ନିକଟରେ ଘଟିଯାଇଥିବା ‘ଅପରେସନ୍ ସିନ୍ଦୂର’ (Operation Sindoor) ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ ପାକିସ୍ତାନୀ ଡ୍ରୋନ୍ ଏବଂ ମିସାଇଲ୍ଗୁଡ଼ିକ ଭାରତୀୟ ସୀମା ଭିତରକୁ ପଶିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଆକାଶ ମିସାଇଲ୍ ଏବଂ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ରଡାର୍ ଶତ୍ରୁ ପକ୍ଷର ସବୁ ଯୋଜନାକୁ ପଣ୍ଡ କରିଦେଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଆଜି ଯେଉଁ ସଫଳତା ଦେଖି ସାରାବିଶ୍ୱ ଭାରତକୁ ସଲାମ କରୁଛି, ତାହା ପଛରେ ରହିଛି ୪୦ ବର୍ଷର ପରିଶ୍ରମ, ୧୫ ବର୍ଷର କଠୋର ସଂଗ୍ରାମ ଏବଂ ୧୦୦୦ ବୈଜ୍ଞାନିକଙ୍କ ସେହି ଲୁହ ଓ ଝାଳର କାହାଣୀ। ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କଥା ହେଉଛି, ଏହି ମିଶନର ମୂଳଦୁଆ ପକାଇଥିଲେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଭାରତର ପୂର୍ବତନ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ତଥା ମିସାଇଲ୍ ମ୍ୟାନ୍ ଡକ୍ଟର ଏ.ପି.ଜେ. ଅବଦୁଲ୍ କଲାମ୍ (Dr. APJ Abdul Kalam)।
କାହାଣୀର ଆରମ୍ଭ: ୧୯୮୩ ଏବଂ କଲାମଙ୍କ ସେହି ଗୋଟିଏ ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ ପଦ
ଆସନ୍ତୁ ଫେରିଯିବା ଆଜକୁ ପ୍ରାୟ ଚାରି ଦଶନ୍ଧି ପଛକୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ୧୯୮୩ ମସିହାକୁ। ସେତେବେଳେ ଭାରତ ରକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଦେଶୀ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ଏବଂ ଆମଦାନୀ ଉପରେ ବହୁତ ପରିମାଣରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଥିଲା। ଏହି ନିର୍ଭରଶୀଳତାକୁ ଶେଷ କରିବା ପାଇଁ ଭାରତ ସରକାର ଏକ ବଡ଼ ପଦକ୍ଷେପ ନେଲେ। ଆରମ୍ଭ ହେଲା Integrated Guided Missile Development Programme (IGMDP)। ଆଉ ଏହି ମେଗା ପ୍ରୋଜେକ୍ଟର ନେତୃତ୍ୱ ନେଉଥିଲେ ସ୍ୱୟଂ ଡକ୍ଟର ଏ.ପି.ଜେ. ଅବଦୁଲ୍ କଲାମ୍।
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଅଧୀନରେ ୫ଟି ପ୍ରମୁଖ ମିସାଇଲ୍ ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ଉପରେ କାମ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁଥିରୁ ସବୁଠାରୁ ଜଟିଳ ଏବଂ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜିଂ ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ଥିଲା ‘ଆକାଶ’। ଏହା ଏମିତି ଏକ ସରଫେସ୍-ଟୁ-ଏୟାର୍ (Surface-to-Air), ଅର୍ଥାତ୍ ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ଆକାଶକୁ ମାର୍ଗ କରୁଥିବା ମିସାଇଲ୍ ସିଷ୍ଟମ୍ ଥିଲା, ଯାହା ଶତ୍ରୁର ଯୁଦ୍ଧବିମାନକୁ ବହୁ ଦୂରରୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ଧ୍ୱଂସ କରିବାର କ୍ଷମତା ରଖୁଥିଲା।
ଏହି ବଡ଼ ମିଶନର ଦାୟିତ୍ୱ କଲାମ୍ ଜଣେ ଯୁବ ବୈଜ୍ଞାନିକଙ୍କ ହାତରେ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଡକ୍ଟର ପ୍ରହ୍ଲାଦ ରାମାରାଓ (Dr. Prahlad Ramarao)। ଡକ୍ଟର ରାମାରାଓ ସେତେବେଳେ ବହୁତ ଯୁବକ ଥିଲେ। ଏତେବଡ଼ ଜାତୀୟ ପ୍ରକଳ୍ପର ଭାର ନିଜ କାନ୍ଧକୁ ନେବା ଦେଖି ସେ ଭିତରେ ଭିତରେ ଡରି ଯାଇଥିଲେ। ସେ ନିଜେ ଏକ ସାକ୍ଷାତକାରରେ କହିଛନ୍ତି, “ମୁଁ ବହୁତ ଯୁବକ ଥିଲି ଏବଂ ଏତେବଡ଼ ରକ୍ଷା ପ୍ରକଳ୍ପର ଦାୟିତ୍ୱ ନେବାକୁ ନେଇ ମୋ ମନରେ ଭୟ ଥିଲା।”
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ନିଜ ଭୟ ବିଷୟରେ ଡକ୍ଟର କଲାମଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ, ସେତେବେଳେ ମିସାଇଲ୍ ମ୍ୟାନ୍ କୌଣସି ଜଟିଳ ଭାଷଣ ଦେଇନଥିଲେ। ସେ ଅତି ସହଜ ଏବଂ ସରଳ ଢଙ୍ଗରେ ଡକ୍ଟର ରାମାରାଓଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ହାତ ରଖି କହିଥିଲେ— “ଏହାକୁ ପୂରା କର।” (Just complete it.)
କଲାମଙ୍କ ମୁହଁରୁ ବାହାରିଥିବା ଏହି ତିନିଟି ଶବ୍ଦ କେବଳ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ନ ଥିଲା, ବରଂ ଏହା ଥିଲା ଏକ ମହାମନ୍ତ୍ର। ଏହି ଗୋଟିଏ ପଦ କଥା ଯୁବ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ରାମାରାଓଙ୍କ ଭିତରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି ଏବଂ ସାହସ ଭରିଦେଇଥିଲା।
୧୫ ବର୍ଷର ସଂଗ୍ରାମ ଏବଂ ୧୦୦୦ ବୈଜ୍ଞାନିକଙ୍କ ନିଷ୍ଠା
କହିବା ଯେତିକି ସହଜ, କରିବା ସେତିକି କଷ୍ଟକର ଥିଲା। କାରଣ ଆକାଶ ମିସାଇଲ୍ ସିଷ୍ଟମ୍ କୌଣସି ସାଧାରଣ ଅସ୍ତ୍ର ନ ଥିଲା। ଏଥିପାଇଁ ଏମିତି ଏକ ଆଧୁନିକ ଟେକ୍ନୋଲୋଜିର ଆବଶ୍ୟକତା ଥିଲା, ଯାହା ଭାରତ ପୂର୍ବରୁ କେବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିନଥିଲା। ବିଦେଶୀ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଭାରତକୁ ଏହି ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ଦେବାକୁ ସାଫ୍ ମନା କରିଦେଇଥିଲେ। ଏଭଳି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ହେବା ବ୍ୟତୀତ ଭାରତ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରାସ୍ତା ନ ଥିଲା।
ଡକ୍ଟର ପ୍ରହ୍ଲାଦ ରାମାରାଓ ଏହି ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ DRDO ର ବିଭିନ୍ନ ଲାବୋରେଟୋରୀରେ କାମ କରୁଥିବା ପ୍ରାୟ ୧୦୦୦ ବୈଜ୍ଞାନିକଙ୍କୁ ଏକାଠି କଲେ। ଏହା ଏକ ବିରାଟ ବାହିନୀ ଥିଲା। ଏହି ଟିମ୍ ଆଗରେ ଗୋଟିଏ କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ନୁହେଁ, ବରଂ ଶହ ଶହ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଥିଲା।
• ମିସାଇଲ୍ର ପ୍ରୋପଲସନ୍ ସିଷ୍ଟମ୍ (Propulsion System) ବା ଗତିଶୀଳ ଇନ୍ଧନ ପ୍ରଣାଳୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା,
• ଏଭିଓନିକ୍ସ (Avionics) କୁ ସଠିକ୍ ରୂପେ ଡିଜାଇନ୍ କରିବା,
• ଏବଂ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ୱାରଫେୟାର୍ (Electronic Warfare) ର ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜକୁ ସାମ୍ନା କରିବା।
ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ନିଜ ଘର-ଦୁଆର ଭୁଲି ଦିନକୁ ୧୮-୨୦ ଘଣ୍ଟା ଲାବୋରେଟୋରୀରେ କାଟିଲେ। ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ ପରୀକ୍ଷଣ ବିଫଳ ହେଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ କଲାମଙ୍କ ସେହି ଶବ୍ଦ “ଏହାକୁ ପୂରା କର” ସେମାନଙ୍କୁ କେବେ ହାର୍ ମାନିବାକୁ ଦେଇନଥିଲା। ଦୀର୍ଘ ୧୫ ବର୍ଷର ଅକ୍ଳାନ୍ତ ପରିଶ୍ରମ ପରେ, ସେହି ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ସେହି ଅସମ୍ଭବକୁ ସମ୍ଭବ କରି ଦେଖାଇଲେ। ଭାରତ ପାଇଲା ନିଜର ପ୍ରଥମ ସ୍ୱଦେଶୀ ଏୟାର୍ ଡିଫେନ୍ସ ସିଷ୍ଟମ୍।
ରାଜେନ୍ଦ୍ର ରଡାର୍: ଆକାଶର ସୁପରପାୱାର୍ ଆଖି
ଏହି ସଫଳତାର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଅଂଶ ଥିଲା ‘ରାଜେନ୍ଦ୍ର ରଡାର୍’ (Rajendra Radar)। ଆକାଶ ମିସାଇଲ୍ ଯଦି ଶରୀର ହୁଏ, ତେବେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ରଡାର୍ ହେଉଛି ତାର ଆଖି ଏବଂ ମସ୍ତିଷ୍କ। ଡକ୍ଟର ପ୍ରହ୍ଲାଦ ରାମାରାଓ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଟିମ୍ର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସଫଳତା ଥିଲା ଏହି ରଡାର୍ର ନିର୍ମାଣ।
ଏହା କୌଣସି ସାଧାରଣ ରଡାର୍ ନୁହେଁ। ଏହା ହେଉଛି ଏକ 3D Passive Electronically Scanned Array (PESA) ରଡାର୍। ଏହାର ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି, ଏହା ଏକାସଙ୍ଗେ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ଶତ୍ରୁ ଟାର୍ଗେଟ୍ ବା ବିମାନ ଓ ମିସାଇଲ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରେ। ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କଥା ହେଉଛି, ଯଦି ଶତ୍ରୁ ପକ୍ଷ ଆମ ରଡାର୍ ସିଗନାଲ୍କୁ ଜାମ୍ (Jam) କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ କିମ୍ବା ଆଖିରେ ଧୂଳି ଦେଇ ଖସିଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ତଥାପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ରଡାର୍ ତାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ପଛରୁ ଗୋଡ଼ାଇ ଧରିନିଏ।
ଏହି ରଡାର୍ ଆକାଶ ମିସାଇଲ୍ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ଫାୟାର୍-କଣ୍ଟ୍ରୋଲ୍ ଏବଂ ଟ୍ରାକିଂ ରଡାର୍ (Fire-Control and Tracking Radar) ଭାବରେ କାମ କରେ। ଏହି ଦୁଇଟିର ଯୁଗଳବନ୍ଦୀ ଭାରତର ଆକାଶକୁ ଏଭଳି ଏକ ଅଭେଦ୍ୟ ଦୁର୍ଗରେ ପରିଣତ କରିଛି, ଯାହାକୁ ଭେଦ କରିବା କୌଣସି ଶତ୍ରୁ ପାଇଁ ସହଜ ନୁହେଁ।
ଅପରେସନ୍ ସିନ୍ଦୂର: ସେହି ରୋମାଞ୍ଚକର ଦିନ, ଯେତେବେଳେ ‘ଆକାଶ’ ସାଜିଲା ସୁରକ୍ଷା କବଚ
ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଲାବୋରେଟୋରୀରେ ହୋଇଥିବା ପରୀକ୍ଷଣ ସଫଳ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏହାର ପ୍ରକୃତ ପରୀକ୍ଷା ବାକି ଥିଲା ଯୁଦ୍ଧ ମଇଦାନରେ। ଆଉ ସେହି ଦିନଟି ଆସିଥିଲା ଗତବର୍ଷ, ଅର୍ଥାତ୍ ୮ ମଇ ୨୦୨୫ ରେ, ‘ଅପରେସନ୍ ସିନ୍ଦୂର’ (Operation Sindoor) ସମୟରେ।
ସେଦିନ ହଠାତ୍ ପାକିସ୍ତାନ ପଟୁ ଏକାଧିକ ସନ୍ତ୍ରାସବାଦୀ ଡ୍ରୋନ୍ ଏବଂ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ଭାରତୀୟ ସୀମା ଆଡ଼କୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ମାଡ଼ି ଆସିଥିଲେ। ଶତ୍ରୁ ଭାବିଥିଲା ଯେ ସେ ଭାରତକୁ ଚକମା ଦେଇଦେବ। କିନ୍ତୁ ସୀମାରେ ନିୟୋଜିତ ଥିଲା ଭାରତର ଗର୍ବ ‘ଆକାଶ ମିସାଇଲ୍ ସିଷ୍ଟମ୍’।
ସେହି ସମୟରେ କଣ୍ଟ୍ରୋଲ୍ ରୁମ୍ରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ବୃଦ୍ଧ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଡକ୍ଟର ପ୍ରହ୍ଲାଦ ରାମାରାଓ। ସେ କେବଳ ଏକ ସାଧାରଣ ସେନା ଅପରେସନ୍ ଦେଖୁନଥିଲେ, ବରଂ ସେ ଦେଖୁଥିଲେ ନିଜ ଜୀବନର ସେହି ୧୫ ବର୍ଷର ତ୍ୟାଗର ଅନ୍ତିମ ପରିଣାମକୁ।
ଯେମିତି ହିଁ ପାକିସ୍ତାନୀ ଡ୍ରୋନ୍ ସୀମା ପାର୍ କଲେ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର ରଡାର୍ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଲକ୍ (Lock) କରିଦେଲା। ଆଉ କମାଣ୍ଡ୍ ମିଳିବା ମାତ୍ରେ ଗର୍ଜନ କରି ଆକାଶକୁ ଛୁଟିଗଲା ଭାରତୀୟ ସ୍ୱଦେଶୀ ଆକାଶ ମିସାଇଲ୍। ପରବର୍ତ୍ତୀ କିଛି ସେକେଣ୍ଡ ଭିତରେ, ସୀମା ପାର୍ ନ କରୁଣୁ ଶତ୍ରୁର ପ୍ରତିଟି ଡ୍ରୋନ୍ ଏବଂ ମିସାଇଲ୍ ଆକାଶରେ ହିଁ ଛାରଖାର୍ ହୋଇଗଲା! ପାକିସ୍ତାନର ସବୁ ଆକ୍ରମଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଫଳ ହେଲା।
ଏହି ସଫଳତା ପରେ ଡକ୍ଟର ପ୍ରହ୍ଲାଦ ରାମାରାଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାବପ୍ରବଣ ହୋଇ କହିଥିଲେ— “ତାହା ମୋ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ଖୁସିର ଦିନ ଥିଲା।” ହେବନି ବା କେମିତି? ଯେଉଁ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଡକ୍ଟର କଲାମ୍ ଦେଖିଥିଲେ, ଆଜି ସେହି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଶକୁ ଏକ ବଡ଼ ସଙ୍କଟରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲା।
କଲାମଙ୍କ ଲେଗାସୀ ଏବଂ ଆତ୍ମନିର୍ଭର ଭାରତ
ଆକାଶ ମିସାଇଲ୍ ଏବଂ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ରଡାର୍ର ଏହି ସଫଳତା କେବଳ ଏକ ସାମରିକ ବିଜୟ ନୁହେଁ। ଏହା ହେଉଛି ଭାରତର ବୈଜ୍ଞାନିକ ସାମର୍ଥ୍ୟର ପ୍ରମାଣ। ଏହା ପ୍ରମାଣ କରୁଛି ଯେ ଯେତେବେଳେ ଭାରତୀୟ ମସ୍ତିଷ୍କ କୌଣସି ଜିଦ୍ରେ ଆସେ, ସେତେବେଳେ ଦୁନିଆର କୌଣସି ଶକ୍ତି ତାକୁ ଅଟକାଇ ପାରିବ ନାହିଁ।
ଆଜି ଆମେ ଡକ୍ଟର ଏ.ପି.ଜେ. ଅବଦୁଲ୍ କଲାମଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଜଣାଉଛୁ। ଯଦି ୧୯୮୩ ମସିହାରେ ସେ ସେହି ଯୁବ ବୈଜ୍ଞାନିକଙ୍କୁ “ଏହାକୁ ପୂରା କର” ବୋଲି ସାହସ ଦେଇନଥାନ୍ତେ, ତେବେ ହୁଏତ ଆଜି ଭାରତ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ପହଞ୍ଚିପାରିନଥାନ୍ତା। ଆଜି ଭାରତ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ମିସାଇଲ୍ ତିଆରି କରୁନାହିଁ, ବରଂ ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ଦେଶ ଆଜି ଭାରତଠାରୁ ଏହି ‘ଆକାଶ’ ମିସାଇଲ୍ ସିଷ୍ଟମ୍ କିଣିବା ପାଇଁ ଲାଇନ୍ରେ ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହାହିଁ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ‘ଆତ୍ମନିର୍ଭର ଭାରତ’।
