ପ୍ରତିରକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳତା ହାସଲ କରିବା ଦିଗରେ ଭାରତ ଆଜି ବିଶ୍ୱ ସ୍ତରରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଛି। ଦେଶର ପ୍ରଥମ ସ୍ୱଦେଶୀ ଜ୍ଞାନକୌଶଳରେ ନିର୍ମିତ ମିସାଇଲ ଡିଫେନ୍ସ ସିଷ୍ଟମ ‘ଆକାଶ’ ଏବଂ ଏହାର ମେରୁଦଣ୍ଡ କୁହାଯାଉଥିବା ‘ରାଜେନ୍ଦ୍ର ରାଡାର’ ର ସଫଳତାର କାହାଣୀ ଭାରତୀୟ ସେନାର ଶକ୍ତିକୁ ବହୁଗୁଣିତ କରିଛି। ପୂର୍ବତନ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ତଥା ଦେଶର ‘ମିସାଇଲ ମ୍ୟାନ’ ଡକ୍ଟର ଏ.ପି.ଜେ. ଅବଦୁଲ କଲାମଙ୍କ ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଅକୁଣ୍ଠ ପ୍ରେରଣା ଯୋଗୁଁ ଆଜି ଭାରତର ଆକାଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇପାରିଛି। ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଅନୁସନ୍ଧାନ ଓ ବିକାଶ ସଂଗଠନ ର ବୈଜ୍ଞାନିକମାନଙ୍କ ଦଶନ୍ଧି ଦଶନ୍ଧିର କଠୋର ପରିଶ୍ରମର ଫଳ ହେଉଛି ଏହି ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀ।
ଡକ୍ଟର କଲାମଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ IGMDPର ସୂତ୍ରପାତ
୧୯୮୦ ଦଶକରେ ଯେତେବେଳେ ଭାରତ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ସାମଗ୍ରୀ ପାଇଁ ବୈଦେଶିକ ଶକ୍ତି ବିଶେଷ କରି ରୁଷ ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଡକ୍ଟର କଲାମ ସ୍ୱଦେଶୀ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ବିକାଶର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୧୯୮୩ ମସିହାରେ ‘ଇଣ୍ଟିଗ୍ରେଟେଡ୍ ଗାଇଡେଡ୍ ମିସାଇଲ୍ ଡେଭେଲପମେଣ୍ଟ ପ୍ରୋଗ୍ରାମ’ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଐତିହାସିକ ପ୍ରକଳ୍ପ ଅଧୀନରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବାକୁ ଥିବା ୫ଟି ପ୍ରମୁଖ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ‘ଆକାଶ’ ଅନ୍ୟତମ ଥିଲା। ତେବେ ଏକ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ଆକାଶକୁ ନିକ୍ଷେପ କରାଯାଇପାରୁଥିବା ମିସାଇଲ ସିଷ୍ଟମ ତିଆରି କରିବା ଆଦୌ ସହଜ ନଥିଲା।
ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅନେକ ବୈଷୟିକ ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ, ମାତ୍ର ଡକ୍ଟର କଲାମ ସର୍ବଦା କହୁଥିଲେ, “ସଫଳତା ହେଉଛି ବିଫଳତାର ପାହାଚ ଚଢ଼ିବା”। ତାଙ୍କର ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରା ବୈଜ୍ଞାନିକମାନଙ୍କୁ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇଥିଲା।
On May 8, 2025, as Pakistani drones and missiles were intercepted over Indian airspace during Operation Sindoor, a retired scientist watched the reports come in on television. “This is the happiest day of my life,” said Dr. Prahlada Ramarao. He had spent 15 years building the… pic.twitter.com/yfBXlrtgeU
— The Rocket Media (@TheRocketMediaX) July 5, 2026
ଆକାଶ ମିସାଇଲର ଶକ୍ତି ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
ଆକାଶ ଏକ ମଧ୍ୟମ ଦୂରଗାମୀ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ପ୍ରଣାଳୀ, ଯାହା ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର ଯୁଦ୍ଧବିମାନ, ହେଲିକପ୍ଟର, ଡ୍ରୋନ ଏବଂ କ୍ରୁଜ୍ ମିସାଇଲକୁ ଆକାଶମାର୍ଗରେ ହିଁ ସଠିକ ଭାବେ ଧ୍ୱଂସ କରିବାର କ୍ଷମତା ରଖେ।
- ଗତି : ଏହା ଶବ୍ଦର ଗତିଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୨.୫ ଗୁଣ ଅଧିକ ବେଗରେ (ମାକ୍ ୨.୫) ଗତି କରିପାରେ।
- ଦୂରତା : ଏହି ସିଷ୍ଟମ ପ୍ରାୟ ୨୫ ରୁ ୩୦ କିଲୋମିଟର ଦୂରତାରେ ଥିବା ଯେକୌଣସି ଆକାଶମାର୍ଗୀୟ ଆହ୍ୱାନକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ।
- ଆଧୁନିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ : ଏଥିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି ‘ରାମଜେଟ୍ ପ୍ରୋପଲସନ ଟେକ୍ନୋଲୋଜି’, ଯାହା ମିସାଇଲକୁ ସାରା ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ସମାନ ଗତି ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ସହିତ ଏହା ଏକାଧିକ ଟାର୍ଗେଟ୍କୁ ଏକ ସମୟରେ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରେ।
‘ରାଜେନ୍ଦ୍ର ରାଡାର’ : ଆକାଶ ସିଷ୍ଟମର ପ୍ରକୃତ ମସ୍ତିଷ୍କ
ଆକାଶ ମିସାଇଲ ସିଷ୍ଟମର ସଫଳତା ପଛରେ ଯେଉଁ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାଦାନ ରହିଛି, ତାହା ହେଉଛି ସ୍ୱଦେଶୀ ନିର୍ମିତ ‘ରାଜେନ୍ଦ୍ର ରାଡାର’। ଏହା ଏକ ପାସିଭ୍ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକାଲି ସ୍କାନଡ୍ ଆରେ ରାଡାର, ଯାହାକୁ ଡିଆରଡିଓର ଲାବୋରେଟୋରୀ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ ଆଣ୍ଡ ରାଡାର ଡେଭେଲପମେଣ୍ଟ ଏଷ୍ଟାବ୍ଲିଶମେଣ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି।
ରାଜେନ୍ଦ୍ର ରାଡାର ଏକ ସମୟରେ ୬୪ଟି ଶତ୍ରୁ ଟାର୍ଗେଟ୍ ଉପରେ ନଜର ରଖିପାରେ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ବିପଜ୍ଜନକ ୪ଟି ଟାର୍ଗେଟ୍ ଉପରେ ଏକ ସଙ୍ଗେ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ପାଇଁ ୧୨ଟି ଆକାଶ ମିସାଇଲକୁ ଗାଇଡ୍ ବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଦେଇପାରେ। ଏହି ରାଡାର ବିନା ଆକାଶ ମିସାଇଲ ଶତ୍ରୁକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱଦେଶୀ ଜ୍ଞାନକୌଶଳରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବାରୁ ବିଦେଶୀ ଏଜେନ୍ସିଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଏହାର ସଙ୍କେତ ବା ଫ୍ରିକ୍ୱେନ୍ସିକୁ ଜାମ୍ କରିବା ଆଦୌ ସହଜ ନୁହେଁ।
ବାଣିଜ୍ୟିକ ସଫଳତା ଓ ରପ୍ତାନିର ନୂଆ ଦିଗନ୍ତ
ଆଜି ଆକାଶ କେବଳ ଭାରତୀୟ ସ୍ଥଳସେନା ଏବଂ ବାୟୁସେନାର ଅଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ସାଜିନାହିଁ, ବରଂ ଏହା ବିଶ୍ୱ ବଜାରରେ ଭାରତର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ରପ୍ତାନିର ଏକ ବଡ଼ ପ୍ରତୀକ ପାଲଟିଛି। ଆଫ୍ରିକା ଏବଂ ଏସିଆର ଅନେକ ମିତ୍ର ଦେଶ ଏହି କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ପ୍ରଣାଳୀକୁ କ୍ରୟ କରିବା ପାଇଁ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ସହ ଚୁକ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିଛନ୍ତି। ଆରମେନିଆ ଭଳି ଦେଶକୁ ଭାରତ ସଫଳତାର ସହ ଆକାଶ ମିସାଇଲ ସିଷ୍ଟମ ରପ୍ତାନି କରିସାରିଛି।
ଏହି ସଫଳତା ପ୍ରମାଣ କରୁଛି ଯେ ଡକ୍ଟର କଲାମ ଯେଉଁ ଆତ୍ମନିର୍ଭର ଭାରତର ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଥିଲେ, ତାହା ଆଜି ବାସ୍ତବ ରୂପ ନେଇଛି। ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପର ବିକାଶ ଭାରତୀୟ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଉଦ୍ୟୋଗ ପାଇଁ ଏକ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣିମ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ ସଦୃଶ।
