କୋଭିଡ଼ ଲକଡାଉନ ସମୟର ସେଇ ଛାତିଥରା ଦୃଶ୍ୟ କ’ଣ ଆପଣ ଭୁଲିଗଲେଣି?
ହଜାର ହଜାର କିଲୋମିଟର ରାସ୍ତାରେ ଖାଲି ପାଦରେ ଚାଲି ଚାଲି ଘରକୁ ଫେରୁଥିବା ଆମ ଓଡ଼ିଆ ଶ୍ରମିକ ଭାଇଭଉଣୀ… କାଖରେ ଛୁଆ, ମୁଣ୍ଡରେ ଅଖା ପୁଟୁଳି, ଆଉ ଆଖିରେ ଥିଲା ଅନିଶ୍ଚିତ ଭବିଷ୍ୟତର ଭୟ। ସେତେବେଳେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ମିଳିଥିଲା— “ଗାଁରେ କାମ ମିଳିବ, ଆଉ କାହାକୁ ଦାଦନ ଖଟିବାକୁ ବାହାରକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ।”
କିନ୍ତୁ ଆଜି କ’ଣ ହେଲା?
ପୁଣି ସେହି ଭିଡ଼ ଟ୍ରେନ୍, ପୁଣି ସେହି ଗୁଜରାଟର ସୁରଟ, ତାମିଲନାଡୁର କୋଏମ୍ବାଟୁର, ଆନ୍ଧ୍ରର ଇଟାଭାଟି ଆଉ ମୁମ୍ବାଇର କୋଠାବାଡ଼ି ନିର୍ମାଣ କାମ। ଆଉ କିଛି ଦିନ ପରେ ଗାଁକୁ ଫେରୁଛି ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ ଶବ, ନଚେତ୍ ଫ୍ୟାକ୍ଟ୍ରି ଦୁର୍ଘଟଣାରେ ହାତ-ଗୋଡ଼ ହରାଇ ପଙ୍ଗୁ ପାଲଟିଥିବା ଜଣେ ଜଣେ ଯୁବକ।
ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଛି— ଏହା କ’ଣ କେବଳ ଭାଗ୍ୟର ଖେଳ? ନା ଏହା ପଛରେ ରହିଛି ଏକ ବଡ଼ ଆର୍ଥିକ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର? କାହିଁକି ଗାଁରେ କାମର ସୁଯୋଗକୁ ସଂକୁଚିତ କରାଯାଉଛି? ମନରେଗା ଭଳି ଜୀବନରକ୍ଷାକାରୀ ଯୋଜନାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରି ସହରର କମ୍ପାନୀମାନଙ୍କୁ ‘ଶସ୍ତା ଶ୍ରମିକ’ ଯୋଗାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କାମ କରୁଛି କି?
ଆଜି ଆମେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା— ଶ୍ରମ, ପ୍ରବାସ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁର ସେହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଚକ୍ରବ୍ୟୂହ।
ସଂଖ୍ୟା କହୁଛି ଅସଲ ସତ୍ୟ
ଚାଲନ୍ତୁ ଆରମ୍ଭ କରିବା କିଛି ସରକାରୀ ତଥ୍ୟରୁ। ସଂସଦରେ କେନ୍ଦ୍ର ଶ୍ରମମନ୍ତ୍ରୀ ଦେଇଥିବା ହିସାବ ଅନୁସାରେ:
- ଓଡ଼ିଶାରୁ: ପ୍ରାୟ ୮ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ପଞ୍ଜୀକୃତ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକ ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଯାଉଛନ୍ତି।
- ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶରୁ: ପ୍ରାୟ ୩୨ ଲକ୍ଷ
- ବିହାରରୁ: ୧୫ ଲକ୍ଷ
- ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗରୁ: ୧୩ ଲକ୍ଷ
- ରାଜସ୍ଥାନରୁ: ୧୩ ଲକ୍ଷ
- ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଓ ଛତିଶଗଡ଼ରୁ: ପ୍ରତ୍ୟେକରୁ ୫ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ।
କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବତା ହେଉଛି— ଏହା କେବଳ ରେକର୍ଡଭୁକ୍ତ ସଂଖ୍ୟା। ବେଆଇନ ଦଲାଲ ଓ ଅଣପଞ୍ଜୀକୃତ ଭାବେ ଯାଉଥିବା ପ୍ରବାସୀଙ୍କୁ ଗଣତି କଲେ ଏହି ସଂଖ୍ୟା କେତେ ଗୁଣ ଅଧିକ ହେବ, ତାହାର କୌଣସି ସଠିକ୍ ହିସାବ ସରକାରଙ୍କ ପାଖରେ ବି ନାହିଁ।
ଆପଣ ଯଦି ଭଲ ଭାବରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବେ, ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଖଣି, ଖାଦାନ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦରେ ଭରପୂର— ଯେମିତିକି ଓଡ଼ିଶା, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ଛତିଶଗଡ଼— ସେଠାକାର ଆଦିବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ଗରିବ ଯୁବକମାନେ ହିଁ ଦେଶର ଧନୀ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରମ ବିକିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି। ଏହା କାହିଁକି ଘଟୁଛି?
ମନରେଗାର କଣ୍ଠରୋଧ ଓ ନୂଆ ନୀତି
ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରୁ ଏହି ପଳାୟନକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଆମ ଦେଶରେ ‘ମନରେଗା’ (MGNREGA) ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଢାଲ ଭାବେ କାମ କରୁଥିଲା। ଗରିବ ଚାଷୀ, ଭାଗଚାଷୀ ଓ ଭୂମିହୀନ ଶ୍ରମିକକୁ ନିଜ ଗାଁରେ ଅତି କମରେ ୧୦୦ ଦିନର ରୋଜଗାର ଗ୍ୟାରେଣ୍ଟି ମିଳୁଥିଲା।
କିନ୍ତୁ ବିଗତ କିଛି ବର୍ଷ ଧରି କ’ଣ ଚାଲିଛି?
କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ବଜେଟ୍ ଆବଣ୍ଟନକୁ ଦେଖନ୍ତୁ। ୨୦୨୧ ପରଠାରୁ ମନରେଗାରେ ଶ୍ରମ ଦିବସ ଓ ଆର୍ଥିକ ଅନୁଦାନ ଲଗାତାର ହ୍ରାସ ପାଇବାରେ ଲାଗିଛି।
ଓଡ଼ିଶାର ପରିସଂଖ୍ୟାନ ଉପରେ ନଜର ପକାନ୍ତୁ:
- ୨୦୨୧-୨୨ ଆର୍ଥିକ ବର୍ଷରେ: ଓଡ଼ିଶା ପାଇଁ ୨୦ କୋଟି ଶ୍ରମ ଦିବସ ଅନୁମୋଦିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରାୟ ୧୯.୭୮ କୋଟି ଶ୍ରମ ଦିବସ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା।
- ୨୦୨୪-୨୫ ଆର୍ଥିକ ବର୍ଷରେ: ଏହି ଲେବର ବଜେଟ୍ ଖସି ଆସିଲା ୧୫ କୋଟିକୁ। ଆଉ ବାସ୍ତବରେ କାମ ମିଳିଲା ମାତ୍ର ୧୧.୩ କୋଟି ଶ୍ରମ ଦିବସ, ଯାହା ଲକ୍ଷ୍ୟର ମାତ୍ର ୭୫ ପ୍ରତିଶତ!
- ଏବେ ସଦ୍ୟତମ ସ୍ଥିତି: ପୂର୍ବ ବର୍ଷ ତୁଳନାରେ ମନରେଗା କାର୍ଯ୍ୟଦିବସ ପ୍ରାୟ ୪୯.୯୪% ବା ପାଖାପାଖି ଅଧା କମିଯାଇଛି। ଯେଉଁଠି ପୂର୍ବରୁ ୧୫ କୋଟିରୁ ଅଧିକ କାମ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିଲା, ତାହା ୭.୬୭ କୋଟିକୁ ଖସି ଆସିଛି।
- ଏହା କୌଣସି ସାଧାରଣ ସଂଯୋଗ ନୁହେଁ। ଏହା ଏକ ପରିକଳ୍ପିତ ଆର୍ଥିକ ନୀତିର ପରିଣାମ। ଯେତେବେଳେ ଗାଁରେ ମନରେଗା କାମ ବନ୍ଦ ହୋଇଯିବ, କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସରକାରୀ ସହାୟତା ମିଳିବ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଗାଁର ଗରିବ ପରିବାର ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କ’ଣ ରାସ୍ତା ବାକି ରହିବ? ସେମାନେ ନିଜ ପିଲାଛୁଆଙ୍କ ପେଟ ପୋଷିବା ପାଇଁ ସହରମୁଖୀ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବେ।
କମ୍ପାନୀଙ୍କ ଲାଭ ଓ ଶସ୍ତା ଶ୍ରମିକର ଆବଶ୍ୟକତା
ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସୁଛି— ଗାଁ ଖାଲି ହେଲେ ଲାଭ କାହାର?
ଅର୍ଥନୀତିର ଏକ ନିଷ୍ଠୁର ସତ୍ୟ ହେଉଛି: କର୍ପୋରେଟ୍ ଶିଳ୍ପ ସଂସ୍ଥାମାନଙ୍କୁ ସବୁବେଳେ ଏମିତି ଶ୍ରମିକ ଦରକାର, ଯିଏ ନିଜ ହକ୍ ପାଇଁ ପାଟି ଖୋଲିବ ନାହିଁ।
ଦେଶର ଇକୋନୋମିକ୍ ସର୍ଭେ (Economic Survey) ତଥ୍ୟ କହୁଛି:
ଜାନୁଆରୀ ୨୦୨୨ ସୁଦ୍ଧା ବିଭିନ୍ନ ପଞ୍ଜୀକୃତ ଶିଳ୍ପରେ ପ୍ରାୟ ୨୨ କୋଟି ଅସଂଗଠିତ ଶ୍ରମିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ମାତ୍ର କିଛି ବର୍ଷ ଭିତରେ ଏହି ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ୩୧ କୋଟିରେ ପହଞ୍ଚିଛି!
ଏହାର ଅର୍ଥ କ’ଣ?
ଗୋଟିଏ ପଟେ ମନରେଗା କାମ ୩୩% ରୁ ଅଧିକ ହ୍ରାସ ପାଉଛି, ଆଉ ଅନ୍ୟପଟେ କାରଖାନାଗୁଡ଼ିକରେ ଅସଂଗଠିତ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଛି।
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଗରିବ ଓଡ଼ିଆ ଶ୍ରମିକ ନିଜ ଗାଁ ଛାଡ଼ି ସୁଦୂର ଗୁଜରାଟ କିମ୍ବା ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଫ୍ୟାକ୍ଟ୍ରିରେ ପହଞ୍ଚେ:
- ସେଠାରେ ତା’ର କୌଣସି ୟୁନିଅନ୍ ନଥାଏ।
- ସେ ଦରଦାମ ବା ମୂଲଚାଲ (Bargaining) କରିବାର ସ୍ଥିତିରେ ନଥାଏ।
- ତାକୁ ୮ ଘଣ୍ଟା ବଦଳରେ ୧୨ ଘଣ୍ଟା କାମ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଯାଏ।
- ତାକୁ ନ୍ୟୂନତମ ମଜୁରି ମଧ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ।
- ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକର ପରିବେଶ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଉପକରଣ ବିନା ବିପଜ୍ଜନକ ମେସିନ୍ ସାମ୍ନାରେ ଠିଆ କରାଯାଏ।
ମାଲିକଙ୍କ ଅତ୍ୟଧିକ ଲାଭଖୋର ମନୋବୃତ୍ତି ଯୋଗୁଁ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ କରାଯାଏ ନାହିଁ। ଆଉ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବଏଲର ଫାଟେ, କେମିକାଲ୍ ଲିକ୍ ହୁଏ କିମ୍ବା ନିଆଁ ଲାଗେ— ପ୍ରଥମେ ପ୍ରାଣ ହରାଏ ସେହି ଅସହାୟ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକ।
ସାମାଜିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ସାଧାରଣୀକରଣ
ଆଜି ଦୁଃଖର କଥା ହେଉଛି— ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଆମ ସମାଜ ଓ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ଏକ “ସାଧାରଣ ଘଟଣା” ପାଲଟିଯାଇଛି।
କୌଣସି ଏକ ଗାଁରେ ଏକ ୨୦-୨୨ ବର୍ଷର ଯୁବକର ଶବ ପହଞ୍ଚିଲେ, କିଛି ଘଣ୍ଟା ପାଇଁ କାନ୍ଦବୋବାଳି ପଡ଼େ। ସରକାର ବା କମ୍ପାନୀ ତରଫରୁ ଦୁଇ-ଚାରି ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କାର କ୍ଷତିପୂରଣ ଘୋଷଣା କରି ଘଟଣାକୁ ଚପାଇ ଦିଆଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବୃଦ୍ଧ ବାପା-ମାଆ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ରୋଜଗାରିଆ ପୁଅକୁ ହରାଇଲେ, ଯେଉଁ ନବବିବାହିତା ସ୍ତ୍ରୀ ନିଜ ସ୍ୱାମୀକୁ ହରାଇଲା, ସେହି ପରିବାରର କ୍ଷତି କ’ଣ କେବେ ପୂରଣ ହୋଇପାରିବ?
କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଉପେକ୍ଷା କରିବା, ଗ୍ରାମୀଣ ନିଯୁକ୍ତି ଯୋଜନାକୁ କ୍ରମଶଃ ସମାପ୍ତ କରିବା ଏବଂ କେବଳ କର୍ପୋରେଟ୍-କେନ୍ଦ୍ରିକ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା ଦ୍ୱାରା— ଆଜି ଗରିବ ମଣିଷର ଜୀବନ ଏକ ପଣ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟ (Commodity) ପାଲଟିଯାଇଛି। ସତେ ଯେମିତି ସହରକୁ ଯିବା, ଶୋଷିତ ହେବା ଏବଂ ଦୁର୍ଘଟଣାରେ ମରିବା ହିଁ ସେମାନଙ୍କର ନିୟତି!
ତେବେ ଏହି ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ କ’ଣ? କେବଳ ଭାଷଣ ବା କାଗଜପତ୍ରର ଆଇନରେ ଏହାର ଉତ୍ତର ମିଳିବ ନାହିଁ।
- ଗ୍ରାମୀଣ ଅର୍ଥନୀତିର ପୁନରୁଦ୍ଧାର: ମନରେଗା ଭଳି ସୁରକ୍ଷା ଯୋଜନାକୁ ଦୁର୍ବଳ ନକରି ବରଂ କାର୍ଯ୍ୟଦିବସ ୨୦୦ ଦିନକୁ ବୃଦ୍ଧି କରାଯିବା ସହ ସମୟୋଚିତ ମଜୁରି ପ୍ରଦାନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
- ସ୍ଥାନୀୟ କୃଷି ଓ ଉଦ୍ୟୋଗକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ: ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରତିଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମ୍ପଦକୁ ନେଇ କୃଷିଭିତ୍ତିକ ଶିଳ୍ପ ଗଢ଼ି ତୋଳିବା ଜରୁରୀ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଲୋକଙ୍କୁ ନିଜ ଭିଟାମାଟିରେ କାମ ମିଳିବ।
- କଡ଼ା ଶ୍ରମ ଆଇନ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଯାଞ୍ଚ: ଯେଉଁ କମ୍ପାନୀମାନେ ଅସଂଗଠିତ ଶ୍ରମିକଙ୍କୁ ୧୨ ଘଣ୍ଟା ଖଟାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରତି ଅବହେଳା କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ କଠୋର ଆଇନଗତ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉ।
ଶେଷରେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ଆପଣଙ୍କ ବିବେକ ପାଇଁ ଛାଡ଼ି ଯାଉଛୁ—
ଯେଉଁ ଦେଶର ବିକାଶ ଗରିବ ଶ୍ରମିକର ରକ୍ତ ଓ ଝାଳ ଉପରେ ଠିଆ ହୋଇଛି, ସେହି ଦେଶରେ ସେହି ଶ୍ରମିକର ଜୀବନ କ’ଣ ଏତେ ଶସ୍ତା? ସରକାର କ’ଣ କେବଳ କମ୍ପାନୀର ଲାଭ ଦେଖିବେ, ନା ଦେଶ ଗଢୁଥିବା ଶ୍ରମିକର ଜୀବନକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବେ?
Also read : https://purvapaksa.com/big-privatization-era-begins-in-odisha-railways-4-new-freight-corridors/
