ଭାରତୀୟ ପ୍ରତିରକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ଐତିହାସିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସୂତ୍ରପାତ ହୋଇଛି। ଗୋଟିଏ ସମୟ ଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ଭାରତକୁ ସାଧାରଣ ରାଇଫଲ୍ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବଡ଼ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧବିମାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଟି ଆଧୁନିକ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ବିଦେଶୀ ରାଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ବିଦେଶୀ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭର କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଆଜି ସେହି ଚିତ୍ର ବଦଳିଛି। ଭାରତ ବର୍ତ୍ତମାନ କେବଳ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ସାମଗ୍ରୀ କ୍ରୟ କରୁନାହିଁ, ବରଂ ‘ମେକ୍ ଇନ୍ ଇଣ୍ଡିଆ’ ଏବଂ ‘ଆତ୍ମନିର୍ଭର ଭାରତ’ ଅଭିଯାନ ଅଧୀନରେ ସ୍ୱଦେଶୀ ମାଟିରେ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଘାତକ ହତିଆର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଛି।
ସମ୍ପ୍ରତି ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଡିଫେନ୍ସ ଏକ୍ଵିଜିସନ କାଉନସିଲ୍ ଦ୍ୱାରା ୫୨,୦୦୦ କୋଟି ଟଙ୍କାର ପ୍ରତିରକ୍ଷା କ୍ରୟ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ଏଓଏନ (Acceptance of Necessity) ବା ଆବଶ୍ୟକତାର ସ୍ୱୀକୃତି ମିଳିଛି। ଏହି ବିଗତ ଦିନର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଡିଲ୍ ଚୀନ୍ ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନ ଭଳି ପଡ଼ୋଶୀ ଶତ୍ରୁରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଚିନ୍ତାକୁ ଦ୍ୱିଗୁଣିତ କରିଦେଇଛି।
ରୁଷ-ୟୁକ୍ରେନ ଯୁଦ୍ଧ ସାରାବିଶ୍ୱକୁ ଦେଖାଇ ଦେଇଛି ଯେ ବର୍ତ୍ତମାନ ପାରମ୍ପରିକ ଯୁଦ୍ଧର ଶୈଳୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଦଳି ଗଲାଣି। ଆଜିକାଲି କେବଳ ବଡ଼ ବଡ଼ ଟ୍ୟାଙ୍କ କିମ୍ବା ତୋପ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ ଜିତିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଛୋଟ ଛୋଟ, ଶସ୍ତା ଡ୍ରୋନ୍ (Drones) ଏବଂ ୟୁଏଭି (UAVs) କୋଟି କୋଟି ଟଙ୍କାର ଆଧୁନିକ ଟ୍ୟାଙ୍କ ଓ ସେନା ଛାଉଣୀକୁ ନିମିଷକ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଉଛନ୍ତି। ଏହି ନୂତନ ବିପଦର ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ଭାରତ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛି ‘ଆକାଶ ତରଙ୍ଗ’ (Akash Tarang)।
ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବିଜ୍ଞାନରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର କିଲିଂ ମେକାନିଜିମ୍ ଥାଏ:
• ହାର୍ଡ କିଲ୍ ଯେଉଁଥିରେ ଆସୁଥିବା ମିସାଇଲ ବା ଡ୍ରୋନକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ମିସାଇଲ କିମ୍ବା ଗୁଳି ମାଧ୍ୟମରେ ସିଧାସଳଖ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ାଇ ଦିଆଯାଏ।
• ସଫ୍ଟ କିଲ୍ ଯେଉଁଥିରେ ଶତ୍ରୁର ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଶାରୀରିକ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ନକରି, ତାର ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ ଏବଂ କମ୍ୟୁନିକେସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଜ୍ୟାମ୍ କରି ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରାଯାଏ।
‘ଆକାଶ ତରଙ୍ଗ’ ହେଉଛି ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ ୱାରଫେୟାର ପ୍ଲାଟଫର୍ମ (Electronic Warfare Platform)। ଯେତେବେଳେ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର କୌଣସି ଡ୍ରୋନ୍ ଭାରତୀୟ ସୀମା ଆଡ଼କୁ ମାଡ଼ିଆସେ, ସେତେବେଳେ ଏହି ସିଷ୍ଟମ୍ ତାର ଜିପିଏସ୍ (GPS) ଏବଂ କଣ୍ଟ୍ରୋଲ୍ ଷ୍ଟେସନ ସହିତ ଥିବା ଯୋଗାଯୋଗ ଲିଙ୍କକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିଦିଏ। ଫଳରେ ଶତ୍ରୁର ପାଇଲଟ୍ ନିଜ ସ୍କ୍ରିନରେ ଡ୍ରୋନର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହରାଇ ବସେ ଏବଂ ଡ୍ରୋନଟି ସୀମା ପାର ହେବା ପୂର୍ବରୁ ହିଁ କ୍ରାଶ୍ ହୋଇଯାଏ।
ଏହାର ଡିଟେକ୍ସନ ରେଞ୍ଜ ହେଉଛି ୧୦ ରୁ ୧୫ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ଏହା ୫ ରୁ ୮ କିଲୋମିଟର ମଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁ ଡ୍ରୋନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରିଦିଏ। ଭାରତର ବୃହତ ଏୟାର ଡିଫେନ୍ସ ଇକୋସିଷ୍ଟମ **’ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର’**ର ଏହା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଅଂଶ।
ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶତ୍ରୁର ଭାରୀ ଟ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକୁ ମାଟିରେ ମିଶାଇବା ପାଇଁ ଭାରତର DRDO ଏବଂ ଭାରତ ଡାଇନାମିକ୍ସ ଲିମିଟେଡ୍ (BDL) ମିଶି ବିକଶିତ କରିଛନ୍ତି ମ୍ୟାନ୍ ପୋର୍ଟେବଲ୍ ଆଣ୍ଟି-ଟ୍ୟାଙ୍କ ଗାଇଡେଡ୍ ମିସାଇଲ୍ (MPATGM)।
ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ:
୧. ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ହାଲୁକା ହୋଇଥିବାରୁ ଆମର ଜଣେ ସାଧାରଣ ଯବାନ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ନିଜ କାନ୍ଧରେ ବୋହି ସହଜରେ ରଣକ୍ଷେତ୍ରକୁ ନେଇପାରିବେ।
୨. ଏଥିରେ ଲଞ୍ଚ କରିବା ପରେ ମିସାଇଲକୁ ଗାଇଡ୍ କରିବାକୁ ପଡ଼େନାହିଁ। ଯବାନ ଜଣକ ଗୁଳି ଚଳାଇବା ପରେ ତୁରନ୍ତ ନିଜର ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଆସି ପାରିବେ ଏବଂ ମିସାଇଲ ନିଜେ ଶତ୍ରୁ ଟ୍ୟାଙ୍କକୁ ଖୋଜି ଆଘାତ କରିବ।
୩. ଦୁନିଆର ଯେକୌଣସି ଆଧୁନିକ ଟ୍ୟାଙ୍କର ସମ୍ମୁଖ ଭାଗ (Frontal Armor) ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ତାର ଉପର ଭାଗ ବା ଟୁରେଟ୍ (Turret) ସବୁଠାରୁ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥାଏ। ଆମର ଏହି ମିସାଇଲଟି ଲଞ୍ଚ ହେବା
ପରେ ପ୍ରଥମେ ଆକାଶକୁ ଉଠିବ ଏବଂ ତାପରେ ସିଧା ଉପରୁ ଆସି ଟ୍ୟାଙ୍କର ଛାତ ଉପରେ ଆଟାକ୍ କରିବ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଯେକୌଣସି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଟ୍ୟାଙ୍କ କ୍ଷଣିକ ମଧ୍ୟରେ ଲୁହାର କବାଡ଼ିରେ ପରିଣତ ହୋଇଯିବ। ଏହାର ସଠିକ୍ ଟାର୍ଗେଟ୍ ରେଞ୍ଜ ପ୍ରାୟ ୪ କିଲୋମିଟର।
ଭାରତୀୟ ଆକାଶସୀମାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏୟାର ଡିଫେନ୍ସ ସିଷ୍ଟମକୁ ମଞ୍ଜୁରୀ ମିଳିଛି।
Medium Range Surface to Air Missile ଏକ ମଧ୍ୟମ ଦୂରଗାମୀ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ପ୍ରଣାଳୀ ଯାହାକୁ ଆମର ସେନା, ନୌସେନା ଏବଂ ବାୟୁସେନା— ତିନୋଟି ଯାକ ବାହିନୀ ବ୍ୟବହାର କରିବେ। ଏହା ୭୦ କିଲୋମିଟରରୁ ଅଧିକ ଦୂରତାରେ ଥିବା ଯେକୌଣସି ଯୁଦ୍ଧବିମାନ, ହେଲିକପ୍ଟର କିମ୍ବା କ୍ରୁଜ୍ ମିସାଇଲକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ଗୋଟିଏ ସୁପରସୋନିକ (Supersonic) ବେଗରେ ଯାଇ ଆକାଶରେ ହିଁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଇପାରେ।
ଏହା ସୀମାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ମୁତୟନ ଥିବା ପଦାତିକ ସେନା ବା ଇନଫେଣ୍ଟ୍ରି (Infantry) ଯବାନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ବରଦାନ। ଏହା ଏକ ହାତରେ ବହନ କରାଯାଇପାରୁଥିବା ଏୟାର ଡିଫେନ୍ସ ସିଷ୍ଟମ୍।
• ଅପରେସନାଲ୍ ରେଞ୍ଜ: ୭ କିଲୋମିଟର
• ଉଚ୍ଚତା କ୍ଷମତା: ୩.୫ କିଲୋମିଟର
• ଗତି: ମାକ୍-୨ (Mach 2) – ଅର୍ଥାତ୍ ଶବ୍ଦର ଗତିଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣ ବେଗ।
• ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏହାକୁ ସେଟ୍ଅପ୍ କରି ଫାୟାର୍ କରିବା ପାଇଁ ମାତ୍ର କେଇ ସେକେଣ୍ଡ ସମୟ ଲାଗେ। ଅତୀତରେ ଯେତେବେଳେ ସେନା ପାଖରେ ଏଭଳି ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଏଲ୍ଏମ୍ଜି (LMG) ବନ୍ଧୁକ ଦ୍ୱାରା ବିମାନକୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଉଥିଲା ଯାହା ପ୍ରାୟତଃ ଅସମ୍ଭବ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ VSHORADS ଆସିବା ପରେ ପ୍ରତିଟି ଯବାନ ଆକାଶରୁ ଆସୁଥିବା ବିପଦର ସାମ୍ନା କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ।
ଭାରତ ମହାସାଗରରେ ଚୀନର ଷ୍ଟେଲଥ୍ ଯୁଦ୍ଧଜାହାଜ ଏବଂ ବୁଡ଼ାଜାହାଜ (Submarines) ର ଅନୁପ୍ରବେଶକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ନୌସେନାକୁ ଦୁଇଟି ବଡ଼ ଶକ୍ତି ମିଳିଛି।
Multi-Influence Ground Mine (MIGM)
ବିଶାଖାପଟ୍ଟନମ ଲାବୋରେଟୋରୀ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଏହି ୧୦୦୦ କିଲୋଗ୍ରାମର ଓଜନିଆ ଅଣ୍ଡର-ୱାଟର ନେଭାଲ ମାଇନ୍ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚତୁର। ସାଧାରଣତଃ ସ୍ତେଲଥ୍ ସବମାରିନଗୁଡ଼ିକ ରାଡାର୍ରେ ଧରାପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ MIGM ରେ ଥିବା ଆଡଭାନ୍ସଡ୍ ସେନସରଗୁଡ଼ିକ ଶତ୍ରୁ ସବମାରିନର ଆକୋଷ୍ଟିକ୍ (ଶବ୍ଦ), ମ୍ୟାଗ୍ନେଟିକ୍ ଏବଂ ପ୍ରେସର ସିଗ୍ନେଚରକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିନିଅନ୍ତି। ଚୀନର କୌଣସି ଚୋରା ଜାହାଜ ଏହାର ପରିସରକୁ ଆସିବା ମାତ୍ରେ ଏହା ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ବିସ୍ଫୋରଣ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାହାଜକୁ ବୁଡ଼ାଇ ଦିଏ।
Naval Shipborne Unmanned Aerial System (NSUAS)
ଏହା ହେଉଛି ଯୁଦ୍ଧଜାହାଜରୁ ଲଞ୍ଚ କରାଯାଉଥିବା ଏକ ଡ୍ରୋନ ସିଷ୍ଟମ୍, ଯାହା ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଇଣ୍ଟେଲିଜେନ୍ସ, ସର୍ଭେଲାନ୍ସ ଏବଂ ଆଣ୍ଟି-ପାଇରେସି (ଜଳଦସ୍ୟୁ ବିରୋଧୀ) ଅପରେସନକୁ ସହଜ ଓ ସୁଦୃଢ଼ କରିବ।
ଏହି ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଡିଲ୍ର ସବୁଠାରୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଉଦ୍ଭାବନ ହେଉଛି High Altitude Pseudo-Satellite (HAPS)। ସାଧାରଣତଃ ମହାକାଶକୁ ଗୋଟିଏ ସାଟେଲାଇଟ୍ ପଠାଇବା ପାଇଁ ଶହ ଶହ କୋଟି ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଭାରତର ନ୍ୟାସନାଲ ଏରୋସ୍ପେସ୍ ଲାବୋରେଟୋରୀଜ୍ (NAL) ଏହାର ଏକ ଶସ୍ତା ଓ ଅତି ସଫଳ ବିକଳ୍ପ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛି।
- ଓଜନ ମାତ୍ର ୨୩ କିଲୋଗ୍ରାମ (ପ୍ରୋଟୋଟାଇପ୍)
- ଉଡ଼ାଣ ଉଚ୍ଚତା ସମୁଦ୍ର ପତନରୁ ପ୍ରାୟ ୨୦ କିଲୋମିଟର ଉପରେ
- ଶକ୍ତି ଉତ୍ସ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୋଲାର ପ୍ୟାନେଲ୍ ଚାଳିତ
- ସମୟ ସୀମା ମାସ ମାସ ଧରି ଆକାଶରେ ସ୍ଥିର ରହିପାରିବ
ଥରେ ଏହାକୁ ସୀମାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳର ଆକାଶରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଏହା ଦିନବେଳା ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରୁ ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରି ନିଜ ବ୍ୟାଟେରୀ ଚାର୍ଜ କରେ ଏବଂ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଶତ୍ରୁ ସେନାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗତିବିଧି ଉପରେ ହାଇ-ଡେଫିନେସନ କ୍ୟାମେରା ଜରିଆରେ ନଜର ରଖେ। କେବଳ ସେତିକି ନୁହେଁ, ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ସମୟରେ ଯଦି ମୋବାଇଲ୍ ଟାୱାର ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ସେହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ମୋବାଇଲ୍ ନେଟୱର୍କ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିପାରିବ। ୨୦୨୭ ସୁଦ୍ଧା ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୁତୟନ ହେବାକୁ ଯାଉଛି।
୨୦୨୦ ଗଲଓ୍ୱାନ୍ ଘାଟି ବିବାଦ ସମୟରେ ଭାରତୀୟ ବାୟୁସେନା ଜରୁରୀକାଳୀନ ଭାବେ ଫ୍ରାନ୍ସରୁ ଏହି ମିସାଇଲ୍ କିଣିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ନୂଆ ଡିଲ୍ ଅଧୀନରେ ପ୍ରାୟ ୨୪୦୦ କୋଟି ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ କରି ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ହାମର୍ ମିସାଇଲ୍ ଭାରତ ଅଣାଯାଉଛି।
ଏହା ଏକ ଏୟାର-ଟୁ-ସରଫେସ୍ (Air-to-Surface) ମିସାଇଲ୍। ଏହାକୁ କେବଳ ‘ରାଫେଲ୍’ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆମର ସ୍ୱଦେଶୀ ଯୁଦ୍ଧବିମାନ ‘ତେଜସ’ (Tejas) ଏବଂ ନୌସେନାର ରାଫେଲ୍ ମେରିନ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଫିଟ୍ କରାଯାଇପାରିବ। ଯୁଦ୍ଧବିମାନରୁ ଛାଡ଼ିବା ପରେ ଏହା ୭୦ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଥିବା ଶତ୍ରୁର ଭୂତଳ ବଙ୍କର, ସେନା କମାଣ୍ଡ ସେଣ୍ଟର କିମ୍ବା ଅସ୍ତ୍ରାଗାରକୁ ଅତି ସଠିକ୍ ଭାବେ ଧ୍ୱଂସ କରିବାର କ୍ଷମତା ରଖେ।
ଏହି ୫୨,୦୦୦ କୋଟି ଟଙ୍କାର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଡିଲ୍ର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦିଗ ହେଉଛି— ଏହି ଟଙ୍କା କୌଣସି ବିଦେଶୀ କମ୍ପାନୀ ପାଖକୁ ଯାଉନାହିଁ। ଏହା ଭାରତର ନିଜସ୍ୱ ସରକାରୀ ଏବଂ ବେସରକାରୀ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ସଂସ୍ଥା ଯେପରିକି L&T, Mahindra Defense, Bharat Electronics (BEL), Tata Advanced Systems, ଏବଂ Adani Defense ଭଳି କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ପାଖକୁ ଯାଉଛି।
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଦେଶର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବିଜ୍ଞାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ନୂଆ ଉଚ୍ଚ-କୁଶଳୀ ଚାକିରି (High-skilled jobs) ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି, ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘରୋଇ ସପ୍ଲାଇ ଚେନ୍ ତିଆରି ହେଉଛି ଏବଂ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ଭାରତ ବିଶ୍ୱର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ରପ୍ତାନି କାରୀ (Defense Exporter) ରାଷ୍ଟ୍ର ଭାବେ ଉଭା ହେବାକୁ ଯାଉଛି।
ଆଜି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାରତୀୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗର୍ବର ବିଷୟ ଯେ ଯେଉଁ ଦେଶ ଦିନେ ଛୋଟ ଅସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ବିଦେଶକୁ ଚାହୁଁଥିଲା, ସେ ଆଜି ନିଜ ମାଟିରେ ବିଜ୍ଞାନ କାହାଣୀ ଭଳି ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ନିର୍ମାଣ କରୁଛି। ଆମ ଦେଶର ବୈଜ୍ଞାନିକ, ଇଞ୍ଜିନିୟର ଏବଂ ସେନା ବାହିନୀର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ସଫଳତା ପ୍ରସଂଶନୀୟ।
