ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର ଏମିତି ଏକ ସତ, ଯାହା ହୁଏତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ଚେର ବହୁତ ଗଭୀରକୁ ଲମ୍ବିଛି। ଆପଣମାନେ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ବଂଶବାଦ ବା ପରିବାରବାଦ ଶବ୍ଦଟି ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଣିଥିବେ। ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ବିଶେଷ କରି କଂଗ୍ରେସ ଏବଂ ଗାନ୍ଧୀ-ନେହେରୁ ପରିବାର ଉପରେ ସବୁବେଳେ ଏହି ଅଭିଯୋଗ ଆଣିଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଜାଣିଛନ୍ତି କି, ଦେଶର ପୂର୍ବତନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା ଯେ, ଗାନ୍ଧୀ-ନେହେରୁ ପରିବାରର ହିଁ କେବଳ ଏହି ଦେଶ ଉପରେ ଶାସନ କରିବାର ଏକ ‘ଦୈବୀ ଅଧିକାର’ ବା ‘Divine Right’ ରହିଛି?
ଏହା କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ବିରୋଧୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବୟାନ ନୁହେଁ। ଏହା ଲେଖିଛନ୍ତି ସ୍ୱୟଂ ନୟନତାରା ସେହଗଲ୍। ନୟନତାରା ସେହଗଲ୍ ହେଉଛନ୍ତି ପଣ୍ଡିତ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁଙ୍କ ଭଉଣୀ ବିଜୟଲକ୍ଷ୍ମୀ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ଝିଅ। ଅର୍ଥାତ୍, ସେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ନିଜ ମାଉସୀ ଝିଅ ଭଉଣୀ ଏବଂ ସେହି ପରିବାରର ଜଣେ ସଦସ୍ୟା। କେବଳ ସେତିକି ନୁହେଁ, ଏହି ନୟନତାରା ସେହଗଲ୍ ୨୦୧୫ ମସିହାରେ ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ଥିବା ‘ଆୱାର୍ଡ ୱାପ୍ସି ଗ୍ୟାଙ୍ଗ୍’ ବା ପୁରସ୍କାର ଫେରସ୍ତ ଅଭିଯାନର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ସଦସ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ପରିବାରର ନିଜ ଲୋକ ଏଭଳି ସତ୍ୟ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ରାଜନୀତିର ଅସଲ ଚେହେରା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ନୟନତାରା ସେହଗଲ୍ଙ୍କ ଲେଖା ଅନୁଯାୟୀ, ୧୯୯ ମସିହାରୁ ହିଁ ଗାନ୍ଧୀ-ନେହେରୁ ପରିବାରକୁ ନେଇ ଦେଶରେ ଏକ ‘ମିଥ୍’ ବା ଏକ ଅଲୌକିକ ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ପ୍ରୟାସ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହି ପ୍ରୟାସ ଏପରି ଥିଲା, ଯେପରି ଦେଶର ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ମନରେ ଏହା ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇପାରିବ ଯେ, ଏହି ପରିବାର ବିନା ଭାରତବର୍ଷ ଚାଲିପାରିବ ନାହିଁ।
ଯଦି ଆମେ ଇତିହାସକୁ ଦେଖିବା, ତେବେ ଏହି ପରିବାରର ପିଲାମାନଙ୍କୁ ସବୁବେଳେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବିଶେଷାଧିକାର ବା ଭିଭିଆଇପି (VVIP) ବାତାବରଣ ମଧ୍ୟରେ ବଢ଼ାଯାଇଥିଲା। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ କଥା ଦେଖନ୍ତୁ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଦୁନ୍ ସ୍କୁଲ୍ (Doon School) ରେ ପଢ଼ୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସ୍କୁଲ୍ ଚାଲୁଥିବା ସମୟରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମିଡ୍-ସେସନ୍ରେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜ ମାତାପିତା ଏବଂ ଆଈ (ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ) ଙ୍କ ସହ ବିଦେଶ ଯାତ୍ରାରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ। ସ୍କୁଲ୍ର କୌଣସି ନିୟମ କିମ୍ବା ପ୍ରଶାସନର ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାର ସାହସ ନଥିଲା। ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁଠି ନିୟମ କଠୋର ହୋଇଥାଏ, ସେଠାରେ ଏହି ପରିବାର ପାଇଁ ସବୁ ନିୟମ କୋହଳ ଥିଲା।
ଠିକ୍ ସେହିପରି, ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ଯେତେବେଳେ କେମ୍ବ୍ରିଜ୍ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ପଠାଗଲା, ସେଠାରେ ଏକ ବର୍ଷ ପଢ଼ିବା ପରେ କେମ୍ବ୍ରିଜ୍ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିଦେଇଥିଲେ ଯେ, ଆପଣ ଆପଣଙ୍କ ପିଲାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ, ଏଠାରେ ଏମିତି ଚଳିବ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏହା ପରେ କ’ଣ ହେଲା? କେମ୍ବ୍ରିଜ୍ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ପଇସାରେ ‘ନେହେରୁ ଚେୟାର୍’ (Nehru Chair) ସ୍ଥାପନ କରାଗଲା। ଆଉ ସବୁଠାରୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କଥା ହେଉଛି, ସେହି ଚେୟାର୍ ପାଇଁ ପ୍ରଫେସର ଚୟନ କରିବାକୁ ଯେଉଁ କମିଟି ଗଠନ ହେଲା, ସେଥିରେ ଇଂଲଣ୍ଡ ପକ୍ଷରୁ ସେଠାକାର ଶିକ୍ଷାବିତ୍ମାନେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭାରତ ପକ୍ଷରୁ କେଉଁମାନେ ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ ଜାଣନ୍ତି? ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱୟଂ ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀ ଏବଂ ପରିବାରର ଅତି ବିଶ୍ୱସ୍ତ ସ୍ୱରାଜ ପାଲ୍। ଏଥିରୁ ଆପଣ ଅନ୍ଦାଜ ଲଗାଇ ପାରୁଥିବେ ଯେ, କ୍ଷମତା ଏବଂ ସରକାରୀ ଅର୍ଥର ବ୍ୟବହାର କରି କିଭଳି ଭାବେ ନିଜ ପରିବାରର ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ବିଶ୍ୱସ୍ତରରେ ବଢ଼ାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଉଥିଲା।
ନୟନତାରା ସେହଗଲ୍ ଆଗକୁ ନିଜ ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ଏକ ବହୁତ ବଡ଼ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଦିଗ ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରିଛନ୍ତି। ସେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଘଟଣା ଯୋଗୁଁ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ଭିତରୁ ବହୁତ ଭୟଭୀତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ ୧୯୯ ମସିହାରେ କଂଗ୍ରେସ ଦଳର ବିଭାଜନ ହେଲା, ତା’ପରେ ୧୯୭୭ ମସିହାରେ ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ବା ଇମରଜେନ୍ସି ପରେ ସେ ନିର୍ବାଚନ ହାରି ସତ୍ତାରୁ ବାହାରିଗଲେ। ଏହାପରେ ୧୯୮୦ରେ ସେ ପୁଣି ନିର୍ବାଚନ ଜିତି ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେହି ବର୍ଷ ହିଁ ଏକ ବିମାନ ଦୁର୍ଘଟଣାରେ ତାଙ୍କ ସାନ ପୁଅ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କର ଅକାଳ ବିୟୋଗ ହେଲା।
ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ହଲାଇ ଦେଇଥିଲା। ସେ ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ସମୟ ବହୁତ କମ୍ ଅଛି। ସେଥିପାଇଁ ସେ ନିଜ ପରିବାରର ବଂଶବାଦକୁ ଏକ ‘ଜନତାନ୍ତ୍ରିକ ଜାମା’ ବା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରୂପ ଦେବା ପାଇଁ ବ୍ୟଗ୍ର ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ଏହି କାରଣରୁ ୧୯୮୩ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ କମଳା ନେହେରୁଙ୍କ ୮୪ତମ ଜନ୍ମବାର୍ଷିକୀ ପାଳନ କରାଗଲା। ଆପଣ ଭାବନ୍ତୁ, କମଳା ନେହେରୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ୧୯୩୬ ମସିହାରେ ହୋଇସାରିଥିଲା। ଯେତେଦିନ ଯାଏଁ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଜୀବିତ ଥିଲେ କିମ୍ବା ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ, କେବେ ମଧ୍ୟ କମଳା ନେହେରୁଙ୍କ ଜନ୍ମଦିନ ଏଭଳି ସରକାରୀ ସ୍ତରରେ ପାଳନ କରାଯାଇନଥିଲା। କିନ୍ତୁ ୧୯୮୦ ପରେ ପରିବାରର ଲୋକପ୍ରିୟତା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟତା (Indispensability) କୁ ପ୍ରମାଣିତ କରିବା ପାଇଁ ନେହେରୁଙ୍କ ଉପରେ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ମାଣ କରିବା, ବଡ଼ ବଡ଼ ପ୍ରବନ୍ଧ ଲେଖିବା ଏବଂ ବହି ପ୍ରକାଶ କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଗଲା। ଲକ୍ଷ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଥିଲା— ଦେଶବାସୀଙ୍କୁ ଏହା ବିଶ୍ୱାସ କରାଇବା ଯେ ଏହି ପରିବାର ହିଁ ଦେଶର ଭାଗ୍ୟବିଧାତା।
ଏହି ସ୍କ୍ରିପ୍ଟର ସବୁଠାରୁ ବିପଜ୍ଜନକ ଏବଂ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ହେଉଛି, ଯାହା ନୟନତାରା ସେହଗଲ୍ ଲେଖିଛନ୍ତି। ସେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ସେହି ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଦେଶ କଂଗ୍ରେସ ସଭାପତି ଏବଂ ନେତାମାନଙ୍କ ଠାରୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଜିନିଷ ମଗାଯାଉଥିଲା— ତାହା ହେଉଛି ‘ପରିବାର ପ୍ରତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଫାଦାରୀ’ ବା ଆନୁଗତ୍ୟ। ଆଉ ଏହି ଆନୁଗତ୍ୟ ବଦଳରେ ସେହି ନେତାମାନଙ୍କୁ କ’ଣ ମିଳୁଥିଲା? ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତା ମିଳୁଥିଲା। ସେମାନେ ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଯେଉଁଭଳି ଚାହିଁବେ ସେଭଳି କାରନାମା କରିପାରିବେ, ଯେତେ ଚାହିଁବେ ଦୁର୍ନୀତି କିମ୍ବା ଭ୍ରଷ୍ଟାଚାର କରିପାରିବେ, ହାଇକମାଣ୍ଡ୍ କେବେ ବି ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ ନାହିଁ। ବସ, ସର୍ତ୍ତ ଗୋଟିଏ ଥିଲା ଯେ ଗାନ୍ଧୀ-ନେହେରୁ ପରିବାରର ନେତୃତ୍ୱ ଆଗରେ ସବୁବେଳେ ମୁଣ୍ଡ ନୁଆଇଁବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ଏହିପରି ଭାବରେ ଦେଶରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବାତାବରଣ ବା ‘ନୈରେଟିଭ୍’ ତିଆରି କରାଗଲା। ୧୯୮୧-୮୨ ମସିହା ଆଡ଼କୁ ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଦ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉଥିଲା। ସେଥିପାଇଁ ଏହା ଜରୁରୀ ଥିଲା ଯେ ଦେଶରେ ଏକ ବାର୍ତ୍ତା ଯାଉ ଯେ ଏହି ପରିବାର ବିନା ଦେଶ ଚାଲିବା ଅସମ୍ଭବ। ବଂଶବାଦର ଏହି ବିଷାକ୍ତ ଗଛର ମଞ୍ଜି ପ୍ରକୃତରେ ମୋତିଲାଲ ନେହେରୁ ବୁଣିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇଲେ ଏବଂ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କଲେ।
ଇତିହାସର ଏହି ଧାରା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇନାହିଁ। ଆଜି ମଧ୍ୟ ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧୀ ହୁଅନ୍ତୁ, ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧୀ ହୁଅନ୍ତୁ ବା ପ୍ରିୟଙ୍କା ଗାନ୍ଧୀ ଭଦ୍ରା ହୁଅନ୍ତୁ— ସେମାନଙ୍କ ମାନସିକତା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟଶୈଳୀକୁ ଦେଖିଲେ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ, ସେମାନେ ଭାବନ୍ତି ଯେ ସେମାନେ ଏହି ଦେଶ ଉପରେ ଶାସନ କରିବା ପାଇଁ ହିଁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ପରିବାର ଯେଉଁ ବଂଶବାଦର ବିଷବୃକ୍ଷ ରୋପଣ କରିଥିଲା, ତାହା କେବଳ କଂଗ୍ରେସ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହିନାହିଁ, ବରଂ ଏହା ସାରା ଭାରତର ଅନେକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ସଂକ୍ରମିତ କରିଛି। ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପରିବାରବାଦର ଏହି ମଡେଲ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି।
କିନ୍ତୁ ସମୟ ସବୁବେଳେ ସମାନ ରହେନାହିଁ। ଆଜିର ସଚେତନ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ଏବଂ ସୋସିଆଲ ମିଡିଆର ଏହି ଯୁଗରେ, ବଂଶବାଦର ସେହି ବିଷାକ୍ତ ଗଛ ଏବେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଶୁଖିବାକୁ ଲାଗିଲାଣି। ବିଶେଷ କରି ଅନେକ ରାଜ୍ୟରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ତରରେ ଜନସାଧାରଣ ଏହି ପରିବାରବାଦକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେଣି। ଯୋଗ୍ୟତା ଏବଂ କର୍ମକୁ ଦେଶ ଆଜି ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଉଛି, ନା କି କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ହେବାର ସାର୍ଟିଫିକେଟ୍କୁ। ଏହି ବିଷବୃକ୍ଷ କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉପୁଡ଼ିଯିବ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତି କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ଯୋଗ୍ୟତାଭିତ୍ତିକ ହେବ, ତାହା ତ ସମୟ ହିଁ କହିବ।
AlsoRead; https://purvapaksa.com/the-biggest-explosion-in-the-history-of-parliament/
ସଂସଦୀୟ ଇତିହାସରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବିସ୍ଫୋରଣ || The biggest explosion in the history of Parliament
