ଇତିହାସ ଯେତେବେଳେ କଡ଼ ଲେଉଟାଏ, ସେତେବେଳେ ସବୁଠାରୁ ବେଶି ରକ୍ତକ୍ଷରଣ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ରାଜନୀତିର ଚୌକାଠରେ ହୁଏ।
ଆଜି ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତ ତଥା ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସର ଏପରି ଏକ ଅଧ୍ୟାୟକୁ, ଯାହାକୁ ଓଡ଼ିଶା ରାଜନୀତିର ପ୍ରଥମ ତଥା ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ‘ମହାଭାରତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନଥିଲା; ଏ ଯୁଦ୍ଧ ଥିଲା ଜଣେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ।
ଜଣେ ଥିଲେ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଶାର ନିର୍ମାତା, ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନର ଅଗ୍ରଣୀ ସାରଥୀ, ଦୂରଦର୍ଶୀ ରାଜନୀତିଜ୍ଞ ‘ଉତ୍କଳ କେଶରୀ’ ଡକ୍ଟର ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ। ଆଉ ଅନ୍ୟ ଜଣକ ଥିଲେ ସାହସର ଅପର ନାମ, ଆକାଶକୁ ଆୟତ୍ତ କରିବାର ନିଶା ରଖିଥିବା ଅଦମ୍ୟ ନାୟକ, ଯାହାଙ୍କୁ ସାରା ଦୁନିଆ ଜାଣେ ‘ଲୌହମାନବ’ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ ଭାବରେ।
ଗୋଟିଏ ସମୟରେ ମହତାବ ଥିଲେ ବିଜୁଙ୍କ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ, ଅଭିଭାବକ ଓ ଗୁରୁ। ଆଉ ବିଜୁ ଥିଲେ ମହତାବଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଏବଂ ପ୍ରିୟ ସହଯୋଗୀ। କିନ୍ତୁ ଏମିତି କ’ଣ ଘଟିଲା ଯେଉଁଥିପାଇଁ ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟଙ୍କର ଏହି ସମ୍ପର୍କରେ ଫାଟ ପଡ଼ିଲା? କିଏ କାହାକୁ ବିଶ୍ୱାସଘାତକତା କଲା? ଆଦର୍ଶର ଲଢ଼େଇ ଥିଲା ନା କ୍ଷମତା ପାଇଁ ଅହଂକାରର ଟକ୍କର ଥିଲା?
ଆଜି ଖୋଲିବା ସେହି ଇତିହାସର ପୃଷ୍ଠା, ଯେଉଁଠି ଦିନେ ଲେଖାହୋଇଥିଲା ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ରାଜନୈତିକ ସଂଗ୍ରାମ—ଡ. ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ ବନାମ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ।
କଥାଟି ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ଆଖପାଖର ସମୟରୁ।
ଡକ୍ଟର ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ ସେତେବେଳକୁ ଓଡ଼ିଶା ରାଜନୀତିର ଏକମାତ୍ର ଉଚ୍ଚତର ସ୍ତମ୍ଭ। ରାଜ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ ହେଉ, କଟକରୁ ଭୁବନେଶ୍ୱରକୁ ରାଜଧାନୀ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ହେଉ କିମ୍ବା ହୀରାକୁଦ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣର ଭିତ୍ତିପ୍ରସ୍ତର ସ୍ଥାପନ—ସବୁଥିରେ ମହତାବଙ୍କ ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦିଶୁଥିଲା।
ସେହି ସମୟରେ ରାଜନୀତିର କ୍ୟାନଭାସକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି ଜଣେ ଡରଭୟଶୂନ୍ୟ ପାଇଲଟ୍—ବିଜୟାନନ୍ଦ ପଟ୍ଟନାୟକ ଓରଫ୍ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ। ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧରେ ସାହସିକତାର ପରିଚୟ ଦେଇଥିବା ଏବଂ ଇଣ୍ଡୋନେସିଆର ମୁକ୍ତି ସଂଗ୍ରାମରେ ନିଜ ଜୀବନ ବାଜି ଲଗାଇଥିବା ବିଜୁ ବାବୁଙ୍କୁ ରାଜନୀତିର ହାତ ଧରି ଆଣିଥିଲେ ଡ. ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ।
ମହତାବ ବିଜୁଙ୍କ ଭିତରେ ଦେଖିଥିଲେ ଅସୀମ ସାହସ, କିଛି କରିଦେଖାଇବାର ବ୍ୟାକୁଳତା ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର କ୍ଷମତା। ବିଜୁ ମଧ୍ୟ ମହତାବଙ୍କୁ କେବଳ ରାଜନୈତିକ ନେତା ଭାବେ ନୁହେଁ, ପିତୃତୁଲ୍ୟ ଗୁରୁ ଭାବେ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲେ। ମହତାବ କଂଗ୍ରେସ ଦଳ ଭିତରେ ତରୁଣ ନେତୃତ୍ୱ ଭାବରେ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ ଓ ବୀରେନ ମିତ୍ରଙ୍କ ଭଳି ଯୁବକମାନଙ୍କୁ ଆଗକୁ ଆଣିଲେ।
୧୯୫୨ ମସିହା ପ୍ରଥମ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ। ବିଜୁ ବାବୁ ଜଗତସିଂହପୁରରୁ ବିଧାୟକ ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ହେଲେ। ମହତାବଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଏବଂ ନିଜର ଦମ୍ଭିଲା ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ବଳରେ ବିଜୁ ଖୁବ୍ କମ୍ ଦିନରେ ଓଡ଼ିଶା ରାଜନୀତିର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେହେରା ପାଲଟିଗଲେ।
ସେତେବେଳେ କାହାରି ମନରେ ସାମାନ୍ୟ ସନ୍ଦେହ ମଧ୍ୟ ନଥିଲା ଯେ, ଏହି ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ଯୋଡ଼ି ଦିନେ ପରସ୍ପର ବିରୋଧରେ ଛିଡ଼ା ହେବେ। କିନ୍ତୁ କ୍ଷମତା ରାଜନୀତିର ଗଣିତ ଏତେ ସରଳ ନୁହେଁ।
୧୯୫୦ ଦଶକର ମଧ୍ୟଭାଗ। କେନ୍ଦ୍ର ରାଜନୀତିରେ ମହତାବ କିଛି ଦିନ କେନ୍ଦ୍ରମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ବମ୍ବେର ରାଜ୍ୟପାଳ ରହିବା ପରେ ପୁଣି ୧୯୫୬ରେ ଓଡ଼ିଶା ଫେରିଲେ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ। କିନ୍ତୁ ସେତେବେଳକୁ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ପାଣିପାଗ ବଦଳି ସାରିଥିଲା।
୧୯୫୭ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନରେ କଂଗ୍ରେସକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବହୁମତ ମିଳିଲାନି। ଗଣତନ୍ତ୍ର ପରିଷଦ—ଯାହା ପୂର୍ବତନ ରାଜା-ଜମିଦାରମାନଙ୍କ ଦଳ ଥିଲା—ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାରେ ବିପୁଳ ସଫଳତା ପାଇଲା।
ମହତାବ ସରକାର ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ପାର୍ଟି ଏବଂ କିଛି ସ୍ୱାଧୀନ ବିଧାୟକଙ୍କ ସମର୍ଥନ ନେଇ ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳ ଗଠନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ସରକାର ସବୁବେଳେ ଦୋହଲୁଥିଲା। ଶେଷରେ ୧୯୫୯ ମସିହାରେ ମହତାବ ଏକ ବଡ଼ ରାଜନୈତିକ ଚାଲ୍ ଖେଳିଲେ—ସେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ନାରାୟଣ ସିଂହଦେଓଙ୍କ ଗଣତନ୍ତ୍ର ପରିଷଦ ସହିତ ମିଶି କଂଗ୍ରେସ-ଗଣତନ୍ତ୍ର ପରିଷଦ ‘ମିଳିତ ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳ’ ବା Coalition Government ଗଠନ କଲେ।
ଆଉ ଏଇଠି ହିଁ ଲାଗିଲା ପ୍ରଥମ ବିସ୍ଫୋରକ ନିଆଁ।
ଯୁବଗୋଷ୍ଠୀର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରୁଥିବା ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ଏହି ମେଣ୍ଟକୁ ମୂଳରୁ ବିରୋଧ କଲେ। ବିଜୁଙ୍କ ଯୁକ୍ତି ଥିଲା—ଯେଉଁ ରାଜା-ମହାରାଜାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଲଢ଼ି କଂଗ୍ରେସ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆଣିଲା, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସରକାର ଗଢ଼ିବା କଂଗ୍ରେସର ନୀତି ଏବଂ ସ୍ୱାଭିମାନର ପରିପନ୍ଥୀ। ବିଜୁ କହିଲେ, “କଂଗ୍ରେସ ନିଜ ଦମ୍ଭରେ ଶାସନ କରିବ, କୌଣସି ରାଜାଙ୍କ ବୈଶାଖୀ ସାହାରାରେ ନୁହେଁ।”
ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ମହତାବଙ୍କ ଯୁକ୍ତି ଥିଲା ବ୍ୟବହାରିକ। ମହତାବ ଚାହୁଁଥିଲେ ରାଜ୍ୟରେ ଏକ ସ୍ଥିର ସରକାର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବିକାଶ କାମ ବନ୍ଦ ହେବ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ବିଜୁ ବାବୁଙ୍କ ରକ୍ତ ଗରମ ଥିଲା। ସେ ମହତାବଙ୍କ ଏହି ‘ରାଜିନାମା ରାଜନୀତି’କୁ ସହଜରେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ମତାନ୍ତର ଧୀରେ ଧୀରେ ମନନ୍ତରରେ ପରିଣତ ହେଲା। ଦଳ ଭିତରେ ଦୁଇଟି ଶିବିର ତିଆରି ହୋଇଗଲା। ଗୋଟିଏ ପଟେ ବରିଷ୍ଠ ନେତା ଡ. ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ, ଆଉ ଅନ୍ୟପଟେ କଂଗ୍ରେସର ଯୁବତୁର୍କ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ, ବୀରେନ ମିତ୍ର ଓ ନୀଳମଣି ରାଉତରାୟ।
୧୯୬୧ ମସିହା। ପ୍ରଦେଶ କଂଗ୍ରେସ କମିଟି (PCC) ସଭାପତି ନିର୍ବାଚନ।
ମହତାବ ଚାହୁଁଥିଲେ ତାଙ୍କ ସମର୍ଥିତ ବନମାଳୀ ପଟ୍ଟନାୟକ ସଭାପତି ହୁଅନ୍ତୁ। କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚକିତ କରି ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ ନିର୍ବାଚନ ମଇଦାନକୁ ଓହ୍ଲାଇଲେ। ଆଉ ଯେତେବେଳେ ଫଳାଫଳ ଆସିଲା, ରାଜନୈତିକ ମହଲ ସ୍ତବ୍ଧ ହୋଇଗଲା। ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ ବିପୁଳ ସଂଖ୍ୟାରେ ଜିତି ପ୍ରଦେଶ କଂଗ୍ରେସ ସଭାପତି ହେଲେ।
ଏହା ଥିଲା ମହତାବଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ପ୍ରତି ପ୍ରଥମ ସିଧାସଳଖ ଆହ୍ୱାନ।
ସଭାପତି ହେବା କ୍ଷଣି ବିଜୁ ପ୍ରଥମ ଘୋଷଣା କଲେ—ଗଣତନ୍ତ୍ର ପରିଷଦ ସହ ମିଳିତ ସରକାର ଭାଙ୍ଗି ଦିଆଯାଉ। ସେ ଦିଲ୍ଲୀ ଗଲେ, ପଣ୍ଡିତ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ। ନେହେରୁ ବିଜୁଙ୍କ ସାହସିକତାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ। ପରିଣାମସ୍ୱରୂପ, ୧୯୬୧ ଫେବୃଆରୀରେ ମହତାବ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ପଦରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ। ରାଜ୍ୟରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଶାସନ ଜାରି ହେଲା।
ଏହା ପରେ ଆସିଲା ସେହି ଐତିହାସିକ ୧୯୬୧ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀକାଳୀନ ନିର୍ବାଚନ।
ମହତାବ ସେତେବେଳେ ଚୁପ୍ ରହିଲେ, କିନ୍ତୁ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ ଝଡ଼ ପରି ଓଡ଼ିଶାର ଗାଁ ଗାଁ ବୁଲିଲେ। ନିଜର ଦମ୍ଭ, ଯୁବସୁଲଭ ଉତ୍ସାହ ଏବଂ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ବଳରେ ସେ ୧୪୦ଟି ଆସନରୁ କଂଗ୍ରେସକୁ ଏକାକୀ ୮୨ଟି ସିଟ୍ ଜିତାଇଲେ।
ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ କଂଗ୍ରେସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବହୁମତ ପାଇଲା। ୪୫ ବର୍ଷ ବୟସରେ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ ଓଡ଼ିଶାର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ।
ଗୁରୁଙ୍କୁ ଗାଦିଚ୍ୟୁତ କରି ଚେଲା ବସିଲେ ଓଡ଼ିଶାର ଶାସନ ଗାଦିରେ। ସେହିଦିନଠାରୁ ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟର ସମ୍ପର୍କ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ଭାଙ୍ଗି ଶତ୍ରୁତାରେ ବଦଳିଗଲା।
ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ହେବା ପରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଏକ ନୂଆ ବିକାଶ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭ କଲେ। ପାରାଦୀପ ବନ୍ଦର, ଏକ୍ସପ୍ରେସ ହାଇୱେ, ସୁନାବେଡ଼ା ମିଗ୍ ବିମାନ କାରଖାନା, ତାଳଚେର ଥର୍ମାଲ୍ ପାୱାର ପ୍ଲାଣ୍ଟ—ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ପ୍ରକଳ୍ପ ନିର୍ମାଣ ହେଲା। ବିଜୁଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ଦେଶସାରା ବ୍ୟାପିଲା।
କିନ୍ତୁ ଡକ୍ଟର ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ ଚୁପ୍ ବସିବା ଲୋକ ନଥିଲେ। ସେ ଥିଲେ ପୋଖତ ରାଜନୀତିଜ୍ଞ ଏବଂ କଲମର ଯାଦୁକର।
ସେ ନିଜ ସମ୍ବାଦପତ୍ର ‘ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ର’ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ତମ୍ଭ ‘ଗାଁ ମଜଲିସ୍’ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସରକାର ବିରୋଧରେ ଧାରାବାହିକ ଆକ୍ରମଣ ଆରମ୍ଭ କଲେ। କଳିଙ୍ଗ ଟ୍ୟୁବ୍ସ, କଳିଙ୍ଗ ଏୟାରୱେଜ୍ ଏବଂ ସରକାରୀ ନିର୍ମାଣରେ ଦୁର୍ନୀତି ହୋଇଛି ବୋଲି ଅଭିଯୋଗ ଉଠିଲା।
ମହତାବ କଂଗ୍ରେସ ଭିତରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦଳର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ବିରୋଧରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବିରୋଧୀ ସାଜିଲେ। କୁହାଯାଏ, ସେହି ସମୟରେ ବିରୋଧୀ ଦଳ ଯେତିକି ଆକ୍ରମଣ କରୁନଥିଲେ, ତା’ଠାରୁ ଅଧିକ ମହତାବଙ୍କ ଲେଖନୀ ବିଜୁ ସରକାରକୁ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ କରିପକାଉଥିଲା।
୧୯୬୩ ମସିହାରେ କାମରାଜ ଯୋଜନାରେ ବିଜୁ ବାବୁ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ପଦରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେଲେ ଏବଂ ବୀରେନ ମିତ୍ର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ମହତାବଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ ଥମିଲାନି। ୧୯୬୪ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଘଟିଥିବା ଛାତ୍ର ଆନ୍ଦୋଳନ ପଛରେ ମଧ୍ୟ ମହତାବଙ୍କ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ହାତ ଥିବା କୁହାଯାଏ, ଯାହା ବୀରେନ ମିତ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପତନର କାରଣ ସାଜିଲା।
୧୯୬୫-୬୬ ବେଳକୁ ମହତାବ ବୁଝିଗଲେ ଯେ କଂଗ୍ରେସରେ ରହି ସେ ବିଜୁଙ୍କୁ ସମାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ କଂଗ୍ରେସ ଛାଡ଼ିଲେ ଏବଂ ‘ଜନ କଂଗ୍ରେସ’ ନାମରେ ଏକ ନୂଆ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳ ଗଠନ କଲେ।
୧୯୬୭ ମସିହା। ଓଡ଼ିଶା ରାଜନୀତି ଇତିହାସର ଆଉ ଏକ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ।
ଏଥର ନିର୍ବାଚନ ମଇଦାନରେ ସିଧାସଳଖ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲେ ଗୁରୁ ଏବଂ ଚେଲା।
ଗୋଟିଏ ପଟେ କଂଗ୍ରେସର ସର୍ବେସର୍ବା ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ, ଆଉ ଅନ୍ୟପଟେ ମହତାବଙ୍କ ଜନ କଂଗ୍ରେସ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁରୁଣା ବନ୍ଧୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ନାରାୟଣ ସିଂହଦେଓଙ୍କ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପାର୍ଟିର ମେଣ୍ଟ।
ମହତାବ ସେହି ନିର୍ବାଚନରେ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଦୁର୍ନୀତିକୁ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ କଲେ। ସେ ପ୍ରଚାର କଲେ ଯେ ବିଜୁ ବାବୁ ଓଡ଼ିଶାକୁ ଲୁଟି ନିଜର ବ୍ୟବସାୟ ବଢ଼ାଉଛନ୍ତି।
ଫଳାଫଳ ଯେତେବେଳେ ଆସିଲା, କଂଗ୍ରେସ ମାତ୍ର ୩୧ଟି ଆସନକୁ ଖସି ଆସି ଚୂରମାର୍ ହୋଇଗଲା। ଖୋଦ୍ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ହାରିଗଲେ।
ଜନ କଂଗ୍ରେସ ଏବଂ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପାର୍ଟିର ମିଳିତ ସରକାର ଗଠନ ହେଲା। ଆର.ଏନ୍. ସିଂହଦେଓ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ ଏବଂ ସରକାରର ମୁଖ୍ୟ ପରାମର୍ଶଦାତା ତଥା ଚାଳକ ସାଜିଲେ ଡକ୍ଟର ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ।
୧୯୬୧ରେ ବିଜୁ ଯେଉଁ ଅପମାନ ମହତାବଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ୧୯୬୭ରେ ମହତାବ ସେହି ଅପମାନର ସୁଧ ସହିତ ହିସାବ ସୁଝାଇଦେଲେ। ବିଜୁ ସାମୟିକ ଭାବେ ରାଜନୈତିକ ବନବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ରାଜନୀତିରେ ଶତ୍ରୁତା କେବଳ ଭୋଟ୍ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରୁହେନାହିଁ। ତାହା ଆଇନଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ।
୧୯୬୭ରେ ସରକାରକୁ ଆସିବା ପରେ ମହତାବ ଏବଂ ଆର.ଏନ୍. ସିଂହଦେଓ ସରକାର ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ ଓ ବୀରେନ ମିତ୍ରଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଦୁର୍ନୀତିର ତଦନ୍ତ ପାଇଁ ‘ଖାନ୍ନା କମିଶନ’ ବସାଇଲେ। ବିଜୁଙ୍କ ପ୍ରତିଛବିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧୂଳିସାତ୍ କରିବା ଥିଲା ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ। ଖାନ୍ନା କମିଶନ କିଛି ଅନିୟମିତତା ଦର୍ଶାଇଲେ ସତ, କିନ୍ତୁ ବିଜୁ ବାବୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବେ ନିଜ ପକେଟ୍ ଗରମ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରମାଣ ପାଇଲେ ନାହିଁ।
କିନ୍ତୁ ଇତିହାସର ବିଡ଼ମ୍ବନା ଦେଖନ୍ତୁ!
ଯେଉଁ କମିଶନ ରାଜନୀତି ମହତାବ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ, ତାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଲେଉଟି ଆସିଲା। ୧୯୭୨ ମସିହାରେ ମହତାବଙ୍କ ନିଜ ବିରୋଧରେ କେନ୍ଦୁପତ୍ର ଦୁର୍ନୀତି ଏବଂ ସମ୍ପତ୍ତି ଠୁଳ ଅଭିଯୋଗରେ ‘ମୁଧୋଲକର କମିଶନ’ ଏବଂ ପରେ ‘ସରଜୁ ପ୍ରସାଦ କମିଶନ’ ବସିଲା। ସରଜୁ ପ୍ରସାଦ କମିଶନ ମହତାବଙ୍କ ବିରୋଧରେ କଠୋର ଟିପ୍ପଣୀ ଦେଲେ।
ଅର୍ଥାତ୍, ଏହି ଦୁଇ ବିରାଟ ପୁରୁଷ ପରସ୍ପରକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ କାଦୁଅ ଫିଙ୍ଗାଫିଙ୍ଗି ରାଜନୀତି ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ, ସେଥିରେ ଉଭୟଙ୍କ ଦେହରେ କାଦୁଅ ଲାଗିଲା।
ଏହା ଥିଲା ଓଡ଼ିଶା ରାଜନୀତିର ଏକ ଦୁଃଖଦ ଅଧ୍ୟାୟ। ଦୁଇଜଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନେତା, ଯେଉଁମାନେ ଏକାଠି ରହିଥିଲେ ଓଡ଼ିଶା ଦେଶର ଶୀର୍ଷ ରାଜ୍ୟ ହୋଇପାରିଥାନ୍ତା, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜର ଅହଂକାର ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଶୋଧରେ ନିଜ ଶକ୍ତି କ୍ଷୟ କଲେ।
ସମୟ ସବୁ ଘା’କୁ ଶୁଖାଇଦିଏ। ରାଜନୀତିରେ ମଧ୍ୟ ଚିରଦିନ ପାଇଁ କେହି ଶତ୍ରୁ କି ମିତ୍ର ନଥାନ୍ତି।
୧୯୭୫ ମସିହା। ଦେଶରେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି (Emergency) ଘୋଷଣା କଲେ।
ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା। ଇନ୍ଦିରାଙ୍କ ଏକଛତ୍ରବାଦ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଗୁରୁ ଏବଂ ଚେଲା ପୁଣି ଗୋଟିଏ ମଞ୍ଚକୁ ଆସିଲେ। ଡକ୍ଟର ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ ଏବଂ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ—ଉଭୟଙ୍କୁ ଜେଲ୍ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିଲା।
ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ପରେ ୧୯୭୭ରେ ଯେତେବେଳେ ଜନତା ପାର୍ଟି ଗଠନ ହେଲା, ମହତାବ ଏବଂ ବିଜୁ ପୁଣି ଏକାଠି ବସି ଆଲୋଚନା କଲେ। ସେତେବେଳକୁ ମହତାବ ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟରେ ଉପନୀତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ସକ୍ରିୟ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତିରୁ ପ୍ରାୟତଃ ଓହରି ଯାଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ବିଜୁ ବାବୁ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଜନତା ପାର୍ଟିର ବଡ଼ ନେତା ହୋଇ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଇସ୍ପାତ ମନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୯୯୦ରେ ପୁଣିଥରେ ଓଡ଼ିଶାର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ଐତିହାସିକ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ।
ଜୀବନର ଶେଷ ସମୟରେ ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେହି ପୁରୁଣା ତିକ୍ତତା ଆଉ ନଥିଲା। ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଫେରିଆସିଥିଲା। ୧୯୮୭ ମସିହା ଜାନୁଆରୀ ୨ ତାରିଖରେ ଯେତେବେଳେ ଡକ୍ଟର ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ ଶେଷ ନିଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଶେଷ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଯାଇଥିବା ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ଆଖିରେ ଲୁହ ଥିଲା। ସେ କହିଥିଲେ, “ଓଡ଼ିଶା ତାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସନ୍ତାନ ଏବଂ ମୁଁ ମୋର ଅଭିଭାବକଙ୍କୁ ହରାଇଲି।”
ଇତିହାସ ଏହି ଦୁଇ ମହାନାୟକଙ୍କୁ କିଭଳି ମୂଲ୍ୟାୟନ କରେ?
ଡକ୍ଟର ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ ଥିଲେ ଏକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ। ସେ ଥିଲେ କୂଟନୀତିଜ୍ଞ, ଧୂରୀଣ ରାଜନେତା, ସାହିତ୍ୟିକ ଏବଂ ସାମ୍ବାଦିକ। ଓଡ଼ିଶାର ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଏକତ୍ରୀକରଣ ତାଙ୍କ ବିନା ଅସମ୍ଭବ ଥିଲା।
ଅନ୍ୟପଟେ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ ଥିଲେ ଏକ ଝଡ଼। ସେ ନିୟମ ଭାଙ୍ଗିବାରେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ, ବଡ଼ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଥିଲେ ଏବଂ ସେହି ସ୍ୱପ୍ନକୁ ସାକାର କରିବାକୁ ଜୀବନ ବାଜି ଲଗାଇ ଦେଉଥିଲେ। ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଶାର ଶିଳ୍ପାୟନର ମୂଳଦୁଆ ତାଙ୍କରି ହାତରେ ପଡ଼ିଥିଲା।
ମହତାବ ଥିଲେ ‘ରାଜନୀତିର ଚାଣକ୍ୟ’, ତ ବିଜୁ ଥିଲେ ‘ରାଜନୀତିର ବାଦଶାହ’।
ଦୁହିଁଙ୍କ ଭିତରେ ଲଢ଼େଇ କୌଣସି ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ନଥିଲା; ତାହା ଥିଲା ପୁରୁଣା ପିଢ଼ିର ଅଭିଜ୍ଞତା ବନାମ ନୂଆ ପିଢ଼ିର ଦୁର୍ବାର ଆକାଂକ୍ଷାର ଲଢ଼େଇ। ଗୁରୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ଶିଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ଇଙ୍ଗିତରେ ଚାଲୁ, କିନ୍ତୁ ଶିଷ୍ୟର ଡେଣା ଏତେ ଶକ୍ତ ଥିଲା ଯେ ସେ ନିଜେ ସମଗ୍ର ଆକାଶକୁ ଜୟ କରିବାକୁ ବାହାରି ପଡ଼ିଥିଲେ।
ଏହି ଲଢ଼େଇ ଓଡ଼ିଶାକୁ ଅନେକ କିଛି ଦେଇଛି, ପୁଣି ଅନେକ କ୍ଷତି ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚାଇଛି। କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ କଥା ନିର୍ବିବାଦୀୟ—ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସର ଏହି ‘ଗୁରୁ-ଚେଲା’ଙ୍କ ଲଢ଼େଇ ପରି ଏତେ ବଡ଼ ରାଜନୈତିକ ନାଟକ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଉ କେବେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିନାହିଁ।
Also read : https://purvapaksa.com/the-collapse-of-the-viscountess-organization/
ଛାମୁଆ ସଂଗଠନର ଛତ୍ରଭଙ୍ଗ || The collapse of the Viscountess organization
