ଭାରତର ରାଜନୀତିରେ ଗୋଟେ ସମୟ ଥିଲା, ଯେତେବେଳେ “ସରକାର” ମାନେ କଂଗ୍ରେସ ଏବଂ ଦିଲ୍ଲୀର ଶକ୍ତି ମାନେ ଗାନ୍ଧୀ ପରିବାର ବୋଲି ଧରାଯାଉଥିଲା। ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଦଶକ ଦରି ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ଥିବା କଂଗ୍ରେସ ଆଜି ଅନେକ ରାଜ୍ୟରେ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଲଢ଼ୁଛି। ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଗୋଟେ ପ୍ରଶ୍ନ ପୁଣି ଜୋରଦାର ଭାବେ ଉଠୁଛି — କଂଗ୍ରେସ ସତରେ ପୁଣି ଫେରିପାରିବ କି, ନା ଭାରତର ସବୁଠୁ ପୁରୁଣା ଦଳ ଧୀରେ ଧୀରେ ଇତିହାସର ଅଂଶ ହେଉଛି?
ସ୍ୱାଧୀନତାରୁ ସର୍ବଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ
୧୯୪୭ରେ ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ନୂଆ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଏବଂ ସେହି ଅଧ୍ୟାୟର ପ୍ରଥମ ନାମ ଥିଲା କଂଗ୍ରେସ। ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦଳ ଦେଶର ରାଜନୈତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଦିଗ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା କଲା। ଗାଁରୁ ସହର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କୃଷକରୁ ମଧ୍ୟବର୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରଭାବ ସ୍ପଷ୍ଟ ଥିଲା।
ନେହେରୁଙ୍କ ପରେ ଲାଲ ବାହାଦୁର ଶାସ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ପରେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ କଂଗ୍ରେସ ଆଉ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲା। ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସମୟରେ ଅନେକଙ୍କ ମନେ ଏହି ଧାରଣା ଗଢ଼ିଉଠିଲା ଯେ କଂଗ୍ରେସକୁ ହରାଇବା ପ୍ରାୟ ଅସମ୍ଭବ।
କିନ୍ତୁ ୧୯୭୫ର ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି କଂଗ୍ରେସ ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ବଡ଼ ଝଟକା ସାବିତ ହେଲା। ବିରୋଧୀ ନେତାଙ୍କ ଗିରଫ, ମିଡିଆ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ ଲୋକଙ୍କ ଅସନ୍ତୋଷ ୧୯୭୭ରେ କଂଗ୍ରେସକୁ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଶକ୍ତିରୁ ବାହାର କରିଦେଲା। ସେଠାରୁ ଦଳର ଅବନତିର କାହାଣୀ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ପତନର ଆରମ୍ଭ କେବେ?
ଅନେକେ ଭାବନ୍ତି କଂଗ୍ରେସର ଦୁର୍ବଳତା ୨୦୧୪ରେ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀଙ୍କ ଉଦୟ ସହ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ଳେଷକମାନଙ୍କ ମତରେ ଦଳର ପତନ ତା’ଠାରୁ ବହୁତ ପୂର୍ବରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
୧୯୮୯ ପରେ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଲା। ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶରେ ସମାଜବାଦୀ ରାଜନୀତି, ବିହାରରେ ଜାତି ଆଧାରିତ ଦଳ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳମାନଙ୍କ ଉଦୟ କଂଗ୍ରେସର ଜାତୀୟ ଆଧିପତ୍ୟକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଲା।
ଏହି ସମୟରେ BJP ନିଜର ଆଦର୍ଶ, cadre network ଏବଂ ସଂଗଠନକୁ ଦୃଢ଼ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲା। ରାମ ମନ୍ଦିର ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ହିନ୍ଦୁତ୍ୱର ରାଜନୀତି BJPକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଜାତୀୟ ବିକଳ୍ପରେ ପରିଣତ କରିଦେଲା।
ଏପରି ସମୟରେ କଂଗ୍ରେସ ନିଜ ଐତିହ୍ୟ ଉପରେ ଅଧିକ ନିର୍ଭର କରିରହିଲା। କିନ୍ତୁ ଯୁବ ପିଢ଼ି, ରାଜନୀତିର ଭାଷା ଏବଂ ଭୋଟରଙ୍କ ଆଶା ବଦଳୁଥିଲା, ଯାହାକୁ ଦଳ ସମୟରେ ବୁଝିପାରିଲା ନାହିଁ।
୨୦୧୪ : ଏକ ଐତିହାସିକ ମୋଡ଼
୨୦୧୪ର ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନ କେବଳ ଶାସନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନୁହେଁ, ଏହା ଭାରତର ରାଜନୈତିକ narrative କୁ ପୂରା ବଦଳାଇଦେଲା।
ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀ “ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନେତୃତ୍ୱ”, “ଦୁର୍ନୀତିମୁକ୍ତ ସରକାର” ଏବଂ “ନୂଆ ଭାରତ” ଭଳି ସ୍ଲୋଗାନ ସହ ଜନମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କଲେ। ଅନ୍ୟପଟେ UPA ସରକାର 2G, Coal scam ଓ policy paralysis ଭଳି ଅଭିଯୋଗରେ ଘେରାଯାଇଥିଲା।
ବିଶେଷକରି social media ଓ modern campaigningରେ BJP ଯେପରି ଆକ୍ରମକ ରଣନୀତି ନେଲା, କଂଗ୍ରେସ ସେହି ଗତିକୁ ଧରିପାରିଲା ନାହିଁ। ଫଳରେ ୨୦୧୪ରେ କଂଗ୍ରେସ ଏତେ ବଡ଼ ପରାଜୟ ଦେଖିଲା ଯେ ଦଳ ଅଧିକୃତ ବିରୋଧୀ ଦଳର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ମଧ୍ୟ ହାସଲ କରିପାରିଲା ନାହିଁ।
ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧୀ : ଆଶା ନା ଅସଫଳ ପରୀକ୍ଷା?
ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧୀ ଭାରତର ସବୁଠୁ ଅଧିକ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ନେତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ। ତାଙ୍କୁ କେହି ସତ୍ୟବାଦୀ ନେତା କହନ୍ତି, ତା’ପରେ କେହି ଅପରିପକ୍ୱ ରାଜନେତା ବୋଲି ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି।
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ social media ରେ ତାଙ୍କୁ ଉପହାସର ବିଷୟ କରାଯାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ “ଭାରତ ଯୋଡୋ ଯାତ୍ରା” ପରେ ତାଙ୍କ ଛବିରେ କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଲା। ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସହ ଚାଲୁଥିବା ଏବଂ ସିଧାସଳଖ କଥାହେଉଥିବା ନେତା ଭାବେ ଦେଖିଲେ।
ତଥାପି ରାଜନୀତିକ ବିଶ୍ଳେଷକମାନଙ୍କ ମତରେ ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ହେଉଛି — consistent political messaging। ସେ ବେରୋଜଗାରୀ, କୃଷକ ସମସ୍ୟା ଓ ସମ୍ବିଧାନ ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ issue ଉଠାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେହି narrative କୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଧରିରଖିପାରୁନାହାନ୍ତି।
କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରକୃତ ସମସ୍ୟା : ସଂଗଠନ
ବିଶ୍ଳେଷକମାନଙ୍କ ମତରେ କଂଗ୍ରେସର ସମସ୍ୟା କେବଳ ନେତୃତ୍ୱ ନୁହେଁ, ବରଂ organisation। ଅନେକ ରାଜ୍ୟରେ ଦଳର cadre structure ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛି। ସ୍ଥାନୀୟ ନେତାମାନେ ଦଳ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି ଏବଂ କର୍ମୀମାନଙ୍କ ମନୋବଳ ହ୍ରାସ ପାଉଛି।
ଏହାର ବିପରୀତରେ BJP ପାଖରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ election machine, RSS network ଏବଂ ground-level coordination ଅଛି। ଏହି କାରଣରୁ କେବଳ charismatic leader ଦ୍ୱାରା କଂଗ୍ରେସର ପୁନରୁତ୍ଥାନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ବୋଲି ଅନେକର ମତ।
ପ୍ରିୟଙ୍କା ଗାନ୍ଧୀ କି ନୂଆ ଆଶା?
ଦଳ ଭିତରେ ପ୍ରିୟଙ୍କା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଚର୍ଚ୍ଚା ବଢ଼ୁଛି। ଅନେକ କଂଗ୍ରେସ ସମର୍ଥକଙ୍କ ମତରେ ତାଙ୍କ communication style ଓ charisma ଦଳକୁ ନୂଆ ଶକ୍ତି ଦେଇପାରେ।
ତେବେ ରାଜନୀତିକ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷକମାନେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ charisma ମାତ୍ରରେ ନିର୍ବାଚନ ଜିତାଯାଏ ନାହିଁ। ଦଳକୁ ground organisation, strategy ଏବଂ cadre rebuilding ଉପରେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ।
କଂଗ୍ରେସ ପାଇଁ ଆଗାମୀ ପଥ
ଆଜି ମଧ୍ୟ କଂଗ୍ରେସର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ତାହାର national footprint। ପ୍ରାୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜ୍ୟରେ ଦଳର କିଛିନାକିଛି ସଂଗଠନ ଅଛି, ଯାହା ଅନେକ regional party ପାଖରେ ନାହିଁ।
କିନ୍ତୁ ଦଳ ପାଇଁ ସମୟ ବହୁତ କମ୍। ଯଦି organisation rebuild, leadership clarity ଓ sharper communication ଉପରେ କାମ ହେବନାହିଁ, ତେବେ ଆସନ୍ତା ଦଶକରେ କଂଗ୍ରେସ ଆଉ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପାରେ।
ଅନ୍ୟପଟେ, ଯଦି ଦଳ ନିଜ ଭୁଲରୁ ଶିଖି ନୂଆ ପିଢ଼ିକୁ ଆଗକୁ ଆଣିପାରେ ଏବଂ ଜମିସ୍ତରରେ ପୁଣି ସଂଗଠନକୁ ମଜବୁତ କରିପାରେ, ତେବେ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଆଉ ଗୋଟେ ବଡ଼ comeback ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
କାରଣ ଶେଷରେ, ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ଶେଷ କଥା ସବୁବେଳେ ଲୋକେ ହିଁ ଲେଖନ୍ତି।
AlsoRead; https://purvapaksa.com/bengals-bloody-politics-and-the-question-of-gopal-vacha/
