“ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା”, “ପୋଲିସ୍ ର ନବକଳେବର”, “ଥାନାରେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା”, ଆଉ “ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସେବାରେ ପୋଲିସ୍” ଏସବୁ ଶବ୍ଦ ଆପଣ ବିଗତ କିଛି ବର୍ଷ ହେବ ଓଡ଼ିଶା ରାଜନୀତିରେ ଶୁଣିଥିବେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିର୍ବାଚନ ପୂର୍ବରୁ ଓ ସରକାରୀ ମଞ୍ଚରୁ ବଡ଼ ବଡ଼ ଦାବି କରାଯାଏ— ଓଡ଼ିଶା ପୋଲିସକୁ ଅଧୁନାତନ କରାଯାଉଛି, ଆଧୁନିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ଆଣାଯାଉଛି, ଆଉ ପ୍ରଶାସନକୁ ଅଧିକ ଜବାବଦାରି କରାଯାଉଛି।
ହେଲେ, ବାସ୍ତବତା କ’ଣ?
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ସାଧାରଣ ନାଗରିକ ନ୍ୟାୟ ଆଶାରେ ଥାନାର ପାହାଚ ଚଢ଼େ, ସେତେବେଳେ ଏହି ନୀତି ଆଉ ନିୟମଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଆଡ଼େ ହଜିଯାଏ? କାହିଁକି ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଓଡ଼ିଶା ପୋଲିସ ସଂସ୍କାର କେବଳ କାଗଜପତ୍ର, ଭାଷଣ ଆଉ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଭିତରେ ସୀମିତ ରହିଯାଇଛି?
ପ୍ରଶାସନିକ ସ୍ତରର ସେହି ଅଦୃଶ୍ୟ କାନ୍ଥକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଖିବା— କାହିଁକି ରାଜନୈତିକ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତିର ଅଭାବ, ସିଷ୍ଟମର ଅସହାୟତା ଆଉ ରାଜନୈତିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଆମ ଆରକ୍ଷୀ ବାହିନୀକୁ ଜନସେବା ବଦଳରେ କ୍ଷମତାସୀନଙ୍କ ହାତବାରିସି କରି ରଖିଛି।
ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଏବଂ ବାସ୍ତବତା (The Promise vs. Ground Reality)
ନିୟମାନୁସାରେ, ପୋଲିସ୍ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ସୁପ୍ରିମ୍ କୋର୍ଟଙ୍କର ସ୍ପଷ୍ଟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ରହିଛି। ‘ପ୍ରକାଶ ସିଂ କେସ୍’ ପରଠାରୁ ଦେଶର ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜ୍ୟକୁ ପୋଲିସ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସଂସ୍କାର ଆଣିବା ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଗାଇଡ୍ଲାଇନ୍ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ଏଥିରେ କୁହାଯାଇଥିଲା:
-
ପୋଲିସକୁ ରାଜନୈତିକ ଚାପରୁ ମୁକ୍ତ ରଖିବା।
-
ତଦନ୍ତ ବା ଅନୁସନ୍ଧାନ (Investigation) ଏବଂ ଆଇନ-ଶୃଙ୍ଖଳା (Law & Order) କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅଲଗା କରିବା।
-
ଆରକ୍ଷୀ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ବଦଳି ଓ ନିଯୁକ୍ତି ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ବୋର୍ଡ ଗଠନ କରିବା।
-
ଆଉ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ— “ପୋଲିସ୍ କମ୍ପ୍ଲେଣ୍ଟ୍ ଅଥରିଟି” ଗଠନ କରିବା, ଯେପରି ପୋଲିସର ମନମୁଖୀ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ବିରୋଧରେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଅଭିଯୋଗ କରିପାରିବେ।
ହେଲେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହାର ପ୍ରତିଫଳନ କେତେ?
ସରକାରୀ ତଥ୍ୟ ଆଉ ଦାବିକୁ ଦେଖିଲେ ଲାଗିବ ସବୁକିଛି ଠିକ୍ ଚାଲିଛି। ଥାନାର ରଙ୍ଗ ବଦଳୁଛି, ନୂଆ ଗାଡ଼ି କିଣାଯାଉଛି, ସୋସିଆଲ୍ ମିଡିଆରେ ପୋଲିସର ସକ୍ରିୟତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି। କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ— “ଗୋଟିଏ ଥାନାର ଭିତ୍ତିଭୂମି ବଦଳିଗଲେ, ସିଷ୍ଟମର ମାନସିକତା ବଦଳିଯାଏ କି?”
ଥାନା ଭିତରେ ଜଣେ ଆସହାୟ ନାଗରିକ ପ୍ରତି ବ୍ୟବହାର, ଏତଲା (FIR) ରଖିବାରେ ଆପୋଷ ବୁଝାମଣା, ଆଉ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତଦନ୍ତକୁ ବାଟବଣା କରିବା— ଏସବୁ ଆଜି ବି ଆମ ସମାଜର ନଗ୍ନ ସତ୍ୟ।
ରାଜନୈତିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଏବଂ ବଦଳି ସଂସ୍କୃତି (Political Interference & Transfers)
ଓଡ଼ିଶା ପୋଲିସ୍ ସଂସ୍କାର ପଛରେ ପଡ଼ିବାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କାରଣ ହେଉଛି— ସୀମାହୀନ ରାଜନୈତିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ।
ଗୋଟିଏ ଜିଲ୍ଲାରେ କେଉଁ ଏସ୍ପି ରହିବେ, କେଉଁ ଆଇଆଇସି (IIC) କେଉଁ ଥାନାରେ ଦାୟିତ୍ୱ ପାଇବେ, ତାହା କେବଳ ଯୋଗ୍ୟତା କିମ୍ବା ସେବା ଆଧାରରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ। ଏଥିରେ ସ୍ଥାନୀୟ ନେତା, ମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ କ୍ଷମତାସୀନ ଗୋଷ୍ଠୀର ପସନ୍ଦ-ନାପସନ୍ଦ ବଡ଼ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ।
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ପୋଲିସ୍ ଅଫିସର ଜାଣନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କର ପୋଷ୍ଟିଂ ଏବଂ ପଦୋନ୍ନତି କୌଣସି ରାଜନେତାଙ୍କ କୃପା ଦୃଷ୍ଟି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେତେବେଳେ ସେ ସମ୍ବିଧାନ କିମ୍ବା ଆଇନ ବହି ଅପେକ୍ଷା ସେହି ନେତାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି।
ଫଳରେ କ’ଣ ହୁଏ?
-
ତଦନ୍ତ ମାନ୍ଦା ପଡ଼ିଯାଏ।
-
ଅପରାଧୀ ଖୋଲାଖୋଲି ବୁଲନ୍ତି।
-
ଆଉ ନିରୀହ ଲୋକଙ୍କୁ ଶିକାର ହେବାକୁ ପଡ଼େ।
ସୁପ୍ରିମ୍ କୋର୍ଟ କହିଥିଲେ ଯେ ଜଣେ ପୋଲିସ୍ ଅଫିସରଙ୍କୁ ଅନ୍ତତଃ ୨ ବର୍ଷର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ (Tenure) ମିଳିବା ଦରକାର, ଯେପରି ସେ ବିନା ଭୟରେ କାମ କରିପାରିବେ। କିନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଶାରେ? କୌଣସି ମାମଲାରେ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ବାଧା ଆସିଲେ, ରାତିଚର ଅଫିସରଙ୍କର ବଦଳି ହୋଇଯାଏ। ଏହି “ଟ୍ରାନ୍ସଫର୍ ଇଣ୍ଡଷ୍ଟ୍ରି” ଆମ ପୋଲିସ୍ ବାହିନୀର ମେରୁଦଣ୍ଡକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଦେଇଛି।
ଅଭାବ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ— ଜବାବଦାରିର ଅଭାବ (Systemic Inertia & Lack of Accountability)
ଆମ ରାଜ୍ୟରେ ପୋଲିସ୍ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଜନସଂଖ୍ୟା ତୁଳନାରେ ଯଥେଷ୍ଟ କମ୍। ଥାନାଗୁଡ଼ିକରେ କାର୍ଯ୍ୟଭାର ଅତ୍ୟଧିକ। ଜଣେ ପୋଲିସ ଅଫିସରଙ୍କୁ ଦିନକୁ ୧୪ ରୁ ୧୬ ଘଣ୍ଟା କାମ କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି। ସେମାନଙ୍କର ମାନସିକ ଚାପ, ରହିବା ପାଇଁ ଭଲ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥିବା, ଏବଂ ଓଭର-ଟାଇମ୍ କାମର ସଠିକ୍ ପାରିଶ୍ରମିକ ନମିଳିବା ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା କମିଯାଉଛି।
କିନ୍ତୁ ସରକାର ଏହି ମୌଳିକ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ନକରି, କେବଳ ଉପରଠାଉରିଆ ସଂସ୍କାରର ଡିଣ୍ଡିମ ପିଟୁଛନ୍ତି।
ଅନ୍ୟପଟେ, ଜବାବଦାରି (Accountability) କାହିଁ?
ଯଦି ଜଣେ ପୋଲିସ୍ କର୍ମଚାରୀ ଆଇନର ପରିସର ବାହାରକୁ ଯାଇ କାମ କରନ୍ତି, କାହାକୁ କଷ୍ଟ ଦିଅନ୍ତି, କିମ୍ବା କଷ୍ଟଡିଆଲ୍ ଡେଥ୍ (Custodial Death) ଭଳି ସଂଗୀନ ଘଟଣା ଘଟେ, ସେତେବେଳେ କ’ଣ ହୁଏ?
ବହୁ ସମୟରେ ଆମେ ଦେଖୁ— କେବଳ ନିଲମ୍ବନ (Suspension) କିମ୍ବା ଲାଇନ୍ ଆଟାଚ୍ର ନାଟକ କରାଯାଏ। କିଛି ଦିନ ପରେ ସ୍ଥିତି ଶାନ୍ତ ପଡ଼ିଗଲେ, ସେହି ଅଫିସର ପୁଣି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ନିଯୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଦର୍ଶାଉଛି ଯେ ସିଷ୍ଟମ୍ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାକୁ ଚାହେଁ, ନାଗରିକଙ୍କୁ ନୁହେଁ।
ଉତ୍ତର ଦାବି ଓ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ (Challenging the Official Narrative)
ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନେତାମାନେ ବାରମ୍ବାର କହନ୍ତି— “ଓଡ଼ିଶାରେ ଆଇନର ଶାସନ ଚାଲିଛି।”
କିନ୍ତୁ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି:
-
ପ୍ରଥମ ପ୍ରଶ୍ନ: ଯଦି ଆଇନର ଶାସନ ଚାଲିଛି, ତେବେ ସୁପ୍ରିମ୍ କୋର୍ଟଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ପୋଲିସ୍ ବାହିନୀକୁ ରାଜନୈତିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ କାହିଁକି କରାଯାଉନାହିଁ?
-
ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ: ଥାନାଗୁଡ଼ିକରେ ତଦନ୍ତକାରୀ ଦଳ (Investigation Team) ଏବଂ ଆଇନ-ଶୃଙ୍ଖଳା ଦଳକୁ ଅଲଗା କରିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ପଦବୀ ଓ ସମ୍ବଳ କାହିଁକି ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଉନାହିଁ?
-
ତୃତୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ: ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଅଭିଯୋଗ ଶୁଣିବା ପାଇଁ ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ “ପୋଲିସ୍ କମ୍ପ୍ଲେଣ୍ଟ୍ ଅଥରିଟି”କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାୟତ୍ତଶାସନ କାହିଁକି ଦିଆଯାଉନାହିଁ?
ପୋଲିସ ବଳପ୍ରୟୋଗର ମାଧ୍ୟମ ନୁହେଁ, ପୋଲିସ ହେଉଛି ନାଗରିକଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାର କବଚ। କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ଆମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପୋଲିସକୁ ଜନସେବକ କରିବା ବଦଳରେ କ୍ଷମତାସୀନ ଗୋଷ୍ଠୀର ସୁରକ୍ଷାକର୍ମୀ କରି ରଖିବାକୁ ବେଶି ପସନ୍ଦ କରୁଛି।
ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼। ପୋଲିସ୍ ସଂସ୍କାର କେବଳ ଗୋଟିଏ ସରକାରୀ ସ୍ଲୋଗାନ୍ ହୋଇ ରହିଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଏହା ଆମର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାର। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାଗରିକ ଭାବେ ଆମେ ସିଷ୍ଟମକୁ ପ୍ରଶ୍ନ ନପଚାରିବା, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାଗଜପତ୍ରର ସଂସ୍କାର ବାସ୍ତବତାରେ ପରିଣତ ନହେବ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ “ସୁରକ୍ଷିତ ଓଡ଼ିଶା”ର ସ୍ୱପ୍ନ ଅଧୁରା ରହିବ।
ପୋଲିସକୁ ରାଜନୀତିରୁ ମୁକ୍ତ କରାଯାଉ, ସିଷ୍ଟମକୁ ଜବାବଦାର କରାଯାଉ— ଏହାହିଁ ଆଜିର ଓଡ଼ିଶାର ଦାବି।
AlsoRead; https://purvapaksa.com/flash-floods-hit-red-muddy-water-destroys-property-papers-and-food/
