ଆଜିର ରାଜନୀତିକୁ ଦେଖିଲେ ପ୍ରାୟତଃ ଗୋଟିଏ କଥା ଆମ ମନକୁ ଆସେ— “ରାଜନୀତିରେ ଆଉ ନୈତିକତା ନାହିଁ, ଚରିତ୍ର ନାହିଁ, କି ସଚ୍ଚୋଟତା ନାହିଁ।” ଆଜିକାଲି ନେତାମାନେ ଚେୟାର୍ ବା ପଦବୀ ପାଇଁ କିଛି ବି କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଭାରତ ବର୍ଷରେ ଏପରି ଜଣେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ, ଯିଏ ନିଜ ପୁଅର ଚାକିରି ପାଇଁ ନିଜ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଦକୁ ବାଜି ଲଗାଇ ଦେଇଥିଲେ?
ଯିଏ ନିଜ ପୁଅକୁ ସିଧା ସିଧା କହିଦେଇଥିଲେ— “ହୁଏତ ଆଜି ସଞ୍ଜ ସୁଦ୍ଧା ତୁ ତୋ ଚାକିରିରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେ, ନଚେତ୍ କାଲି ସକାଳେ ମୁଁ ଦେଶର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଦରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେଇଦେବି।”
ମୁଁ କଥା ହେଉଛି ଭାରତର ସେହି ମହାନ ଜନନାୟକ, ସାଧୁତା ଓ ସରଳତାର ପ୍ରତୀକ ପ୍ରାକ୍ତନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଲାଲ ବାହାଦୁର ଶାସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ବିଷୟରେ।
ରେଳମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ଇସ୍ତଫାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାହାଣୀ
ଆପଣ ସମସ୍ତେ ଗୋଟିଏ ଘଟଣା ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଣିଥିବେ। ଯେତେବେଳେ ବି ଦେଶରେ କୌଣସି ବଡ଼ ରେଳ ଦୁର୍ଘଟଣା ଘଟେ, କିମ୍ବା କୌଣସି ସରକାରୀ ବିଫଳତା ସାମ୍ନାକୁ ଆସେ, ସେତେବେଳେ ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ, ବିଶେଷ କରି କଂଗ୍ରେସ ଦଳ, ତୁରନ୍ତ ଲାଲ ବାହାଦୁର ଶାସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଉଦାହରଣ ଦିଏ।
ସେମାନେ କହନ୍ତି— “ଦେଖନ୍ତୁ, ଶାସ୍ତ୍ରୀଜୀ ରେଳମନ୍ତ୍ରୀ ଥିବା ସମୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ରେଳ ଦୁର୍ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା। ଆଉ ସେହି ଦୁର୍ଘଟଣାର ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇ ଶାସ୍ତ୍ରୀଜୀ ନିଜ ରେଳମନ୍ତ୍ରୀ ପଦରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେଇଦେଇଥିଲେ।”
ଏହି କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ। ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଣ୍ଡିତ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀଜୀଙ୍କ ଇସ୍ତଫା ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଆଦୌ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନଥିଲେ। ନେହେରୁ କହିଥିଲେ ଯେ ଦୁର୍ଘଟଣା ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରୀ ସିଧାସଳଖ ଦାୟୀ ନୁହଁନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀଜୀ ନିଜ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ଅଟଳ ଥିଲେ। ସେ କହିଥିଲେ, “ମୁଁ ବିଭାଗର ମୁଖିଆ, ତେଣୁ ନୈତିକ ଭାବେ ଏହି ଭୁଲ୍ ଆଉ ଏହି ଦୁର୍ଘଟଣାର ଦାୟିତ୍ୱ ମୋର।”
ଏହି ନୈତିକତା ଆଜି ବି ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଏକ ଅତୁଳନୀୟ ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ… ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ।
କଂଗ୍ରେସ କିମ୍ବା ଆମ ଦେଶର ରାଜନେତାମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରୀଜୀଙ୍କର ଏହି ରେଳମନ୍ତ୍ରୀ ପଦର ଇସ୍ତଫା କାହାଣୀକୁ ତ ବାରମ୍ବାର ଦୋହରାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀଜୀ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଥିବା ସମୟରେ ଘଟିଥିବା ସେହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଘଟଣା ବିଷୟରେ କାହିଁକି କେହି କିଛି କହନ୍ତି ନାହିଁ? କାହିଁକି ସେହି କାହାଣୀକୁ ଇତିହାସର ପୃଷ୍ଠାରେ ଲୁଚାଇ ରଖାଯାଇଛି?
ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ସେହି ଅଜଣା, ଅଲୋଚିତ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ।
ସେତେବେଳେ ଲାଲ ବାହାଦୁର ଶାସ୍ତ୍ରୀ ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ। ତାଙ୍କର ତିନିଟି ପୁଅ ଥିଲେ। ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପୁଅ ଥିଲେ ହରିକୃଷ୍ଣ ଶାସ୍ତ୍ରୀ। ହରିକୃଷ୍ଣ ଜଣେ ମେଧାବୀ କେମିକାଲ୍ ଇଞ୍ଜିନିୟର ଥିଲେ। ପାଠପଢ଼ା ଶେଷ କରିବା ପରେ ସେ ନିଜ ଯୋଗ୍ୟତା ବଳରେ ଏକ ବେସରକାରୀ କେମିକାଲ୍ କମ୍ପାନୀରେ ଚାକିରି ପାଇଲେ।
ସେତେବେଳେ କୌଣସି ସରକାରୀ ସୁପାରିଶ ନଥିଲା, ନିଜର ଡିଗ୍ରୀ ଓ ମେରିଟ୍ ଆଧାରରେ ହିଁ ତାଙ୍କର ସିଲେକ୍ସନ୍ ହୋଇଥିଲା। ସେ ଚାକିରିରେ ଯୋଗ ବି ଦେଲେ।
କିନ୍ତୁ ଦିନେ ସଂସଦର ଲୋକସଭା ଆଲୋଚନାରେ ବିରୋଧୀ ଦଳର ନେତାମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଲେ। ବିରୋଧୀମାନେ ଅଭିଯୋଗ କଲେ ଯେ, “ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନିଜ ପଦବୀ ଓ କ୍ଷମତାର ଦୁରୁପଯୋଗ କରି ନିଜ ପୁଅକୁ ଏକ ପ୍ରାଇଭେଟ୍ କମ୍ପାନୀରେ ଚାକିରି ଦେଇଛନ୍ତି।”
ରାଜନୀତିରେ ଯେତେବେଳେ ଅଭିଯୋଗ ଆସେ, ସେତେବେଳେ ଅନେକ କଥା କୁହାଯାଏ। ଆଜିକାଲିର ନେତା ହୋଇଥିଲେ ବୋଧହୁଏ ସଂସଦରେ ହଙ୍ଗାମା କରିଥାନ୍ତେ, ବିରୋଧୀଙ୍କୁ ଗାଳି ଦେଇଥାନ୍ତେ, କିମ୍ବା କହିଥାନ୍ତେ— “ପୁଅ ନିଜ ଯୋଗ୍ୟତାରେ ଚାକିରି ପାଇଛି, ଏଥିରେ ମୋର କ’ଣ ସମ୍ପର୍କ?”
କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀଜୀ କ’ଣ କଲେ ଜାଣନ୍ତି?
ସଂସଦରେ ଗୃହର ମାନ୍ୟତା ରଖି ଶାସ୍ତ୍ରୀଜୀ ଛିଡ଼ା ହେଲେ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ନମ୍ରତା ଓ ଗମ୍ଭୀରତାର ସହ କହିଲେ—
“ଏହି ବିଷୟରେ ମୋତେ କିଛି ଜଣା ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟାସତ୍ୟ ବୁଝିବି। ଆଉ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଉଛି— କିମ୍ବା ମୋ ପୁଅ ସେହି ଚାକିରିରେ ରହିବ, ନଚେତ୍ ମୁଁ ଏହି ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଦରେ ରହିବି!”
ଏତିକି କହି ଶାସ୍ତ୍ରୀଜୀ ସଂସଦ ଗୃହରୁ ବାହାରି ଆସିଲେ।
ସଂସଦରୁ ସିଧା ଘରକୁ ଆସିଲେ ଶାସ୍ତ୍ରୀଜୀ। ପୁଅ ହରିକୃଷ୍ଣ ଶାସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ଶାସ୍ତ୍ରୀଜୀ ପଚାରିଲେ, “ତୁ କ’ଣ ସତରେ କୌଣସି ପ୍ରାଇଭେଟ୍ କମ୍ପାନୀରେ ଚାକିରି ଜଏନ୍ କରିଛୁ?”
ପୁଅ କହିଲେ, “ହଁ ବାପା, ମୋର କେମିକାଲ୍ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ ଡିଗ୍ରୀ ଅଛି। ମୋ ଯୋଗ୍ୟତା ଓ ମେରିଟ୍ ଆଧାରରେ ମୋର ସିଲେକ୍ସନ୍ ହୋଇଛି।”
ଶାସ୍ତ୍ରୀଜୀ ପୁଅଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ। ସେ କହିଲେ— “ତୋର ଯୋଗ୍ୟତା କ’ଣ, ସେ ବିଷୟରେ ମୁଁ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଆଜି ମୁଁ ତୋ ସାମ୍ନାରେ ଦୁଇଟି ରାସ୍ତା ରଖୁଛି। ହୁଏତ ଆଜି ସଞ୍ଜ ସୁଦ୍ଧା ତୁ ସେହି ଚାକିରିରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେ, ନଚେତ୍ କାଲି ସକାଳେ ମୁଁ ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଦରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେଇଦେବି। ଏବେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ତୋର।”
ଭାବନ୍ତୁ ଥରେ! ସେତେବେଳେ ଜଣେ ବାପା ନିଜ ପୁଅକୁ କହୁଛନ୍ତି— ତୁ ଚାକିରି ଛାଡ଼, ନଚେତ୍ ମୁଁ ଦେଶର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପଦବୀ ଛାଡ଼ିଦେବି।
ପୁଅ ହରିକୃଷ୍ଣ ଶାସ୍ତ୍ରୀ ବୁଝିପାରିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ପାଇଁ ନୈତିକତା ଓ ଚରିତ୍ରଠାରୁ ବଡ଼ ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ। ସେହିଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂର୍ବରୁ ହରିକୃଷ୍ଣ ଶାସ୍ତ୍ରୀ ନିଜ ଚାକିରିରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେଲେ।
ଆଉ ପରଦିନ ସକାଳେ ଲାଲ ବାହାଦୁର ଶାସ୍ତ୍ରୀ ସଂସଦକୁ ଗଲେ। ସଂସଦ ଗୃହରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଘୋଷଣା କଲେ—
“ମୋ ପୁଅ ସେହି କମ୍ପାନୀ ଚାକିରିରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେଇସାରିଛି। ସେ ଆଉ ସେଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ନୁହେଁ। ଆଉ ମୋର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଦ ପାଇଁ ତାକୁ ଚାକିରି ମିଳିନଥିଲା।”
ଏହା ଥିଲା ଲାଲ ବାହାଦୁର ଶାସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସଚ୍ଚୋଟତା! ଏହା ଥିଲା ନୈତିକତାର ସେହି ଉଦାହରଣ, ଯାହା ଦୁନିଆର ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସରେ ବିରଳ!
ଦୋହରା ନୀତି ଓ ଗାନ୍ଧୀ-ନେହେରୁ ପରିବାର ସହ ତୁଳନା
ଶାସ୍ତ୍ରୀଜୀଙ୍କର ଏହି ନୈତିକତାର ଉଦାହରଣ କୌଣସି କଂଗ୍ରେସ ନେତା କାହିଁକି ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ? କାହିଁକି କେବଳ ରେଳ ଦୁର୍ଘଟଣା କଥା କୁହାଯାଏ, ଆଉ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଦର ଏହି ଇସ୍ତଫା ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଏଡ଼ାଇ ଦିଆଯାଏ?
ଏହାର ଉତ୍ତର ହେଉଛି— ରାଜନୈତିକ ଦୋହରା ମାପଦଣ୍ଡ (Double Standards)।
ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ଦେଶର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀ ଲଣ୍ଡନରେ ପାଠ ପଢ଼ୁଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀ ପାଇଲଟ୍ ଟ୍ରେନିଂ ନେଲେ। ଆଉ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଥିବା ସମୟରେ ହିଁ ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ସରକାରୀ ସଂସ୍ଥା ‘ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ଏୟାରଲାଇନ୍ସ’ ରେ ପାଇଲଟ୍ ଭାବେ ଚାକିରି ମିଳିଲା।
ସେତେବେଳେ କ’ଣ କେହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଥିଲେ?
କ’ଣ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ କେବେ କହିଥିଲେ ଯେ— “ମୁଁ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଥିବା ସମୟରେ ମୋ ପୁଅ ସରକାରୀ କମ୍ପାନୀରେ ଚାକିରି କରିପାରିବ ନାହିଁ, ନଚେତ୍ ମୁଁ ଇସ୍ତଫା ଦେବି”?
ନା! ଆଦୌ ନୁହେଁ।
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କର ଏକ ବିମାନ ଦୁର୍ଘଟଣାରେ ବିୟୋଗ ହୋଇନଥିଲା, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀ ସେହି ସରକାରୀ ଏୟାରଲାଇନ୍ସରେ ପାଇଲଟ୍ ଭାବେ ଚାକିରି କରୁଥିଲେ, ଆଉ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ଦେଶର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଦରେ ରହିଥିଲେ।
କୌଣସି କଂଗ୍ରେସ ନେତା କେବେ ଏହାକୁ ନୈତିକତାର ପ୍ରଶ୍ନ ଭାବେ ଦେଖିନଥିଲେ।
ଏତିକି ନୁହେଁ, ପଣ୍ଡିତ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଥିବା ସମୟରେ ହିଁ ତାଙ୍କ ଝିଅ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ କଂଗ୍ରେସର ଜାତୀୟ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ କରାଯାଇଥିଲା। ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଥିବା ସମୟରେ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀ କୌଣସି ସରକାରୀ ପଦବୀରେ ନଥାଇ ବି ଦେଶର ‘ଡି-ଫ୍ୟାକ୍ଟୋ ପ୍ରାଇମ୍ ମିନିଷ୍ଟର’ (De-facto PM) ଭାବେ କାମ କରୁଥିଲେ। ପରେ ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ କଂଗ୍ରେସର ମହାସଚିବ କରାଗଲା।
ଅର୍ଥାତ୍, ନିଜ ପରିବାର ପାଇଁ ସବୁ ନିୟମ କୋହଳ, ଆଉ ନୈତିକତାର ଭାଷଣ କେବଳ ବିରୋଧୀଙ୍କୁ ଘେରିବା ପାଇଁ!
ପରିବାରବାଦ, ଚରିତ୍ର ଓ ଆଜିର ରାଜନୀତି
ଆଜି ଅନେକ ଲୋକ କହନ୍ତି ଯେ— “ଆଜିର ରାଜନୀତି ବହୁତ ଖରାପ ହୋଇଯାଇଛି, ପୂର୍ବରୁ ରାଜନୀତି ବହୁତ ଭଲ ଥିଲା।”
କିନ୍ତୁ ସତ କଥା ହେଉଛି, ରାଜନୀତି ସେତେବେଳେ ବି ସେମିତି ଥିଲା, ଆଜି ବି ସେମିତି ଅଛି। ଫରକ କେବଳ ନେତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଏବଂ ନିଷ୍ଠାରେ!
ଶାସ୍ତ୍ରୀଜୀଙ୍କ ପାଖରେ ସେହି ସାହସ ଥିଲା, ସେହି ସଚ୍ଚୋଟତା ଥିଲା, କାରଣ ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତାଧାରା ସଫା ଥିଲା। ସେ ନିଜ ପରିବାର, ନିଜ ପୁଅ କିମ୍ବା ନିଜ ପଦବୀଠାରୁ ଦେଶ ଓ ନୈତିକତାକୁ ଉପରେ ରଖୁଥିଲେ। ସେ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଦବୀ କୌଣସି ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ସମ୍ପତ୍ତି ନୁହେଁ, ଏହା ଦେଶର ୧୪୦ କୋଟି ଜନତାଙ୍କ ଭରସା।
କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖର ବିଷୟ, ଆମ ଦେଶର ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀଜୀଙ୍କ ଭଳି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ କାହାଣୀକୁ କେବଳ ସେତିକି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ଯେତିକିରେ ନିଜର ରାଜନୈତିକ ଫାଇଦା ହୁଏ।
• ଯେତେବେଳେ ବିରୋଧୀଙ୍କ ଇସ୍ତଫା ଦରକାର, ସେତେବେଳେ ଶାସ୍ତ୍ରୀଜୀଙ୍କ ରେଳମନ୍ତ୍ରୀ ଇସ୍ତଫା କଥା ମନେପଡ଼େ!
• କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ପରିବାରବାଦ ଓ ନିଜ ପଦବୀର କଥା ଆସେ, ସେତେବେଳେ ଶାସ୍ତ୍ରୀଜୀଙ୍କ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଇସ୍ତଫା କାହାଣୀକୁ ଚାପି ଦିଆଯାଏ!
ଆଜି ଏହି ବିଶ୍ଳେଷଣରୁ ଆମକୁ କିଛି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଖୋଜିବାକୁ ପଡ଼ିବ:
୧. ପ୍ରଥମ: ଆମେ କ’ଣ କେବଳ ସେହି ଇତିହାସକୁ ମନେରଖିବା, ଯାହା ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଆମକୁ ଦେଖାଇବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି?
୨. ଦ୍ୱିତୀୟ: ଜଣେ ନେତାର ସଚ୍ଚୋଟତା କ’ଣ କେବଳ ଭାଷଣରେ ସୀମିତ ରହିବା ଦରକାର, ନା ଶାସ୍ତ୍ରୀଜୀଙ୍କ ଭଳି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦେଖାଯିବା ଦରକାର?
୩. ତୃତୀୟ: ପରିବାରବାଦ ଓ ନୈତିକତାର ଏହି ଲଢ଼େଇରେ ଆମେ ନାଗରିକ ଭାବେ କାହାକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା?
ଲାଲ ବାହାଦୁର ଶାସ୍ତ୍ରୀ କେବଳ “ଜୟ ଯବାନ, ଜୟ କିଷାନ”ର ନାରା ଦେଇନଥିଲେ, ସେ ନିଜ ଜୀବନ ଓ ଆଚରଣରେ ଦେଖାଇଥିଲେ ଯେ ସଚ୍ଚୋଟତା କାହାକୁ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଦବୀରେ ଥାଇ ବି ନିଜ ପୁଅର ଚାକିରି ପାଇଁ ପଦ ଛାଡ଼ିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଯିବା— ଏହା କୌଣସି ସାଧାରଣ ନେତାର କାମ ନୁହେଁ, ଏହା କେବଳ ଜଣେ ସନ୍ଥ-ତୁଲ୍ୟ ରାଜନେତାଙ୍କ ପକ୍ଷେ ହିଁ ସମ୍ଭବ।
