ଭାରତର ବୈଦେଶିକ ନୀତି ଏବଂ ସାମରିକ ଇତିହାସରେ ୧୯୭୧ ମସିହାର ବାଂଲାଦେଶ ମୁକ୍ତି ସଂଗ୍ରାମ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୌରବମୟ ଅଧ୍ୟାୟ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାରତୀୟ ସେନା ପାକିସ୍ତାନକୁ ନିନ୍ଦନୀୟ ଭାବେ ପରାସ୍ତ କରି ନୂତନ ରାଷ୍ଟ୍ର ବାଂଲାଦେଶ ଗଠନ କରିଥିଲା। ମାତ୍ର ଏହି ମହାବିଜୟର ମାତ୍ର ଚାରି ବର୍ଷ ପରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ୧୯୭୫ ମସିହାରେ, ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସରକାର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କୂଟନୀତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଓ ଐତିହାସିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲେ। ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ ସୁରକ୍ଷା ପରିଷଦ ର ଅସ୍ଥାୟୀ ସଦସ୍ୟ ପଦ ପାଇଁ ଚାଲିଥିବା ନିର୍ବାଚନ ମେଳରେ ଭାରତ ନିଜର ପରାଜିତ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ପାକିସ୍ତାନ ପାଇଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରୁ ପଛକୁ ହଟିଯାଇଥିଲା। ଗୁପ୍ତ ଐତିହାସିକ ଦସ୍ତାବିଜ ଏବଂ ବୈଦେଶିକ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟର ସୂତ୍ରରୁ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଥିବା ଏହି ତଥ୍ୟ ଏବେ ଦେଶର ରାଜନୈତିକ ଓ କୂଟନୈତିକ ମହଲରେ ଏକ ନୂଆ ବିତର୍କ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।
କାହିଁକି ଏବଂ କେଉଁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା ସେହି ସାଙ୍ଘାତିକ ସ୍ଥିତି ?
ଐତିହାସିକ ରେକର୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ, ୧୯୭୫ ମସିହାରେ ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ ସୁରକ୍ଷା ପରିଷଦର ଏସୀୟ ଆସନ ପାଇଁ ଭାରତ ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନ ମଧ୍ୟରେ ସିଧାସଳଖ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀତା ହୋଇଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ ଜାତିସଂଘ ସାଧାରଣ ସଭାରେ ସଦସ୍ୟ ପଦ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଦୁଇ-ତୃତୀୟାଂଶ ବହୁମତ କୌଣସି ଦେଶକୁ ମିଳିପାରିନଥିଲା। ଭାରତ ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ୭ ରୁ ୮ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ମତଦାନ ହୋଇଥିଲେ ହେଁ ସ୍ଥିତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଚଳାବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିଲା। କୌଣସି ବି ଦେଶ ଆବଶ୍ୟକ ଭୋଟ୍ ସଂଗ୍ରହ କରିବାରେ ସଫଳ ହେଉନଥିଲେ।
ଏହି ସମୟରେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ସରକାର ଦେଶ ଭିତରେ ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତିର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିଲେ ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ଏହି କୂଟନୈତିକ ଲଢ଼େଇ ଜାରି ରଖିବାକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ମନେ କରିନଥିଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟତଃ, ୧୯୭୨ ମସିହାରେ ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହୋଇଥିବା ‘ଶିମଲା ଚୁକ୍ତି’ର ଭାବନାକୁ ବଜାୟ ରଖିବା ଏବଂ ପଶ୍ଚିମ ଏସିଆର ମୁସଲିମ୍ ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସହ ସମ୍ପର୍କ ସୁଧାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଭାରତୀୟ ବୈଦେଶିକ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ନିଜର ପ୍ରାର୍ଥିପତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲା। ଭାରତ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରୁ ଓହରିଯିବା ପରେ ପାକିସ୍ତାନ ଖୁବ୍ ସହଜରେ ୟୁଏନଏସସିର ଅସ୍ଥାୟୀ ସଦସ୍ୟ ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲା।
ରାଜନୈତିକ ବିତର୍କ: ଦୂରଦୃଷ୍ଟିର ଅଭାବ ନା କୂଟନୈତିକ ଉଦାରତା ?
ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ତ୍ତମାନ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିବା ପରେ ଶାସକ ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି ଏବଂ ବିରୋଧୀ କଂଗ୍ରେସ ମଧ୍ୟରେ ତୀବ୍ର ବାକ୍ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଛି। ଇତିହାସର ଏହି ଘଟଣାକୁ ଆଧାର କରି ବର୍ତ୍ତମାନର ମୋଦୀ ସରକାରଙ୍କ ସମର୍ଥକମାନେ କଂଗ୍ରେସର ପୁରୁଣା ନୀତିକୁ ସମାଲୋଚନା କରି କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଏହା କଂଗ୍ରେସ ସରକାରଙ୍କ ଜାତୀୟ ସ୍ୱାର୍ଥ ପ୍ରତି ଥିବା ଦୁର୍ବଳ ଅଭିମୁଖ୍ୟ ଓ ଦୂରଦୃଷ୍ଟିର ଅଭାବକୁ ଦର୍ଶାଉଛି। ଯେଉଁ ଶତ୍ରୁ ଦେଶକୁ ସମରକ୍ଷେତ୍ରରେ ଧୂଳି ଚଟାଯାଇଥିଲା, ତାହାକୁ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମଞ୍ଚରେ ଉଦାରତା ଦେଖାଇବା ଏକ ବଡ଼ ରଣନୈତିକ ତ୍ରୁଟି ଥିଲା, ଯାହାର ଖରାପ ପରିଣାମ ଭାରତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କାଶ୍ମୀର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା।
ଅନ୍ୟପଟେ, କଂଗ୍ରେସ ଏବଂ ସେହି ସମୟର କୂଟନୀତିଜ୍ଞଙ୍କ ମତରେ, ୧୯୭୫ ମସିହାର ପରିସ୍ଥିତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଥିଲା। ଭାରତ ନିଜର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରତିଛବି ପ୍ରମାଣିତ କରିବା ପରେ ବିଶ୍ୱ ଦରବାରରେ ଏକ ଶାନ୍ତିପ୍ରିୟ ଏବଂ ଦାୟିତ୍ୱବାନ ଆଞ୍ଚଳିକ ମହାଶକ୍ତି ଭାବେ ନିଜକୁ ଉପସ୍ଥାପିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲା। ଜାତିସଂଘରେ ଅଯଥା ବିବାଦରୁ ଦୂରେଇ ରହି ଦେଶର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସ୍ଥିରତା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଥମିକତା ଥିଲା। ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତ ସୁରକ୍ଷା ପରିଷଦର ସ୍ଥାୟୀ ସଦସ୍ୟ ପଦ ପାଇଁ ଦାବିଦାର ଥିବା ବେଳେ ଇତିହାସର ଏହି ପୃଷ୍ଠାଗୁଡ଼ିକ ଭାରତୀୟ ବୈଦେଶିକ ନୀତିର କ୍ରମବିକାଶକୁ ବୁଝିବାରେ ବେଶ୍ ସହାୟକ ହେବ।
