ବିଶ୍ୱ ରାଜନୀତିରେ ଭାରତ ଏବେ ଆଉ କେବଳ ଏକ ‘ଦର୍ଶକ’ ହୋଇ ରହିନାହିଁ, ବରଂ ନିଜ ସର୍ତ୍ତରେ ଖେଳ ଖେଳୁଥିବା ଏକ ‘ଗ୍ଲୋବାଲ୍ ପାୱାର୍’।
ଯେତେବେଳେ ଚୀନ ସୀମାରେ ଲାଲ୍ ଆଖି ଦେଖାଏ, ସେତେବେଳେ ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ ଚୁପ୍ ରହେନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ପାକିସ୍ତାନ ଆତଙ୍କବାଦର ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ରଚେ, ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ଘରେ ପଶି ଜବାବ ଦେବାକୁ ଭାରତ ପଛଘୁଞ୍ଚା ଦିଏନାହିଁ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶ କିମ୍ବା ଆମେରିକା-କାନାଡ଼ା ଭାରତକୁ ମାନବାଧିକାର କିମ୍ବା କୂଟନୀତିର ପାଠ ପଢ଼ାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ବୈଦେଶିକ ମନ୍ତ୍ରୀ ଡକ୍ଟର ଏସ୍. ଜୟଶଙ୍କରଙ୍କ ଗୋଟିଏ କଡ଼ା ଜବାବ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ମୁହଁ ବନ୍ଦ କରିଦିଏ।
)
କିନ୍ତୁ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଛି— ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ କିପରି ଆସିଲା? ଭାରତର ଏହି ନିର୍ଭୀକ ‘India First’ ବା ‘ରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରଥମ’ ନୀତି ପଛରେ କାହାର ମସ୍ତିଷ୍କ ରହିଛି? ଜୟଶଙ୍କର, ଅଜିତ ଡୋଭାଲ, ରାଜନାଥ ସିଂହ ଏବଂ ଅମିତ ଶାହାଙ୍କ ଏହି ଚତୁର୍ମୁଖୀ ରଣନୀତି ବିଶ୍ୱର ବଡ଼ ବଡ଼ ମହାଶକ୍ତିଙ୍କୁ କିପରି ଚିନ୍ତାରେ ପକାଇଛି?
ଚୀନ ସହ ମୁହାଁମୁହିଁ – ‘Eye-to-Eye’ ରଣନୀତି
ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଆସନ୍ତୁ ଆଲୋଚନା କରିବା ଆମର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ‘ଚୀନ’ ବିଷୟରେ।
ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଚୀନର ଗୋଟିଏ ରଣନୀତି ରହିଆସିଥିଲା— ‘ସଲାମୀ ସ୍ଲାଇସିଂ’ (Salami Slicing)। ଅର୍ଥାତ୍ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅନ୍ୟ ଦେଶର ଜମିକୁ କବଜା କରିବା ଏବଂ ପରେ ତାହାକୁ ନିଜର ବୋଲି ଦାବି କରିବା। କିନ୍ତୁ ୨୦୨୦ ଗଲୱାନ୍ ଘଟଣା ପରେ ଭାରତ ଚୀନକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ସନ୍ଦେଶ ଦେଇଛି ଯେ ପୁରୁଣା ଭାରତ ଆଉ ନାହିଁ।
ଜୟଶଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମଞ୍ଚରେ ଛିଡ଼ା ହୋଇ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି— “ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମାରେ ଶାନ୍ତି ଓ ସ୍ଥିରତା ଫେରିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚୀନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ୱାଭାବିକ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।” ଏହା କୌଣସି ସାଧାରଣ ବୟାନ ନୁହେଁ। ଚୀନ ଭଳି ଏକ ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ ସାମରିକ ମହାଶକ୍ତିକୁ ତାଙ୍କରି ମୁହଁ ଉପରେ ଏଭଳି କହିବା ପାଇଁ ଅପାର ରାଜନୈତିକ ସାହସ ଆବଶ୍ୟକ।
ସେପଟେ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ମନ୍ତ୍ରୀ ରାଜନାଥ ସିଂହ ଏବଂ ସେନା ବାହିନୀ ସୀମାରେ ଭିତ୍ତିଭୂମି ନିର୍ମାଣକୁ ତିନିଗୁଣ ବଢ଼ାଇ ଦେଇଛନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ଲଦାଖ କିମ୍ବା ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ ସୀମାକୁ ଯିବା ପାଇଁ ରାସ୍ତା ନଥିଲା। ଆଜି ଅଲ୍-ୱେଦର ଟନେଲ୍, ବ୍ରିଜ୍ ଏବଂ ଏୟାରଷ୍ଟ୍ରିପ୍ ନିର୍ମାଣ ହୋଇସାରିଛି। ଚୀନ ଏବେ ବୁଝିସାରିଛି ଯେ ଯଦି ସେମାନେ ଗୋଟିଏ ପାଦ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇବେ, ତେବେ ଭାରତୀୟ ସେନା ମଧ୍ୟ ସମାନ ଶକ୍ତିରେ ତାହାର ମୁକାବିଲା କରିବ। ଭାରତ ଆଉ ରକ୍ଷଣାତ୍ମକ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆକ୍ରମଣାତ୍ମକ ପ୍ରତିରୋଧ (Offensive Deterrence) ନୀତି ଆପଣେଇଛି।
ପାକିସ୍ତାନ ଓ ଆତଙ୍କବାଦ – ଡୋଭାଲ ଡକ୍ଟ୍ରିନ୍ର କଡ଼ା ପ୍ରହାର
ଏବେ ଆସିବା ପାକିସ୍ତାନ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉପରେ। ଦୀର୍ଘ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଭାରତରେ ଗୋଟିଏ ଧାରା ଚାଲିଆସିଥିଲା— ପାକିସ୍ତାନ ପଟୁ ଆତଙ୍କବାଦୀ ଆକ୍ରମଣ ହେବ, ଆଉ ଭାରତ କେବଳ ଡୋଜିୟର (ପ୍ରମାଣପତ୍ର) ପଠାଇ ଶାନ୍ତି କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବ। କିନ୍ତୁ ଜାତୀୟ ସୁରକ୍ଷା ପରାମର୍ଶଦାତା ଅଜିତ ଡୋଭାଲଙ୍କ ‘ଡୋଭାଲ ଡକ୍ଟ୍ରିନ୍’ (Doval Doctrine) ଏହି ଖେଳର ନିୟମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଦଳାଇ ଦେଇଛି।
ନୂଆ ଭାରତର ନୀତି ସ୍ପଷ୍ଟ: “ଆତଙ୍କବାଦ ଏବଂ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଏକାଠି ଚାଲିପାରିବ ନାହିଁ।” (Terror and talks cannot go together)।
ଜୟଶଙ୍କର ଯେତେବେଳେ ବିଦେଶ ମାଟିରେ ଉତ୍ତର ରଖନ୍ତି, ସେ ପାକିସ୍ତାନକୁ ‘ଆତଙ୍କବାଦର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳ’ ବୋଲି କହିବାକୁ କୁଣ୍ଠାବୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଗୃହମନ୍ତ୍ରୀ ଅମିତ ଶାହା ଜାମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀରରୁ ଧାରା ୩୭୦ ଉଚ୍ଛେଦ କରି ପାକିସ୍ତାନର ବର୍ଷ ବର୍ଷର ପ୍ରୋପାଗାଣ୍ଡାକୁ ଗୋଟିଏ ଝଟକାରେ ଧୂଳିସାତ୍ କରିଦେଲେ। ଆଜି କାଶ୍ମୀରରେ ପଥରମାଡ଼ ବନ୍ଦ ହୋଇଛି, ନିର୍ବାଚନ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶେଷ ହେଉଛି ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନୂଆ ରେକର୍ଡ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି।
ପାକିସ୍ତାନ ଆଜି ଆର୍ଥିକ ସଙ୍କଟରେ ବୁଡ଼ି ରହିଛି, ଆଇଏମ୍ଏଫ୍ (IMF) ଆଗରେ ହାତ ପାତୁଛି, ଆଉ ଅନ୍ୟପଟେ ଭାରତ ପାକିସ୍ତାନକୁ କୂଟନୈତିକ ସ୍ତରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକଘରିକିଆ କରି ବିଶ୍ୱର ପଞ୍ଚମ ବୃହତ୍ତମ ଅର୍ଥନୀତି ପାଲଟିସାରିଛି।
ପାଶ୍ଚାତ୍ୟର ଦୋମୁହାଁ ନୀତି ଓ ଜୟଶଙ୍କରଙ୍କ ସିଧା ଜବାବ
ବର୍ତ୍ତମାନ ସବୁଠାରୁ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ବିଷୟ ହେଉଛି— ଭାରତ ଏବଂ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ତିକ୍ତତା। ବିଶେଷକରି କାନାଡ଼ା ଓ ଆମେରିକା ପରି ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଖଲିସ୍ତାନୀ ଆତଙ୍କବାଦୀ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ନେଇ ଯେଉଁ ବିବାଦ ଦେଖାଦେଇଛି।
କାନାଡ଼ାର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଜଷ୍ଟିନ୍ ଟ୍ରୁଡୋ ଯେତେବେଳେ ବିନା କୌଣସି ଠୋସ୍ ପ୍ରମାଣରେ ଭାରତ ଉପରେ ଅଭିଯୋଗ ଆଣିଲେ, ଭାରତ ସେତେବେଳେ କୌଣସି ବୁଝାମଣା କଲାନାହିଁ। ଭାରତ କାନାଡ଼ାର ରାଷ୍ଟ୍ରଦୂତଙ୍କୁ ବାହାର କରିଦେଲା ଏବଂ ଭିସା ସେବା ବନ୍ଦ କରି ଏକ ଦୃଢ଼ ବାର୍ତ୍ତା ଦେଲା ଯେ, ନିଜର ଭୋଟ୍-ବ୍ୟାଙ୍କ୍ ରାଜନୀତି ପାଇଁ ଭାରତର ସୁରକ୍ଷା ଓ ଅଖଣ୍ଡତା ସହ ଖେଳିବା ବରଦାସ୍ତ କରାଯିବ ନାହିଁ।
ଠିକ୍ ସେହିପରି, ରୁଷ-ୟୁକ୍ରେନ ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ ୟୁରୋପୀୟ ଦେଶମାନେ ଭାରତକୁ ରୁଷିଆଠାରୁ ତେଲ ନକିଣିବା ପାଇଁ ଚାପ ପକାଇଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଜୟଶଙ୍କର ଦେଇଥିବା ଐତିହାସିକ ବୟାନ ଆଜି ବି ବିଶ୍ୱ ମନେ ରଖିଛି। ସେ କହିଥିଲେ— “ୟୁରୋପ ଭାବୁଛି ୟୁରୋପର ସମସ୍ୟା ହେଉଛି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ୟା, କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ୟା ୟୁରୋପର ସମସ୍ୟା ନୁହେଁ। ଏହି ମାନସିକତାରୁ ୟୁରୋପକୁ ବାହାରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।”
ଭାରତ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେଇଛି ଯେ ଆମର ୧୪୦ କୋଟି ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ହିତ ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରଥମ। ଯେଉଁଠୁ ଭାରତର ଫାଇଦା ହେବ, ଭାରତ ସେହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବ। ଏହା ହେଉଛି ‘Strategic Autonomy’ ବା ରଣନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା।
ଗ୍ଲୋବାଲ୍ ସାଉଥ୍ ର ନେତୃତ୍ୱ ଓ ନୂଆ ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା
ଭାରତ କେବଳ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ରକ୍ଷା କରୁନାହିଁ, ବରଂ ବିଶ୍ୱର ସେହି ଦୁର୍ବଳ ଓ ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶମାନଙ୍କ ସ୍ୱର ପାଲଟିଛି, ଯାହାଙ୍କୁ ‘ଗ୍ଲୋବାଲ୍ ସାଉଥ୍’ (Global South) କୁହାଯାଏ।
ଭାରତରେ ଆୟୋଜିତ G20 ସମ୍ମିଳନୀ ଏହାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରମାଣ ଥିଲା। ଭାରତର ପ୍ରୟାସ ଯୋଗୁଁ ଆଫ୍ରିକା ୟୁନିଅନ୍ (African Union) କୁ G20 ର ସ୍ଥାୟୀ ସଦସ୍ୟତା ମିଳିଲା। କରୋନା ମହାମାରୀ ସମୟରେ ‘ଭ୍ୟାକ୍ସିନ୍ ମୈତ୍ରୀ’ ମାଧ୍ୟମରେ ୧୦୦ ରୁ ଅଧିକ ଦେଶକୁ ଔଷଧ ଓ ଟିକା ଯୋଗାଇ ଭାରତ ନିଜକୁ ଏକ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ‘ବିଶ୍ୱବନ୍ଧୁ’ ଭାବେ ପ୍ରମାଣିତ କରିଛି।
ଆଜି ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ (UN) ସୁରକ୍ଷା ପରିଷଦରେ ଭାରତର ସ୍ଥାୟୀ ସଦସ୍ୟତା ପାଇଁ ଆମେରିକା, ଫ୍ରାନ୍ସ, ରୁଷ ଏବଂ ବ୍ରିଟେନ ପରି ଦେଶ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥନ କରୁଛନ୍ତି। ବିଶ୍ୱ ଏବେ ଅନୁଭବ କରୁଛି ଯେ ଭାରତ ବିନା କୌଣସି ବଡ଼ ବୈଶ୍ୱିକ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ସମଗ୍ର ଘଟଣାବଳୀକୁ ଦେଖିଲେ ଗୋଟିଏ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ— ଭାରତର କୂଟନୀତି ଏବେ ଦୟା କିମ୍ବା ଆତ୍ମସମର୍ପଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ ନୁହେଁ, ବରଂ ଶକ୍ତି, ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ସମାନତା ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
ଚୀନର ବିସ୍ତାରବାଦକୁ ରୋକିବା ହେଉ, ପାକିସ୍ତାନୀ ପ୍ରାୟୋଜିତ ଆତଙ୍କବାଦକୁ ପାନେ ଦେବା ହେଉ କିମ୍ବା ପାଶ୍ଚାତ୍ୟର ଚାପକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବା ହେଉ— ଭାରତ ପ୍ରମାଣ କରିଦେଇଛି ଯେ ଆମେ କାହା ସାମ୍ନାରେ ମୁଣ୍ଡ ନୁଆଁଇବୁ ନାହିଁ।
