ଗତକାଲି ଭଗବାନ ଶ୍ରୀଗଣେଷଙ୍କର ଧରାବତରଣ ହୋଇସାରିଛି। ଭଗବାନ ଶ୍ରୀଗଣେଶଙ୍କୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନ, ବିଦ୍ୟା ଏବଂ ବିଘ୍ନହର୍ତ୍ତା ଭାବେ ପୂଜା କରିଥାଉ। କିନ୍ତୁ ଆପଣ କେବେ ଗଣେଶଙ୍କ ମହିଳା ବା ସ୍ତ୍ରୀ ରୂପ ‘ବିନାୟକୀ’, ‘ଗଣେସିନୀ’ କିମ୍ବା ‘ଆୟଙ୍ଗିନୀ’ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛନ୍ତି କି? ଆଜି ଆମେ ଆଲୋଚନା କରିବା ଏକ ଏପରି ରହସ୍ୟ ଉପରେ, ଯାହା ବିଷୟରେ ବହୁତ କମ୍ ଲୋକ ଜାଣନ୍ତି…
ଆମ ଦେଶର ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ଥାପତ୍ୟରେ ଭଗବାନ ଗଣେଶଙ୍କ ମହିଳା ରୂପର ସ୍ପଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। ଏହାକୁ ବିନାୟକୀ, ଗଣେସିନୀ, ସ୍ତ୍ରୀ ଗଣେଶ ଏବଂ ଆୟଙ୍ଗିନୀ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କଥା ଯେ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରାଚୀନ ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ମାତ୍ର ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ଥାନରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ:
- ଓଡ଼ିଶାରେ ଥିବା ଦୁଇଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚୌଷଠୀ ଯୋଗିନୀ ମନ୍ଦିର, ଭୁବନେଶ୍ୱର ନିକଟସ୍ଥ ହୀରାପୁର ଓ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ରାଣୀପୁର ଝରିଆଲ।
- ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଚୌଷଠୀ ଯୋଗିନୀ ମନ୍ଦିର
- କେରଳର ଚେରିଆନାଡ୍ ମନ୍ଦିର
- ରାଜସ୍ଥାନର ହର୍ଷଗିରି ସଂଗ୍ରହାଳୟ
ଆମର ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି। ସାଧାରଣତଃ ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ତିନିଟି ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ— ଯଥା ମାତ୍ରିକା, ଯୋଗିନୀ, କିମ୍ବା ଗଣେଶଙ୍କ ଶକ୍ତି ରୂପେ।
- ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣରେ ଏହାଙ୍କୁ ‘ବିନାୟକୀ’ ଏବଂ ଦେବୀ ପୁରାଣରେ ‘ଗଣନାୟିକା’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
- ବିଷ୍ଣୁ ଧର୍ମୋତ୍ତର ପୁରାଣ ଏବଂ ବନଦୁର୍ଗା ଉପନିଷଦରେ ଏହାଙ୍କୁ ‘ଗଣେଶ୍ୱରୀ’ ଭାବେ ଅଭିହିତ କରାଯାଇଛି।
- ଗୋରଖ ସଂହିତାରେ ଏହାଙ୍କୁ ତାନ୍ତ୍ରିକ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥିବା ବେଳେ, ଶିଳ୍ପରତ୍ନ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଏହାଙ୍କୁ ‘ଶକ୍ତି ଗଣେଶ’ ରୂପେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
କେବଳ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ନୁହେଁ, ବରଂ ତିବ୍ଦତୀୟ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଏବଂ ଜୈନ ଧର୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରାଯାଏ। ପ୍ରାଚୀନ ବୌଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ଆର୍ଯ୍ୟ ମଞ୍ଜୁଶ୍ରୀ ମୂଳକଳ୍ପ’ରେ ମଧ୍ୟ ଏହାଙ୍କର ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।
ଓଡ଼ିଶାର ଉଭୟ ଚୌଷଠୀ ଯୋଗିନୀ ମନ୍ଦିରରେ ଦେବୀ ବିନାୟକୀଙ୍କୁ ଜଣେ ‘ନୃତ୍ୟରତା ଯୋଗିନୀ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଏକ କସ୍ମିକ୍ ଯୋଦ୍ଧା ନର୍ତ୍ତକୀ ରୂପରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରାଯାଇଛି।
ସେହିପରି ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଚୌଷଠୀ ଯୋଗିନୀ ମନ୍ଦିରରେ ଏହାଙ୍କୁ ‘ଶ୍ରୀ ଆୟଙ୍ଗିନୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସବୁଠାରୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ କଥାଟି ହେଲା, ଏହି ମନ୍ଦିରର ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଦେବୀଙ୍କ ପାଦ ପାଖରେ ଏକ ହାତୀ ମୁଣ୍ଡ ବିଶିଷ୍ଟ ପୁରୁଷ ଆକୃତି ଅର୍ଥାତ୍ ଭଗବାନ ଗଣେଶଙ୍କ ପ୍ରତିକୂଳ ରୂପକୁ ଦେଖାଯାଇଛି।
ଏହି ଗବେଷଣା ଏବଂ ସ୍ଥାପତ୍ୟରୁ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ ଆମର ପ୍ରାଚୀନ ପରମ୍ପରାରେ ମହିଳା ଶକ୍ତିକୁ କିପରି ସର୍ବୋପରି ଏବଂ ପୁରୁଷ ରୂପର ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ ବୋଲି ମାନୁଥିଲେ।
