ଦେଶର ରାଜନୀତିରେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ନେଇ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ବଡ଼ ବଡ଼ ଦାବି, ରାଲି ଓ ସ୍ଲୋଗାନ୍ ଦିଆଯାଉଥିଲା—ସେହି ପ୍ରସଙ୍ଗଟି ହେଉଛି ‘ଜାତି ଜନଗଣନା’ ବା Caste Census। କେବେ ଏହାକୁ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅସ୍ତ୍ର କୁହାଗଲା, ତ କେବେ କୁହାଗଲା ଯେ ଏହା ହିନ୍ଦୁ ସମାଜକୁ ବିଭାଜନ କରିବାର ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର।
କିନ୍ତୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କଥା ଦେଖନ୍ତୁ, ଯେତେବେଳେ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ରେଜିଷ୍ଟ୍ରାର ଜେନେରାଲ୍ (RGI) ଆଗାମୀ ଜନଗଣନା ପାଇଁ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀ ନୋଟିଫାଏ କଲେ ଏବଂ ସେଥିରେ ଜାତି ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ସାମିଲ କରାଗଲା, ସେତେବେଳେ ନା ଶାସକ ଦଳ ବିଜେପି ପକ୍ଷରୁ କୌଣସି ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା, ନା ବିରୋଧୀ କଂଗ୍ରେସ, ସମାଜବାଦୀ ପାର୍ଟି ବା ଇଣ୍ଡିଆ ମେଣ୍ଟ ଏହାକୁ ନେଇ କୌଣସି ଉତ୍ସାହ ପ୍ରକାଶ କଲେ!
ଯେଉଁ ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧୀ ‘ଜିସକୀ ଜିତନୀ ଆବାଦୀ, ଉସକୀ ଉତନୀ ହିସ୍ସେଦାରୀ’ ବୋଲି ପ୍ରତି ସଭାରେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ସିଏ ଏହି ନୋଟିଫିକେସନ୍ ଉପରେ ଚୁପ୍। ଯେଉଁ ଅଖିଲେଶ ଯାଦବ ଜାତି ଜନଗଣନାକୁ ନିଜର ମୁଖ୍ୟ ଏଜେଣ୍ଡା କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର କୌଣସି ବଡ଼ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଆସିଲା ନାହିଁ। ଆଉ ଯେଉଁ ବିଜେପି ଏହାକୁ ଘୋଷଣା କଲା, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସଫଳତା ଭାବେ ଛାତି ଫୁଲାଇ ପ୍ରଚାର କରୁନାହାନ୍ତି।
ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଛି—ଭାରତର ରାଜନୀତିରେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ନୀରବତା କାହିଁକି? ସମସ୍ତେ କ’ଣ ଏମିତି ଏକ ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ ଆରମ୍ଭ କରିଦେଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରୁ ଅମୃତ ବଦଳରେ ହଳାହଳ ବିଷ ବାହାରିବାର ଭୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଘାରିଛି? ଆଜି ଆମେ ଏହାର ପୁଙ୍ଖାନୁପୁଙ୍ଖ ଇତିହାସ, ବର୍ତ୍ତମାନର ଆଇନଗତ ସ୍ଥିତି ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତର ରାଜନୈତିକ ସମୀକରଣକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା।
ଆସନ୍ତୁ ପ୍ରଥମେ ବୁଝିବା ନିକଟରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣାବଳୀ। ସରକାର ଆଗାମୀ ଜନଗଣନା ପାଇଁ ୪୦ଟି ପ୍ରଶ୍ନ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଜାତି ଗଣତି ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ରହିଛି। କିନ୍ତୁ ଏହି ବିଜ୍ଞପ୍ତି ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ଳେଷକ ଯୋଗେନ୍ଦ୍ର ଯାଦବ ଏକ ଲେଖାରେ ଦାବି କରିଥିଲେ ଯେ—”ଜାତି ଜନଗଣନା ମରିସାରିଛି, କେବଳ ଏହାର ବିଧିବଦ୍ଧ ଶେଷକୃତ୍ୟ ଘୋଷଣା ବାକି ଅଛି”।
ଯୋଗେନ୍ଦ୍ର ଯାଦବଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଆପତ୍ତି ଥିଲା ଜନଗଣନାର ଫର୍ମାଟ୍ ଉପରେ
• ସେ କହିଥିଲେ ଯେ ଯଦି ଜନଗଣନା କର୍ମଚାରୀ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଗ (SC, ST, ଓବିସି, General) ଏବଂ ତାହା ତଳେ ଥିବା ଉପଜାତିର ତାଲିକା (Drop-down Menu) ନଦେଇ ଏକ ‘ମୁକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ’ (Open-ended Question) ରଖିବେ, ତେବେ ଲୋକମାନେ ନିଜ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଜାତି, ଗୋତ୍ର ବା ଉପନାମ ଲେଖାଇବେ।
• ଏହାର ଏକ ବଡ଼ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ୨୦୧୧ ମସିହାର ମନମୋହନ ସିଂହ ସରକାର ସମୟର ‘SECC’ (Socio-Economic and Caste Census)। ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ଓପନ୍-ଏଣ୍ଡେଡ୍ ପ୍ରଶ୍ନ ରଖାଯାଇଥିଲା, ଯାହାର ପରିଣାମସ୍ୱରୂପ ୪୬.୭ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ଜାତି, ଉପଜାତି ଏବଂ ଗୋଷ୍ଠୀର ନାମ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଥିଲା। ଫଳରେ ସେହି ତଥ୍ୟକୁ ବର୍ଗୀକରଣ କରିବା ଅସମ୍ଭବ ହୋଇପଡ଼ିଲା ଏବଂ ସେହି ରିପୋର୍ଟ କେବେ ପ୍ରକାଶ ପାଇପାରିଲା ନାହିଁ।
ଏବେ ସରକାରୀ ଅଧିକାରୀମାନେ ଦାବି କରୁଛନ୍ତି ଯେ ଡିଜିଟାଲ୍ ସେନ୍ସସ୍ ଏବଂ AI ଟୁଲ୍ସ ବ୍ୟବହାର କରି ବିରାଟ ଡାଟାର ବର୍ଗୀକରଣ ସମ୍ଭବ ହେବ। କିନ୍ତୁ ବିରୋଧୀ କଂଗ୍ରେସ ପକ୍ଷରୁ ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ ଖଡ଼ଗେଙ୍କ ପତ୍ରକୁ ଦର୍ଶାଇ କୁହାଗଲା ଯେ ତେଲେଙ୍ଗାନା ମଡେଲ୍ ଭଳି ଫର୍ମାଟ୍ ଗ୍ରହଣ କରାନଯିବା ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟଜନକ। ତଥାପି, ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉପରେ କଂଗ୍ରେସ ଆଉ ବେଶୀ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା ନାହିଁ।
୨୦୧୪ରେ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହେବା ପରେ, ବିଜେପି ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଉଚ୍ଚବର୍ଗର ଦଳ ବୋଲାଉଥିବା ଧାରଣାକୁ ଭାଙ୍ଗି ବିଶାଳ ଓବିସି ସମୁଦାୟ, ବିଶେଷକରି ଅଣ-ପ୍ରଭାବଶାଳୀ (Non-dominant) ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କୁ ନିଜ ସହିତ ଯୋଡ଼ିବାରେ ସଫଳ ହେଲା।
ଏହି ଭୋଟ୍ ବ୍ୟାଙ୍କକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୧୭ରେ ମୋଦୀ ସରକାର ଗଠନ କଲେ ‘ଜଷ୍ଟିସ୍ ରୋହିଣୀ କମିଶନ’।
• ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା: ଓବିସି କୋଟା ଭିତରେ ଉପ-ବର୍ଗୀକରଣ (Sub-categorization) କରିବା, ଯାହାଦ୍ୱାରା କେବଳ କିଛି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତି ନୁହେଁ, ବରଂ ଅତି ପଛୁଆ ଜାତିଗୁଡ଼ିକୁ ଆରକ୍ଷଣର ପ୍ରକୃତ ଲାଭ ମିଳିପାରିବ।
• କମିଶନଙ୍କୁ ମାତ୍ର ୩ ମାସରେ ରିପୋର୍ଟ ଦେବାକୁ କୁହାଯାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ସେହି ୩ ମାସ ସମୟ ବଢ଼ି ବଢ଼ି ହୋଇଗଲା ପୂରା ୬ ବର୍ଷ!
• ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ କରି ସରକାର ରୋହିଣୀ କମିଶନଙ୍କୁ ପାଖାପାଖି ୧୪ ଥର ଏକ୍ସଟେନ୍ସନ୍ (Extension) ଦେଲେ। ଶେଷରେ ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୨୩ରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁଙ୍କ ନିକଟରେ ରିପୋର୍ଟ ଦାଖଲ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେହି ରିପୋର୍ଟକୁ ସାର୍ବଜନୀନ କରାଯାଇ ନାହିଁ।
କାରଣ କ’ଣ ଥିଲା? ବିଜେପି ଅନୁଭବ କଲା ଯେ ଏହି ପାଣ୍ଡୋରା ବାକ୍ସ (Pandora’s Box) ଖୋଲିଲେ ହିନ୍ଦୁତ୍ୱ ଭୋଟ୍ ବ୍ୟାଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଜାତି ମଧ୍ୟରେ ଅସନ୍ତୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହେବ। ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓବିସି ନାରାଜ ହେବେ, ଅଣ-ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓବିସି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବେ ଏବଂ ଉଚ୍ଚବର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଦୂରେଇ ଯିବେ। ତେଣୁ ବିଜେପି ଏହାକୁ ଶୀତଳ ଭଣ୍ଡାରରେ ରଖିବାକୁ ଉଚିତ ମନେ କଲା।
ଅନ୍ୟପଟେ କଂଗ୍ରେସ ଓ ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ରଣନୀତିକୁ ଦେଖନ୍ତୁ। ୨୦୨୩ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ନିର୍ବାଚନ ପୂର୍ବରୁ ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧୀ ଜାତି ଜନଗଣନା ଏବଂ ୫୦% ଆରକ୍ଷଣ ସୀମା ହଟାଇବାକୁ ନିଜର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ କଲେ। କର୍ଣ୍ଣାଟକରେ ଜିତିବା ପରେ ସେମାନେ ଭାବିଲେ ଯେ ଏହା ହିଁ ବିଜେପିର ହିନ୍ଦୁତ୍ୱ ରାଜନୀତିକୁ କାଉଣ୍ଟର କରିବାର ଏକମାତ୍ର ମାଷ୍ଟରଷ୍ଟ୍ରୋକ୍।
କିନ୍ତୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ କ’ଣ ହେଲା?
• ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ଛତିଶଗଡ଼ ଏବଂ ରାଜସ୍ଥାନରେ ଜାତି କାର୍ଡ କାମ କଲାନାହିଁ।
• ୨୦୨୪ ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ସାମାନ୍ୟ ଫାଇଦା ମିଳିବା ପରେ ପୁଣିଥରେ ଏହା ଚର୍ଚ୍ଚାକୁ ଆସିଲା, କିନ୍ତୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ତେଲେଙ୍ଗାନାରେ କରାଯାଇଥିବା ଜାତି ସର୍ଭେ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନଶୈଳୀରେ କୌଣସି ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିପାରିଲା ନାହିଁ।
• କର୍ଣ୍ଣାଟକର କଂଗ୍ରେସ ସରକାର ନିଜେ କରିଥିବା ଜାତି ସର୍ଭେ ରିପୋର୍ଟକୁ ସାର୍ବଜନୀନ ନକରିବା ପାଇଁ ବାହାନା ଖୋଜିବା ଆରମ୍ଭ କଲା।
ଏହା ସହିତ ସମାଜବାଦୀ ପାର୍ଟି ଭଳି ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରିଲେ ଯେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଗରେ ସୀମିତ ରହିଲେ ହେବନାହିଁ, ବରଂ ସର୍ବସାଧାରଣ ସମର୍ଥନ ଦରକାର।
ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କଥା ହେଉଛି—ବର୍ତ୍ତମାନ ଯୁବପିଢ଼ି (Gen-Z), ବେକାରୀ, ପେପର ଲିକ୍, ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ବର୍ଗର ଅସନ୍ତୋଷ ଏବଂ ସାଧାରଣ ବର୍ଗଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ଉତ୍ତେଜନା ସାମ୍ନାକୁ ଆସୁଛି। ବାକିପୁର ଉପନିର୍ବାଚନ ଭଳି ଫଳାଫଳ ଦର୍ଶାଇଲା ଯେ ଉଚ୍ଚବର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଖୋଲାଖୋଲି ଅସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକାଶ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧୀ ଏବେ ଜାତି ଜନଗଣନା ଅପେକ୍ଷା ଛାତ୍ର ଓ ଯୁବ ଆନ୍ଦୋଳନ ଉପରେ ଅଧିକ ଫୋକସ୍ କରୁଛନ୍ତି।
ତେଣୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିତ୍ରଟି ଏବେ ଏକଦମ୍ ସ୍ପଷ୍ଟ। ଜାତି ଜନଗଣନା ଆଜି ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ସେହି ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ ଭଳି ହୋଇଯାଇଛି, ଯେଉଁଥିରୁ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷମତାର ‘ଅମୃତ’ ପାଇବାକୁ ଆଶା ରଖିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ଏଥିରୁ ବାହାରୁଛି ବିଭାଜନ ଓ ଅସନ୍ତୋଷର ‘ହଳାହଳ ବିଷ’। ଆଉ ଏହି ବିଷକୁ ପିଇ ଦେଶକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଏଠାରେ କୌଣସି ମହାଦେବ ନାହାନ୍ତି।
ଏହି କାରଣରୁ ଉଭୟ ଶାସକ ଓ ବିରୋଧୀ—ଦୁଇ ପକ୍ଷ ଯାକ ଭିତରେ ଭିତରେ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ଯେ ଜନଗଣନାରେ ଜାତି ପ୍ରଶ୍ନ ଏମିତି ଏକ ଓପନ୍-ଏଣ୍ଡେଡ୍ ଭାବେ ରହୁ, ଯେପରି ୨୦୧୧ ଭଳି ଏକ ବିରାଟ ଜଟିଳ ଡାଟା ସାମ୍ନାକୁ ଆସିବ ଏବଂ କୌଣସି ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ନିଷ୍କର୍ଷରେ ନପହଞ୍ଚି ମାମଲାଟି ଆପେ ଆପେ ଚାପି ହୋଇଯିବ।
ଏହା ଦେଶର ସାମାଜିକ ସଂରଚନା ପାଇଁ କେତେ ଶୁଭଙ୍କର ତାହା ତ ଭବିଷ୍ୟତ କହିବ, କିନ୍ତୁ ଏତିକି ନିଶ୍ଚିତ ଯେ ଭୋଟ୍ ରାଜନୀତି ପାଇଁ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟର ନାରା ଦେଉଥିବା ନେତାମାନେ ଏବେ ନିଜେ ତିଆରି କରିଥିବା ଜାଲରେ ଫସିଯାଇଛନ୍ତି।
AlsoRead; https://purvapaksa.com/a-setback-for-student-activists-in-the-supreme-court/
ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟରେ ଛାତ୍ର ଆନ୍ଦୋଳନକାରୀଙ୍କୁ ଝଟକା? || A setback for student activists in the Supreme Court?
