ଭାରତୀୟ ଇତିହାସରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳର ଅନେକ ରୋଚକ ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ କାହାଣୀ ରହିଛି। ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଅଧ୍ୟାୟ ହେଉଛି ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଦେଶରେ ସକ୍ରିୟ ଥିବା ‘ଠକ’ (ଲୁଟେରା) ମାନଙ୍କ ଆତଙ୍କ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିବା ପାଇଁ ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ରଣନୀତି। ୧୮୩୦ ଏବଂ ୧୮୪୦ ଦଶକରେ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଅଧିକାରୀ ୱିଲିୟମ୍ ସ୍ଲିମ୍ୟାନ୍ଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏହି ଠକମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଏକ ବଡ଼ ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ ଏହି ଠକମାନେ ବ୍ୟାପାରିକ ମାର୍ଗରେ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତା ସ୍ଥାପନ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ବିଷ ଦେଇ କିମ୍ବା ଗଳା ଚିପି ହତ୍ୟା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଲୁଟି ନେଇ ଶବକୁ ଲୁଚାଇ ଦେଉଥିଲେ।
ଏହି ସାଙ୍ଘାତିକ ଅପରାଧୀମାନଙ୍କୁ ରଖିବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଗୁପ୍ତ ତଥ୍ୟ ଆଦାୟ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଲକ୍ଷ୍ନୌର ‘ରେସିଡେନ୍ସି’ ପରିସରରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ‘ଠକ ଜେଲ୍’ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ।
ସରକାରୀ ସାକ୍ଷୀଙ୍କ ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କାରାଗାର
ଲକ୍ଷ୍ନୌର ଏହି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଜେଲ୍ରେ ବିଶେଷ କରି ସେହି ଠକମାନଙ୍କୁ ରଖାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ପାଇଁ ‘ସରକାରୀ ସାକ୍ଷୀ’ ବା ସୂଚନାଦାତା ସାଜିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଇଂରେଜମାନେ ଅନ୍ୟ ଠକ ଗ୍ୟାଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ସନ୍ଧାନ ନେଉଥିଲେ ଏବଂ ଅନେକ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଉଦ୍ଘାଟନ କରୁଥିଲେ। ଅନ୍ୟପଟେ, ଦେଶର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସଜାପ୍ରାପ୍ତ ଠକ ଜେଲ୍ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଜବଲପୁରଠାରେ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଅପରାଧୀମାନଙ୍କୁ ଫାଶୀ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଜବଲପୁରର ସେହି ଜେଲ୍କୁ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରିଥିବା ଠକ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଶିଳ୍ପ ତାଲିମ ବିଦ୍ୟାଳୟ ରେ ପରିଣତ କରାଯାଇଥିଲା।
ଇଂରେଜମାନେ ନିଜେ ସାଜିଲେ ସେହି ଜେଲ୍ର କଏଦୀ
ଏହି ଐତିହାସିକ ଜେଲ୍କୁ ନେଇ ସବୁଠାରୁ ରୋଚକ ମୋଡ଼ ୧୮୫୭ ମସିହାର ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ସମୟରେ ଆସିଥିଲା। ୩୦ ଜୁନ୍ ୧୮୫୭ ରେ ‘ଚିନହଟ୍ ଯୁଦ୍ଧ’ରେ ଭାରତୀୟ ଦେଶପ୍ରେମୀ ସୈନିକମାନେ ବ୍ରିଟିଶ ବାହିନୀକୁ ଶୋଚନୀୟ ଭାବେ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହି ବିଜୟ ପରେ ଭାରତୀୟ ସୈନିକମାନେ ଇଂରେଜମାନଙ୍କୁ ସେହି ଲକ୍ଷ୍ନୌ ରେସିଡେନ୍ସି ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ଘେରି ଦେଇଥିଲେ। ପରିସ୍ଥିତି ଏପରି ହୋଇଥିଲା ଯେ, ସୁରକ୍ଷା କାରଣରୁ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ଅଧିକାରୀ ଓ ସେମାନଙ୍କ ପରିବାରକୁ ନିଜ ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ସେହି ‘ଠକ ଜେଲ୍’ ଏବଂ ତା’ର ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା।
ଏହି କାରଣରୁ ଜେଲ୍ରେ ଥିବା ପୁରୁଣା କଏଦୀ ଓ ଠକମାନଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ସେଠାରୁ ହଟାଇ ଅନ୍ୟତ୍ର ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରାଯାଇଥିଲା କିମ୍ବା ମୁକ୍ତ କରିଦିଆଯାଇଥିଲା। ଯେଉଁ ଜେଲ୍କୁ ଇଂରେଜମାନେ ଭାରତୀୟ ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରିବାକୁ ତିଆରି କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ ସେମାନେ ନିଜେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ବନ୍ଦୀ ଜୀବନ ବିତାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ, ଯାହା ଭାରତୀୟ ସଂଗ୍ରାମ ଇତିହାସର ଏକ ସ୍ମରଣୀୟ ଘଟଣା।
