ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ନିର୍ବାଚନ ଚିହ୍ନ କେବଳ ଗୋଟିଏ ସଙ୍କେତ ନୁହେଁ, ଏହା କୋଟି କୋଟି ଜନତାଙ୍କ ଆସ୍ଥା, ବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ଦଳୀୟ ଚିନ୍ତାଧାରାର ପ୍ରତୀକ। କିନ୍ତୁ ଆପଣ କେବେ ଭାବିଛନ୍ତି କି, ଦେଶର ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ରାଜନୈତିକ ଦଳ—ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ଆଜିର ପରିଚୟ ସାଜିଥିବା ‘ହାତ’ କିମ୍ବା ‘ହାତ’ ଚିହ୍ନ ପ୍ରକୃତରେ ଆସିଲା କେଉଁଠୁ?
କଂଗ୍ରେସର ନିର୍ବାଚନ ଚିହ୍ନ ଆରମ୍ଭରୁ ହିଁ ‘ହାତ’ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ସତ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଲଗା! ଗୋଟିଏ ସମୟ ଥିଲା ଯେତେବେଳେ କଂଗ୍ରେସର ଚିହ୍ନ ଥିଲା ‘ଯୋଡ଼ା ବଳଦ’। ତା’ପରେ ଆସିଲା ‘ଗାଈ ଏବଂ ବାଛୁରୀ’। ଏବଂ ଶେଷରେ ୧୯୮୦ ମସିହାରେ ଆସିଲା ଆଜିର ‘ହାତ’।
କିନ୍ତୁ ଏହି ହାତ ଚିହ୍ନ ପଛର କାହାଣୀ କ’ଣ? ଏହା କୌଣସି ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତୀକ? ଇସଲାମିକ ‘ପଞ୍ଜତନ’ରୁ ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି? କିମ୍ବା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଭୟ ମୁଦ୍ରାରୁ ଏହା ପ୍ରେରିତ? କାହିଁକି ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ଏହି ଚିହ୍ନକୁ ବାଛିଥିଲେ?
ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନର ଇତିହାସକୁ ଯଦି ଆମେ ଦେଖିବା, ୧୯୫୧-୫୨ ମସିହାରେ ଭାରତରେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଥମ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା, ସେତେବେଳେ କଂଗ୍ରେସ ଦଳର ନିର୍ବାଚନ ଚିହ୍ନ ଥିଲା ‘ଯୋଡ଼ା ବଳଦ’।
ସେତେବେଳେ ଭାରତ ଏକ କୃଷିପ୍ରଧାନ ଦେଶ ଥିଲା, ଏବଂ ଚାଷୀ ତଥା ଗ୍ରାମୀଣ ଭାରତକୁ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ଏହି ଯୋଡ଼ା ବଳଦ ଚିହ୍ନ ବେଶ୍ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସାବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ କଂଗ୍ରେସ ଏହି ଚିହ୍ନରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ନିର୍ବାଚନ ଜିତି ଆସୁଥିଲା।
କିନ୍ତୁ ୧୯୬୯ ମସିହାରେ କଂଗ୍ରେସ ଦଳ ଭିତରେ ଏକ ବଡ଼ ଧରଣର ବିଭାଜନ ଘଟିଲା। ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ଏବଂ ଦଳର ପୁରୋଧା ନେତାଙ୍କ (ସିଣ୍ଡିକେଟ୍) ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ଚରମ ସୀମାରେ ପହଞ୍ଚିଲା। ଦଳ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ ହେଲା—ଗୋଟିଏ ‘କଂଗ୍ରେସ (ଓ)’ ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ‘କଂଗ୍ରେସ (ଆର)’।
ଦଳୀୟ କନ୍ଦଳ ଯୋଗୁଁ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ କଂଗ୍ରେସର ମୂଳ ଚିହ୍ନ ‘ଯୋଡ଼ା ବଳଦ’କୁ ସ୍ଥଗିତ କିମ୍ବା ଫ୍ରିଜ୍ (Freeze) କରିଦେଲେ।
ନିର୍ବାଚନ ଚିହ୍ନ ହରାଇବା ପରେ, ୧୯୭୧ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ପାଇଁ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ କଂଗ୍ରେସକୁ ଏକ ନୂଆ ଚିହ୍ନ ବାଛିବାକୁ ପଡ଼ିଲା। ଏହି ଚିହ୍ନ ଥିଲା ‘ଗାଈ ଏବଂ ବାଛୁରୀ’।
ସେତେବେଳେ ‘ଗାରିବୀ ହଟାଓ’ ନାରା ଏବଂ ଗାଈ-ବାଛୁରୀ ଚିହ୍ନରେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ବାଜିମାତ୍ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଚିହ୍ନକୁ ନେଇ ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚୁର ବିରୋଧ ଓ ବ୍ୟଙ୍ଗ କରାଯାଇଥିଲା। ବିରୋଧୀମାନେ ଅଭିଯୋଗ କରିଥିଲେ ଯେ ‘ଗାଈ’ ହେଉଛନ୍ତି ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ଏବଂ ‘ବାଛୁରୀ’ ହେଉଛନ୍ତି ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀ। ‘ଟାଇମ୍ସ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ’ ଭଳି ପ୍ରମୁଖ ପତ୍ରିକାରେ କାର୍ଟୁନ୍ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା।
ତା’ପରେ ଆସିଲା ୧୯୭୫ର ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି (Emergency)। ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ପରେ ୧୯୭୭ ମସିହାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ନିର୍ବାଚନରେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ଓ କଂଗ୍ରେସ ଦଳର ଶୋଚନୀୟ ପରାଜୟ ଘଟିଲା।
୧୯୭୮ ମସିହାରେ କଂଗ୍ରେସ ପୁଣି ଥରେ ଭାଙ୍ଗିଲା। ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ଦଳରୁ ବାହାର କରିଦିଆଗଲା ଏବଂ ସେ ଗଠନ କଲେ ‘କଂଗ୍ରେସ (ଆଇ)’। ଏଥର ପୁଣି ଥରେ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ଗାଈ-ବାଛୁରୀ ଚିହ୍ନକୁ ଜବତ କରିଦେଲେ।
ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଛି—୧୯୭୮ରେ ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ନୂଆ ନିର୍ବାଚନ ଚିହ୍ନ ଖୋଜୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ତାଙ୍କୁ ତିନୋଟି ବିକଳ୍ପ ଦେଇଥିଲେ: ୧. ହାତୀ ୨. ସାଇକେଲ୍ ୩. ଖୋଲା ହାତ କିମ୍ବା ହାତ
ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ‘ହାତ’ ଚିହ୍ନକୁ ପସନ୍ଦ କଲେ ଏବଂ ୧୯୮୦ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନରେ ଏହି ହାତ ଚିହ୍ନ ନେଇ କଂଗ୍ରେସ ନିର୍ବାଚନ ମଇଦାନକୁ ଓହ୍ଲାଇଲା ଏବଂ ବିଶାଳ ବହୁମତ ସହ କ୍ଷମତାକୁ ଫେରିଲା।
କିନ୍ତୁ ଏହି ‘ହାତ’ ଚିହ୍ନ ପଛର ପ୍ରକୃତ ପ୍ରେରଣା କ’ଣ ଥିଲା? ଏହାକୁ ନେଇ ଅନେକ ରୋଚକ ତଥ୍ୟ ଓ ବିବାଦ ରହିଛି।
ଏହି ହାତ ଚିହ୍ନର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ନେଇ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ବଡ଼ ଦାବି କରାଯାଏ:
ଦାବି-୧: ଇସଲାମିକ ‘ପଞ୍ଜତନ’
ଅନେକ ଇତିହାସକାର ଓ ରାଜନୈତିକ ସମୀକ୍ଷକଙ୍କ ମତରେ, ଏହି ହାତ ଚିହ୍ନ ସିଆ ଇସଲାମର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରତୀକ ‘ପଞ୍ଜତନ’ (Panjatan) ରୁ ପ୍ରେରିତ।
• ‘ପଞ୍ଜତନ’ ହେଉଛି ପ୍ରଫେଟ୍ ମହମ୍ମଦଙ୍କ ପରିବାରର ୫ ଜଣ ପବିତ୍ର ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତୀକ।
• ସିଆ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ମୋହରମ ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ‘ଆଲମ୍’ (Alam) ରେ ଏହି ହାତ ଚିହ୍ନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
• ମୋଗଲ ଦରବାରରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପଞ୍ଜତନ ପ୍ରତୀକର ବ୍ୟାପକ ବ୍ୟବହାର ହେଉଥିଲା।
• କିଛି ଲୋକଙ୍କ କହିବା କଥା, ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ଯେତେବେଳେ ଅଜମେର ସରିଫ ଦରଗାହ ଗସ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ ସେ ଏହି ପ୍ରତୀକ ଦେଖି ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ।
ଦାବି-୨: ସନାତନ ଓ ଧାର୍ମିକ ଅଭୟ ମୁଦ୍ରା
ଅନ୍ୟପଟେ, କଂଗ୍ରେସ ସମର୍ଥକ ଏବଂ ନେତାମାନଙ୍କ ଦାବି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ।
• କଂଗ୍ରେସର କହିବା କଥା ହେଉଛି—ଏହି ହାତ ଚିହ୍ନ ହେଉଛି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ଭଗବାନ ଶିବ, ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧ ଏବଂ ମହାବୀରଙ୍କ ‘ଅଭୟ ମୁଦ୍ରା’।
• ଅଭୟ ମୁଦ୍ରାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି—”ଭୟ କର ନାହିଁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସାଥୀରେ ଅଛି।”
• ନିକଟରେ ସଂସଦରେ କଂଗ୍ରେସ ନେତା ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉଠାଇଥିଲେ। ସେ କହିଥିଲେ ଯେ ଭଗବାନ ଶିବ, ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ, ଶିଖ୍ ଧର୍ମର ଗୁରୁ ନାନକ ଏବଂ ଇସଲାମ ସମେତ ସବୁ ଧର୍ମରେ ଏହି ‘ଅଭୟ ହାତ’ର ଚିହ୍ନ ରହିଛି।
କିନ୍ତୁ ସେତେବେଳେ ସଂସଦରେ ଏହାକୁ ନେଇ ବଡ଼ ବିବାଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଅନେକ ଧାର୍ମିକ ନେତା ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଏହି ଦାବିକୁ ଖଣ୍ଡନ କରିଥିଲେ।
୧୯୭୭ ପରାଜୟ ପରେ କଂଗ୍ରେସ ନିଜର ଭୋଟବ୍ୟାଙ୍କ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ସମୀକରଣକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଚିହ୍ନ ଚୟନ କରିଥାଇପାରେ ।
ଏହା ଏକ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ଯେ—ଯେଉଁ ଦେଶରେ ୮୦ ପ୍ରତିଶତରୁ ଅଧିକ ସନାତନୀ/ହିନ୍ଦୁ ଜନସଂଖ୍ୟା ରହିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ କଂଗ୍ରେସ ନିଜର ନିର୍ବାଚନ ଚିହ୍ନର ସ୍ପଷ୍ଟ ପୃଷ୍ଠଭୂମି କେବେ ବି ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିନାହିଁ ।
କଂଗ୍ରେସ ନିଜ ସୁବିଧା ଅନୁସାରେ କେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ, କେତେବେଳେ ଅଭୟ ମୁଦ୍ରା ତ ଆଉ କେତେବେଳେ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମର ପ୍ରତୀକ ବୋଲି ଦାବି କରିଆସିଛି।
ତେବେ, ନିର୍ବାଚନ ଚିହ୍ନ ଚୟନ କରିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଧିକାର। କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ହେଉଛି, ଯୋଡ଼ା ବଳଦରୁ ଗାଈ-ବାଛୁରୀ, ଏବଂ ଗାଈ-ବାଛୁରୀରୁ ‘ହାତ’—କଂଗ୍ରେସର ନିର୍ବାଚନ ଚିହ୍ନର ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ପଛରେ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର ବହୁ ଗୋପନୀୟ ଓ ରୋଚକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ରହିଛି।
AlsoRead; https://purvapaksa.com/this-indian-village-became-independent-five-years-before-independence/
