଗୋଟିଏ ଦିନର ସମ୍ମିଳନୀରେ ସରିଯାଉନାହିଁ। ଏହାର ପ୍ରକୃତ ଝଟକା ଆଗକୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ। କାରଣ ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର ଭାରତରେ ବ୍ରିକ୍ସ ଶିଖର ସମ୍ମିଳନୀ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେବାକୁ ଯାଉଛି। ଭାରତ ଏହାର ଅଧ୍ୟକ୍ଷତା କରୁଛି।
ଆଉ ବଡ଼ ଖବର ହେଉଛି, ରୁଷ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଭ୍ଲାଦିମିର ପୁଟିନ ଭାରତ ଗସ୍ତରେ ଆସୁଛନ୍ତି। ଏଥିସହ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ମୋଦୀ ଚୀନ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ସି ଜିନପିଙ୍ଗଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭାରତ ଆସିବା ପାଇଁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଜଣାଇଛନ୍ତି।
ବ୍ରିକ୍ସ ଏପରି ଏକ ସଂଗଠନ, ଯାହା ଆମେରିକା ଏବଂ ଟ୍ରମ୍ପଙ୍କ ନୀତି ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଆହ୍ୱାନ ପାଲଟିଛି। କାହିଁକି?
1. ଡଲାର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ହ୍ରାସ : ବ୍ରିକ୍ସ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ନିଜ ମୁଦ୍ରାରେ ବାଣିଜ୍ୟ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି। ଭାରତ ଓ ରୁଷ ଟଙ୍କା ଏବଂ ରୁବଲରେ ବ୍ୟବସାୟ କରୁଛନ୍ତି।
2. ବିଶ୍ୱ ବାଣିଜ୍ୟ ଅସନ୍ତୁଳନ: ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ବିଶ୍ୱ ବଜାରକୁ ଯେଉଁଭଳି ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିଲେ, ଏହି ତିନୋଟି ଦେଶ ଏକାଠି ହେଲେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ବଜାରର ଏକ ସୁଦୃଢ଼ ବିକଳ୍ପ ଠିଆ ହୋଇପାରିବ। ବିଶ୍ୱର ବିରାଟ ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷମତା ଚୀନ ପାଖରେ ଅଛି, ବିରାଟ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ଓ ଇନ୍ଧନ ରୁଷ ପାଖରେ ଅଛି, ଏବଂ ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଦ୍ରୁତ ଅଭିବୃଦ୍ଧିଶୀଳ ବଜାର ତଥା ମାନବ ସମ୍ବଳ ଭାରତ ପାଖରେ ଅଛି।
ତେଣୁ ବିଶକେକ୍ରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଏହି ବନ୍ଧୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହାତମିଳା ପ୍ରକୃତରେ ଭାରତରେ ହେବାକୁ ଥିବା ବ୍ରିକ୍ସ ସମ୍ମିଳନୀର ଏକ ଟ୍ରେଲର ଥିଲା। ଯାହା ପଶ୍ଚିମା ଦୁନିଆର ନିଦ ହଜାଇ ଦେଇଛି।
ଏଠାରେ ଆମକୁ ଏକ କଠୋର ବାସ୍ତବତା ମଧ୍ୟ ବୁଝିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଆମେ କେବଳ ଫଟୋ ଦେଖି ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କାରଣ ଭାରତ ଏବଂ ଚୀନ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତିକ୍ତତା ଏତେ ସହଜରେ ଶେଷ ହେବା ଭଳି ନୁହେଁ। ଲଦାଖ ସୀମାରେ ଘଟିଥିବା ତିକ୍ତତା, ଦେପସାଙ୍ଗ ଏବଂ ଡେମଚୋକ୍ ଭଳି ଅଞ୍ଚଳରେ ସେନା ପ୍ରତ୍ୟାହାର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଏବେ ବି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ ହୋଇନାହିଁ।
ତେବେ ଏହି ହାତମିଳାର ଅର୍ଥ କ’ଣ?
ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି— କୂଟନୀତିରେ କେହି ସବୁଦିନ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁ ନୁହନ୍ତି କି କେହି ସବୁଦିନ ପାଇଁ ମିତ୍ର ନୁହନ୍ତି।
ଚୀନ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରୁଛି ଯେ ଆମେରିକା ଯେତେବେଳେ ତା’ ଉପରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ କଟକଣା ଲଗାଉଛି, ସେତେବେଳେ ସେ ଭାରତ ଭଳି ଏକ ବିଶାଳ ପଡ଼ୋଶୀ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଶ ସହିତ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁତା ରଖିପାରିବ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟପଟେ ଭାରତ ମଧ୍ୟ ଜାଣେ ଯେ, ଯୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ବରଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସ୍ଥିତିରେ ରହି କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବା ହିଁ ଦେଶର ହିତ ସାଧନ କରିବ।
ରୁଷ ଏହି ଦୁଇ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସେତୁ ଭଳି କାମ କରୁଛି। ପୁଟିନ ଚାହାନ୍ତି ଯେ ଏସିଆର ଏହି ଦୁଇଟି ଯାକ ବିରାଟ ଶକ୍ତି ଏକାଠି ରୁହନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ପ୍ରଭାବକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରାଯାଇପାରିବ।
ତେଣୁ, ପରିଶେଷରେ ଏତିକି କୁହାଯାଇପାରେ— ବିଶକେକର ଏହି ୭ ସେକେଣ୍ଡର ଫଟୋ ଏବଂ ଭିଡିଓ କେବଳ ତିନି ନେତାଙ୍କ ହସଖୁସିର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ନଥିଲା, ଏହା ଥିଲା ୨୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ବଦଳୁଥିବା ଭୂ-ରାଜନୀତିର ଏକ ବଡ଼ ଦଲିଲ।
ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେଇଛି:
• ଭାରତ ଆଜି କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ୟାମ୍ପ୍ ବା ଗୋଷ୍ଠୀର ଅନୁଗାମୀ ନୁହେଁ। ଭାରତ ନିଜ ନିୟମରେ ବିଶ୍ୱ ମଞ୍ଚରେ ଖେଳୁଛି।
• ଆତଙ୍କବାଦ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଭାରତ କାହାକୁ ଛାଡ଼ିବ ନାହିଁ— ସେ ଚୀନ ହେଉ କି ପାକିସ୍ତାନ।
• ଆଉ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କଥା, ଏସିଆର ଏହି ତିନି ମହାଶକ୍ତିଙ୍କ ଏକତ୍ରିକରଣ ପଶ୍ଚିମା ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ଏହା ଭାବିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଛି ଯେ, ବିଶ୍ୱର ଭବିଷ୍ୟତ ଏବେ କେବଳ ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେବନାହିଁ।
