ଆଜି ଇତିହାସର ଏପରି ଏକ ପୃଷ୍ଠା ଖୋଲିବାକୁ ଯାଉଛୁ, ଯାହା ବିଷୟରେ ବହୁତ କମ୍ ଲୋକ ଜାଣନ୍ତି।
କୁହାଯାଏ, ଇତିହାସ କେବେ ପୁରୁଣା ହୁଏନାହିଁ, ବରଂ ବେଳେବେଳେ ଭବିଷ୍ୟତ ଆଗରେ ଏକ ବଡ଼ ଦର୍ପଣ ହୋଇ ଠିଆ ହୋଇଯାଏ। ଆଜିର ରାଜନୀତିରେ ଆମେ ଏପରି ଏକ ପ୍ରଶ୍ନର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଛୁ, ଯାହାର ମୂଳ ଲୁଚି ରହିଛି ପ୍ରାୟ ୭୫ ବର୍ଷ ତଳର ଏକ ଘଟଣାରେ।
ଭାରତର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଣ୍ଡିତ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ୧୯୫୦ ମସିହାରେ ଏପରି ଏକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲେ, ଯାହା ସେତେବେଳେ ଏକ ରାଜପରିବାରର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ସ୍ଥିର କରିବା ପାଇଁ ଜରୁରୀ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ସେ କ’ଣ କେବେ ଭାବିଥିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କରି ନିଷ୍ପତ୍ତିର ଛାଇ ଦିନେ ତାଙ୍କ ନିଜ ପରିବାର ଓ ତାଙ୍କ ଅଣନାତି ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଭବିଷ୍ୟତ ଉପରେ ଏକ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନବାଚୀ ଛିଡ଼ା କରିପାରେ?
କ’ଣ ଥିଲା ସେହି ନିଷ୍ପତ୍ତି? କାହିଁକି ଆଜି ପୁଣି ତାହା ଚର୍ଚ୍ଚାକୁ ଆସୁଛି?
ଘଟଣାଟି ହେଉଛି ୧୯୫୦ ମସିହାର। ଦେଶ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ୧୯୪୮ ସୁଦ୍ଧା ଅଧିକାଂଶ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ଭାରତ ସଂଘ ସହିତ ମିଶି ସାରିଥିଲେ। ଇନ୍ଦୋରର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଲକାର ରାଜପରିବାର ମଧ୍ୟ ଭାରତରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଶାସନ କ୍ଷମତା ତ ସରକାରଙ୍କ ହାତକୁ ଆସିଗଲା, କିନ୍ତୁ ବିବାଦ ଉଠିଲା ହୋଲକାର ରାଜବଂଶର ଅମାପ ସମ୍ପତ୍ତି, ପ୍ରିଭି ପର୍ସ (Privy Purse) ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କିଏ ହେବ ସେହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ।
ସେତେବେଳେ ହୋଲକାର ରାଜ୍ୟର ମହାରାଜା ଥିଲେ ୟଶୱନ୍ତ ରାଓ ହୋଲକାର (ଦ୍ୱିତୀୟ)। ସେ ତିନିଟି ବିବାହ କରିଥିଲେ:
1. ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ବିବାହ ଜଣେ ଭାରତୀୟ ମହିଳାଙ୍କ ସହିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହାଙ୍କ ଔରସରୁ ଏକ କନ୍ୟା ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ—ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଉଷା ରାଜେ ହୋଲକାର। ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ପ୍ରଥମ ପତ୍ନୀଙ୍କର ଅକାଳ ବିୟୋଗ ଘଟିଲା।
2. ଏହାପରେ ମହାରାଜା ଦ୍ୱିତୀୟ ବିବାହ ଜଣେ ବିଦେଶୀ ମହିଳାଙ୍କ ସହ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର କୌଣସି ସନ୍ତାନ ନଥିଲେ।
3. ଶେଷରେ ସେ ତୃତୀୟ ବିବାହ କଲେ ଜଣେ ଆମେରିକୀୟ ମହିଳାଙ୍କ ସହିତ। ଏହି ତୃତୀୟ ବିବାହରୁ ଏକ ପୁତ୍ର ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ହେଲା, ଯାହାର ନାମ ଥିଲା ରିଚାର୍ଡ ହୋଲକାର ବା ଶିବାଜୀ ହୋଲକାର।
ଏଠାରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଅସଲ ବିବାଦ। ମହାରାଜା ଚାହୁଁଥିଲେ ଯେ, ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରିଚାର୍ଡ ହୋଲକାର ହିଁ ରାଜବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହୁଅନ୍ତୁ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରଶ୍ନ ଥିଲା, ଜଣେ ବିଦେଶୀ ମହିଳାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁଅ କ’ଣ ଏକ ଭାରତୀୟ ରାଜବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହୋଇପାରିବେ?
ମାମଲା ଗୁରୁତର ଥିବାରୁ ଏହା ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା। ଏହି ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ପ୍ରସଙ୍ଗର ବିଚାର କରିବାକୁ ବସିଲେ ଦେଶର ତିନି ଜଣ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ:
- ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଣ୍ଡିତ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ,
- ଉପ-ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ତଥା ଗୃହମନ୍ତ୍ରୀ ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲ, ଏବଂ
- ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଡକ୍ଟର ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସାଦ।
ଏହି ତିନି ନେତା ତନ୍ନ ତନ୍ନ କରି ନିୟମ ଓ ପରମ୍ପରା ପରୀକ୍ଷା କଲେ। ଶେଷରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁଙ୍କ ଏକ ଲିଖିତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଲା।
ନେହେରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଘୋଷଣା କଲେ: ରିଚାର୍ଡ ହୋଲକାର କଦାପି ହୋଲକାର ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ। କାରଣ ସେ ଜଣେ ବିଦେଶୀ ମହିଳାଙ୍କ ସନ୍ତାନ। ତେଣୁ ଭାରତୀୟ ମା’ଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ଝିଅ ଉଷା ରାଜେ ହୋଲକାର ହିଁ ହେବେ ହୋଲକାର ରାଜବଂଶର ପ୍ରକୃତ ଉତ୍ତରାଧିକାରିଣୀ।
ସେହି ସମୟରେ ଏହା ଏକ ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଥିଲା। ସମାଜରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ଜୋର ଧରିଲା ଯେ, ସ୍ୱୟଂ ନେହେରୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ ଯେ ବିଦେଶୀ ମୂଳର ସନ୍ତାନ ଭାରତର ପାରମ୍ପରିକ ପଦବୀର ଦାବିଦାର ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ଚାଣକ୍ୟ ନୀତି ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଐତିହାସିକ ଉଦାହରଣ
ନେହେରୁଙ୍କ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ପରେ ଇତିହାସବିତ୍ମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଚାଣକ୍ୟ ନୀତି କଥା ମନେ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲା।
ମନେ ପକାନ୍ତୁ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସେହି ଦିନଗୁଡ଼ିକ। ଗ୍ରୀକ୍ ସେନାପତି ସେଲ୍ୟୁକସ୍ଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବା ପରେ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଚାଣକ୍ୟ ସେଲ୍ୟୁକସ୍ଙ୍କ କନ୍ୟା ହେଲେନାଙ୍କ ବିବାହ ସମ୍ରାଟ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ କରାଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଚାଣକ୍ୟ ଏକ କଠୋର ସର୍ତ୍ତ ରଖିଥିଲେ—ହେଲେନାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା କୌଣସି ବି ସନ୍ତାନ ମଗଧର ରାଜସିଂହାସନରେ ବସିପାରିବେ ନାହିଁ।
ରାଜନୈତିକ ଗଳିରେ ଏକ ପୁରୁଣା ଲୋକକଥା ପ୍ରଚଳିତ ଅଛି ଯେ, ଚାଣକ୍ୟ କହିଥିଲେ ବିଦେଶୀ ମହିଳାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ସନ୍ତାନ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଦେଶ ପ୍ରତି କେତେଦୂର ଅନୁଗତ ରହିବ, ସେଥିରେ ସନ୍ଦେହ ଥାଏ। ଯଦିଓ ଏହାର କୌଣସି ଐତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ, ତଥାପି ନେହେରୁଙ୍କ ୧୯୫୦ର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଲୋକଙ୍କୁ ଚାଣକ୍ୟଙ୍କ ସେହି କଠୋର ପଦକ୍ଷେପକୁ ହିଁ ମନେ ପକାଇ ଦେଇଥିଲା।
ଏବେ ଆସନ୍ତୁ ଆଜିର ସମୟକୁ।
ରାଜା-ରାଜୁଡ଼ା ଅମଳ ଆଉ ନାହିଁ। ଆମେ ଏକ ବିରାଟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବାସ କରୁଛୁ। ଭାରତର ସମ୍ବିଧାନରେ ଏପରି କୌଣସି ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ନାହିଁ ଯେ ଜଣେ ବିଦେଶୀ ମୂଳର ମା’ଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଦେଶର ଶାସନ ଭାର ସମ୍ଭାଳି ପାରିବେ ନାହିଁ। ଭାରତୀୟ ନାଗରିକ ଥିବା ଯେକୌଣସି ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଜନତାଙ୍କ ଭୋଟ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦବୀରେ ବସିପାରିବେ।
କିନ୍ତୁ ରାଜନୀତିରେ ଆଇନ ଯେତିକି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ଧାରଣା ବା ‘ନୈତିକତା’ ମଧ୍ୟ ସେତିକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଆପଣଙ୍କର ମନେ ଥିବ, ୨୦୦୪ ମସିହାରେ ଯେତେବେଳେ କଂଗ୍ରେସ ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ୟୁପିଏ ସରକାର ଗଠନ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧୀ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହେବା ନେଇ ଦେଶରେ କିଭଳି ତମ୍ବିତୋଫାନ ହୋଇଥିଲା। ସ୍ୱର୍ଗତା ସୁଷମା ସ୍ୱରାଜଙ୍କ ଭଳି ବରିଷ୍ଠ ନେତ୍ରୀ ମୁଣ୍ଡନ ହେବା ପାଇଁ ଧମକ ଦେଇଥିଲେ। ଦେଶର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି, ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ସେନାମୁଖ୍ୟ ପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପଦବୀରେ ବିଦେଶୀ ମୂଳର ବ୍ୟକ୍ତି ରହିବା ଉଚିତ କି ନୁହେଁ, ସେ ନେଇ ବିତର୍କ ଚରମ ସୀମାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା। ଶେଷରେ ଡକ୍ଟର ମନମୋହନ ସିଂହ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହୋଇଥିଲେ।
ଆଜି ଯେତେବେଳେ ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧୀ ବିରୋଧୀ ଦଳର ନେତା ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଦର ଦାବିଦାର ଭାବେ ନିଜକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରୁଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଏହି ଐତିହାସିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପୁଣି ଉଖାରି ହେଉଛି।
ବିରୋଧୀମାନେ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ସମୀକ୍ଷକମାନେ ଏକ କୌତୂହଳପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଉଛନ୍ତି—
“ଯେଉଁ ନେହେରୁ ୧୯୫୦ ମସିହାରେ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ ଯେ ବିଦେଶୀ ମା’ଙ୍କ ସନ୍ତାନ ହୋଇଥିବାରୁ ରିଚାର୍ଡ ହୋଲକାର ନିଜ ରାଜ୍ୟର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ, ସେହି ନେହେରୁଙ୍କ ବିଚାରଧାରାକୁ ଆଧାର କରି ତାଙ୍କ ନିଜ ଅଣନାତି ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧୀ—ଯାହାଙ୍କ ମା’ ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧୀ ଇଟାଲୀୟ ମୂଳର—ତାଙ୍କ ଉପରେ କ’ଣ ଏହି ନୈତିକ ନିୟମ ଲାଗୁ ହେବ ନାହିଁ?”
ସାମ୍ବିଧାନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧୀ ଜଣେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକ ଏବଂ ଭାରତରେ ଜନ୍ମିତ। ଆଇନଗତ ଭାବେ ତାଙ୍କ ରାସ୍ତାରେ କୌଣସି ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଭାବପ୍ରବଣତା ଓ ନୈତିକତାର ଯୁଦ୍ଧ ସବୁବେଳେ ବଡ଼ ରହିଆସିଛି। ଯଦି କେବେ ଏପରି ପରିସ୍ଥିତି ଆସେ ଯେଉଁଠି ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧୀ ଦେଶର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କ୍ଷମତାର ଦ୍ୱାରଦେଶରେ ପହଞ୍ଚିବେ, ତେବେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନେହେରୁଙ୍କ ଏହି ୭୫ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା ଦସ୍ତାବିଜ୍ ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଏକ ବଡ଼ ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର ହେବ।
ଇତିହାସର ଏହି ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକୃତରେ ବିଚିତ୍ର। ଯେଉଁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପଣ୍ଡିତ ନେହେରୁ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାକୁ ଯାଇ ଲେଖିଥିଲେ, ତାହା ଦିନେ ତାଙ୍କରି ବଂଶଧରଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ହୋଇ ଠିଆ ହେବ, ଏହା ହୁଏତ ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ସୁଦ୍ଧା ଭାବି ନଥିବେ।
