ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଦେଶର ସୀମାରେ ଉତ୍ତେଜନା ବଢ଼ିଥାଏ, ଅନୁପ୍ରବେଶ ଏବଂ ଆତଙ୍କବାଦୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ସାଧାରଣତଃ ସେହି ଦେଶ ନିଜ ସୀମାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଲ୍ କରିଦିଏ ଏବଂ ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଆର୍ଥିକ ସାହାଯ୍ୟ ବନ୍ଦ କରିଦିଏ। ଗୋଟିଏ ପଟେ ଭାରତ-ବାଂଲାଦେଶ ସୀମାରେ ଅନୁପ୍ରବେଶ, ଚୋରା ଚାଲାଣ ଏବଂ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା ଜନିତ ଆହ୍ୱାନ ଦିନକୁ ଦିନ ଜଟିଳ ହେବାରେ ଲାଗିଛି, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟପଟେ ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ ବାଂଲାଦେଶ ଭିତରେ ଭିତ୍ତିଭୂମି ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ କୋଟି କୋଟି ଟଙ୍କାର ପାଣ୍ଠି ଯୋଗାଇ ଦେଉଛି।
ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଏକ ବଡ଼ ବିରୋଧାଭାସ ପରି ମନେ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ ବର୍ତ୍ତମାନ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିର ଏକ ବଡ଼ ଚେସ୍ ଖେଳୁଛି। ଆଜି ଆମେ ଏହି ଭିଡିଓରେ ଖୁଲାସା କରିବା ଯେ, କାହିଁକି ଭାରତ ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଉତ୍ତେଜନା ଅପେକ୍ଷା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ଥିରତାକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେଉଛି? କାହିଁକି ଭାରତ ନିଜର ଏହି ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶକୁ ଶତ୍ରୁ ଶିବିରକୁ ଯିବାରୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଏଭଳି ସାମରିକ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଛି।
ସୀମାର ସଙ୍କଟ ଏବଂ ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ସମସ୍ୟା
ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଲମ୍ବା ଏବଂ ବଙ୍କା ତେଢ଼ା ସୀମା ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ହେଉଛି ଭାରତ-ବାଂଲାଦେଶ ସୀମା। ବର୍ତ୍ତମାନ ୨୦୨୬ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏହି ସୀମାନ୍ତରେ କ୍ରସ୍-ବର୍ଡର ଅସ୍ଥିରତା ଏବଂ ସ୍ମଗଲିଂ ବା ଚୋରା ଚାଲାଣ ମାମଲା ଯଥେଷ୍ଟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି। ଏଭଳି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଭାରତୀୟ ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକାଶ ପାଇବା ସ୍ୱାଭାବିକ। ଜନସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି ଯେ, ଯେଉଁ ସୀମାରୁ ଆମ ଦେଶର ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରତି ବିପଦ ଆସୁଛି, ସେହି ଦେଶକୁ ଆମେ ଆର୍ଥିକ ଅନୁଦାନ କାହିଁକି ବଢ଼ାଉଛୁ?
କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ହିଁ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ରଣନୀତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି। ଭାରତ ଗୋଟିଏ ପଟେ ନିଜ ସୀମାର କଣ୍ଟାତାର ବାଡ଼କୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତ ଓ ସୁଦୃଢ଼ କରୁଛି, ତେବେ ଅନ୍ୟପଟେ ବାଂଲାଦେଶକୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ଆର୍ଥିକ ଅନୁଦାନର ପରିମାଣକୁ ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରୁଛି। ଏହା ପଛର ଅସଲ କାରଣ ହେଉଛି ଭାରତର “ନେବରହୁଡ୍ ଫାଷ୍ଟ” (Neighborhood First) ବା “ପଡ଼ୋଶୀ ପ୍ରଥମ” ନୀତି। ସୀମାରେ ଯେତେ ଉତ୍ତେଜନା ଥିଲେ ବି ଭାରତ ଜାଣିଛି ଯେ, ବାଂଲାଦେଶ ସହ ସମ୍ପର୍କ ଖରାପ କରିବା ଅର୍ଥ ନିଜ ଗୋଡ଼ରେ ନିଜେ କୁରାଢ଼ୀ ମାରିବା। ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ଏହି ଦୋଛକି ମଧ୍ୟରେ ଭାରତ ନିଜର ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସ୍ୱାର୍ଥ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରି ଚାଲିଛି।
କନେକ୍ଟିଭିଟି ଗେମ୍ବିଟ୍: ସିଲିଗୁଡ଼ି କରିଡରର ବିକଳ୍ପ
ବର୍ତ୍ତମାନ ଆସନ୍ତୁ ବୁଝିବା ଭାରତର ଅସଲ ମାଷ୍ଟରପ୍ଲାନ କଣ। ନିକଟରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏହି ୨୦୨୬ ମସିହାରେ, ଭାରତ ଓ ବାଂଲାଦେଶ ମଧ୍ୟରେ କେତେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରେଳ ଲିଙ୍କର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି। ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ପରେ ବାଂଲାଦେଶ ଏବେ ଭାରତର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ (North-East States) ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଟ୍ରାଞ୍ଜିଟ୍ ହବ୍ ବା ପରିବହନ କେନ୍ଦ୍ର ପାଲଟିଛି।
ଭାରତ ପାଇଁ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ରାଜ୍ୟ, ଯେମିତି କି ଆସାମ, ତ୍ରିପୁରା, ମେଘାଳୟକୁ ଯିବା ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ମାର୍ଗ ରହିଛି, ଯାହାକୁ ଆମେ “ସିଲିଗୁଡ଼ି କରିଡର” (Siliguri Corridor) ବା “ଚିକେନ୍ସ ନେକ୍” (Chicken’s Neck) ବୋଲି କହିଥାଉ। ଚୀନ୍ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ସ୍ଥିତିରେ ଏହି କରିଡର ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ। ତେଣୁ ଭାରତ ବାଂଲାଦେଶ ଭିତରେ ଭିତ୍ତିଭୂମି ପାଇଁ ଯେଉଁ ଅର୍ଥ ବିନିଯୋଗ କରୁଛି, ତାହା ପ୍ରକୃତରେ ଏକ କୌଶଳିକ ବାଇପାସ୍ (Strategic Bypass)।
ବାଂଲାଦେଶ ଦେଇ ଭାରତ ଏବେ ସହଜରେ ନିଜର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସହ ଯୋଗାଯୋଗ ରଖିପାରୁଛି। ଏହି ଆର୍ଥିକ ସାହାଯ୍ୟ କୌଣସି ମାଗଣା ଦାନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଭାରତର ଏକ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ରଣନୈତିକ ବିନିଯୋଗ, ଯାହା ଭାରତର ଅର୍ଥନୀତି ଓ ସୁରକ୍ଷାକୁ ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷିତ କରୁଛି। ଆସନ୍ତୁ ଏହି କନେକ୍ଟିଭିଟିର ସୁଫଳକୁ ଏକ ସରଳ ଚାର୍ଟ ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝିବା:-
ଚୀନ୍ର ‘ଡ୍ରାଗନ୍ ଛାୟା’ କୁ କାଉଣ୍ଟର
ଏହି ସମ୍ପର୍କର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦିଗ ହେଉଛି ଚୀନ୍। ଚୀନ୍ ନିଜର “ଡେବ୍ଟ-ଟ୍ରାପ୍ ଡିପ୍ଲୋମାସି” (Debt-Trap Diplomacy) ବା ଚକ୍ରବୃଦ୍ଧି ଋଣ ଜାଲରେ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନ ଭଳି ଦେଶକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଂସ କରିସାରିଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ ଚୀନ୍ ବଙ୍ଗୋପସାଗର (Bay of Bengal) ରେ ନିଜର ନୌସେନା ପ୍ରଭାବ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ବାଂଲାଦେଶକୁ ବଡ଼ ବଡ଼ ହାଇ-ଇଣ୍ଟରେଷ୍ଟ୍ ଲୋନ୍ କିମ୍ବା ଅଧିକ ସୁଧ ବିଶିଷ୍ଟ ଋଣ ଯାଚୁଛି।
ଯଦି ଭାରତ ଏହି ସମୟରେ ପଛଘୁଞ୍ଚା ଦିଏ ଏବଂ ବାଂଲାଦେଶକୁ ଆର୍ଥିକ ସାହାଯ୍ୟ ବନ୍ଦ କରିଦିଏ, ତେବେ ବାଂଲାଦେଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଚୀନ୍ କୋଳକୁ ଚାଲିଯିବ। ଚୀନ୍ ବାଂଲାଦେଶରେ ନିଜର ସାମରିକ ବେସ୍ ବା ନୌସେନା ଘାଟି ସ୍ଥାପନ କରିବ, ଯାହା ଭାରତର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କାଳ ହେବ। ତେଣୁ ଭାରତ ନିଜର ସରଳ ଆର୍ଥିକ ଅନୁଦାନ ଓ ଗ୍ରାଣ୍ଟ ବଳରେ ବାଂଲାଦେଶକୁ ଚୀନ୍ର ଋଣ ଜାଲରୁ ରକ୍ଷା କରୁଛି। ଭାରତ ଚାହେଁ ଯେ ଢାକା ପ୍ରଶାସନ ସବୁବେଳେ ନୂଆଦିଲ୍ଲୀର ଆଞ୍ଚଳିକ ସୁରକ୍ଷା ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀ ସହ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ରହୁ।
ଶକ୍ତି, ଜଳବାୟୁ ଏବଂ ଶରଣାର୍ଥୀ ସଙ୍କଟର ସତ୍ୟ
ଭାରତ ଏବଂ ବାଂଲାଦେଶ କେବଳ କାଗଜପତ୍ରରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରକୃତି ଏବଂ ଭୂଗୋଳ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପର ସହ ଜଡ଼ିତ। ଏହି ୨୦୬ ମସିହାରେ ଉଭୟ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ନୂତନ ଶକ୍ତି ଚୁକ୍ତି (Power-Sharing Agreements) ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହୋଇଛି। ଭାରତରୁ ଯାଉଥିବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ବାଂଲାଦେଶର ଶିଳ୍ପାଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ସଚଳ ରଖୁଛି, ଯାହା ସେଠାକାର ଅର୍ଥନୀତିକୁ ସ୍ଥିର ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଛି।
ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ଉଭୟ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ମେନଗ୍ରୋଭ୍ ଜଙ୍ଗଲ “ସୁନ୍ଦରବନ” ରହିଛି। ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଉଭୟ ଦେଶ ମିଳିତ ଭାବେ କାମ କରୁଛନ୍ତି।
ଏଠାରେ ଆମକୁ ଏକ ବାସ୍ତବବାଦୀ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ହେବ। ଯଦି ଆର୍ଥିକ ଅଭାବ କିମ୍ବା ଜଳବାୟୁ ସଙ୍କଟ ଯୋଗୁଁ ବାଂଲାଦେଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ସେଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ଗୃହଯୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଆର୍ଥିକ ମାନ୍ଦାବସ୍ଥା ଦେଖାଦେବ। ଏହାର ସିଧାସଳଖ ପରିଣାମ ସ୍ୱରୂପ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବାଂଲାଦେଶୀ ଶରଣାର୍ଥୀ ଭାରତ ଭିତରକୁ ଅନୁପ୍ରବେଶ କରିବେ। ଏଭଳି ଏକ ଶରଣାର୍ଥୀ ସଙ୍କଟ (Refugee Crisis) କୁ ସମ୍ଭାଳିବା ଭାରତ ପାଇଁ ଆଦୌ ସହଜ ହେବନାହିଁ। ତେଣୁ ବାଂଲାଦେଶକୁ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ସ୍ଥିର ରଖିବା ଭାରତର ନିଜସ୍ୱ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।
ଭାରତୀୟ ବୈଦେଶିକ ନୀତିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ମୂଳଦୁଆ ହେଉଛି—”Security through Prosperity” ଅର୍ଥାତ୍ ସମୃଦ୍ଧି ମାଧ୍ୟମରେ ହିଁ ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ଭବ। ଭାରତ ବିଶ୍ୱାସ କରେ ଯେ ଜଣେ ଧନୀ ଓ ସ୍ଥିର ପଡ଼ୋଶୀ ସବୁବେଳେ ଏକ ଗରିବ ଓ ଅସ୍ଥିର ପଡ଼ୋଶୀ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ସୁରକ୍ଷିତ।
ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରା ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଆର୍ଥିକ ସହଯୋଗ ଯୋଗୁଁ ହିଁ ୨୦୨୬ ମସିହାରେ ଭାରତ ଓ ବାଂଲାଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଗୋପନୀୟ ସୂଚନା ଆଦାନପ୍ରଦାନ ବା ଇଣ୍ଟେଲିଜେନ୍ସ-ସେୟାରିଂ (Intelligence-Sharing) କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନେକ ବଡ଼ ସଫଳତା ମିଳିଛି। ବାଂଲାଦେଶ ସରକାର ଅନେକ ଭାରତ ବିରୋଧୀ ବିଦ୍ରୋହୀ ସଂଗଠନକୁ ନିଜ ମାଟିରେ ଦମନ କରିବାରେ ଭାରତକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି।
ତେଣୁ, ସୀମାରେ ଯେଉଁ ଛୋଟବଡ଼ ବିବାଦ ବା ଉତ୍ତେଜନା ଦେଖାଦେଉଛି, ତାହାକୁ ଏଡ଼ାଇ ଦିଆଯାଇନପାରେ ସତ, କିନ୍ତୁ ବାଂଲାଦେଶକୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ଆର୍ଥିକ ଏବଂ ରଣନୈତିକ ସାହାଯ୍ୟ ହେଉଛି ସୀମାନ୍ତ ଅରାଜକତା ବିରୋଧରେ ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବୀମା ପଲିସି (Insurance Policy)।
