ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ଏବେ ଏକ ବଡ଼ ଧରଣର ଭୂକମ୍ପ ପରିଲକ୍ଷିତ ହେଉଛି। ଦୀର୍ଘ ୨୪ ବର୍ଷ ଧରି ରାଜ୍ୟ ଶାସନର ମଙ୍ଗ ଧରିଥିବା ବିଜୁ ଜନତା ଦଳ (ବିଜେଡି) ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଶାସନ ଗାଦିରେ ଥିବା ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି (ବିଜେପି) ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ‘ମଧୁଚନ୍ଦ୍ରିକା’ ଏବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତିକ୍ତତାରେ ପରିଣତ ହେବାରେ ଲାଗିଛି। ୨୦୨୪ ନିର୍ବାଚନୀ ପରାଜୟ ପରେ ବିଜେଡି ନିଜର ଆଭିମୁଖ୍ୟ ବଦଳାଇଥିବା ବେଳେ, କେନ୍ଦ୍ର ଶିକ୍ଷା ମନ୍ତ୍ରୀ ଧର୍ମେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନଙ୍କ ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବିବୃତ୍ତି ରାଜ୍ୟ ରାଜନୀତିକୁ ପୁଣି ଥରେ ଉଷ୍ମ କରିଦେଇଛି। ବିଜେଡି ସଭାପତି ତଥା ପୂର୍ବତନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କୁ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀଙ୍କ ସହିତ ରହିବାକୁ ପ୍ରଧାନ କରିଥିବା ଅନୁରୋଧ କେବଳ ଏକ ସାଧାରଣ ବକ୍ତବ୍ୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ପଛରେ ଏକ ବଡ଼ ରାଜନୈତିକ ବାର୍ତ୍ତା ଏବଂ ରଣନୀତି ଲୁଚି ରହିଛି।
ରେଢ଼ାଖୋଲ ସମାବେଶ ଏବଂ ଧର୍ମେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନଙ୍କ ଗୋଟିଚାଳନା
ଏକ ସପ୍ତାହ ପୂର୍ବେ ସମ୍ବଲପୁର ସଂସଦୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ଅନ୍ତର୍ଗତ ରେଢ଼ାଖୋଲଠାରେ ଆୟୋଜିତ ଏକ ସମାବେଶରେ କେନ୍ଦ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀ ଧର୍ମେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନ ଯେଉଁ ବକ୍ତବ୍ୟ ରଖିଥିଲେ, ତାହା ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭାରୁ ନେଇ ଦିଲ୍ଲୀ ଦରବାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚର୍ଚ୍ଚାର ବିଷୟ ପାଲଟିଛି। ସେହି ବୈଠକରେ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭାର ବିରୋଧୀ ଦଳ ଉପନେତା ତଥା ବରିଷ୍ଠ ବିଜେଡି ନେତା ପ୍ରସନ୍ନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ପ୍ରସନ୍ନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଧର୍ମେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନ ସିଧାସଳଖ ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କୁ ଟାର୍ଗେଟ୍ କରିବା ସହ ଏକ ଭିନ୍ନ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ। ସେ କହିଥିଲେ:-
“ନବୀନ ବାବୁ ଜଣେ ଭଲ ବ୍ୟକ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଦଳ ସଂସଦ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାରେ ଆସନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବା ବିଲ୍କୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲା। ଆମେ ପ୍ରସନ୍ନ ଭାଇଙ୍କୁ ନବୀନ ବାବୁଙ୍କୁ ଭେଟି ତାଙ୍କୁ ଏକ ଅସ୍ଥିର ମନୋଭାବ ନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଏବଂ ମୋଦୀଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ର ରହିବାକୁ ରାଜି କରାଇବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛୁ। ଏକାଠି, ଆମେ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ରାଜନୈତିକ ଅଗ୍ରଭାଗକୁ ଆଣିବୁ।”
ପ୍ରଧାନଙ୍କ ଏହି ଆହ୍ୱାନ ମୂଳରେ ଥିଲା ସମ୍ବିଧାନ (୧୩୧ତମ ସଂଶୋଧନ) ବିଲ୍, ୨୦୨୬ ଉପରେ ବିଜେଡିର ନକାରାତ୍ମକ ଆଭିମୁଖ୍ୟ। ଏହି ବିଲ୍ଟି ଲୋକସଭା ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାଗୁଡ଼ିକରେ ସିଟ୍ ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି କରିବା ସହ ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ୩୩% ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରଦାନ କରିବାର ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ବିଜେଡିର ବିରୋଧ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣରୁ ଏହା ଲୋକସଭାରେ ଆବଶ୍ୟକ ଦୁଇ-ତୃତୀୟାଂଶ ବହୁମତ ହାସଲ କରିବାରେ ବିଫଳ ହୋଇଥିଲା।
ବିଜେଡିର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଏବଂ ବାସ୍ତବତା
ଧର୍ମେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନଙ୍କ ଏହି ମନ୍ତବ୍ୟକୁ ବିଜେଡି ଏକ ପ୍ରକାର ରାଜନୈତିକ ଚାତୁରୀ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଛି। ବୈଠକରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ପ୍ରସନ୍ନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଏହାର ଉତ୍ତର ଦେଇ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ରାଜନେତାମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ନିଜର ସୁବିଧା ଏବଂ ଦଳୀୟ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଆଖିରେ ରଖି ଏଭଳି ବ୍ୟାନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଯାହାର ବାସ୍ତବତା ସହିତ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନ ଥାଏ।
ରାଜନୈତିକ ସମୀକ୍ଷକମାନଙ୍କ ମତରେ, ବିଜେପି ଭଲ ଭାବେ ଜାଣେ ଯେ ଓଡ଼ିଶାରେ ସରକାର ବଦଳି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପତିଆରା ଏବଂ ଲୋକପ୍ରିୟତା କମିନାହିଁ। ବିଗତ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ବିଜେଡି ହାରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଭୋଟ୍ ପ୍ରତିଶତ (୪୦.୨୨%) ବିଜେପିର ଭୋଟ୍ ପ୍ରତିଶତ (୪୦.୦୭%) ତୁଳନାରେ ସାମାନ୍ୟ ଅଧିକ ରହିଥିଲା। ତେଣୁ ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ବିରୋଧୀ କ୍ୟାମ୍ପ ବା ‘ଇଣ୍ଡି ବ୍ଲକ’ (INDIA Bloc) କୁ ଯିବାକୁ ନ ଦେବା ପାଇଁ ବିଜେପି ଏବେଠାରୁ ଚ୍ୟାନେଲ୍ ଖୋଲା ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି।
ଅତୀତର ‘ନିର୍ଭରଯୋଗ୍ୟ ସହଯୋଗୀ’ରୁ ‘କଠୋର ବିରୋଧୀ’
୨୦୨୪ ଜୁନ୍ ପୂର୍ବରୁ ଚିତ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଥିଲା। ବିଜେଡି ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ NDA (National Democratic Alliance)ର ଅଂଶବିଶେଷ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ରର ମୋଦୀ ସରକାର ପାଇଁ ଏକ ସବୁଠାରୁ ନିର୍ଭରଯୋଗ୍ୟ ସହଯୋଗୀ ପାଲଟିଥିଲା। ଅନ୍ୟ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଯେତେବେଳେ କେନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସଂଘର୍ଷ କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକ ମୋଦୀ ଏବଂ ବିଜେପିର ଶୀର୍ଷ ନେତୃତ୍ୱ ସହିତ ଏକ ସୌହାର୍ଦ୍ଦ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କ ବଜାୟ ରଖିଥିଲେ।
ଗତ ଏକ ଦଶନ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ ବିଜେଡି କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କୁ ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସହାୟତା କରିଛି:
• ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନ: ୨୦୧୭ ଏବଂ ୨୦୨୨ ଦୁଇଟିଯାକ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନରେ ବିଜେଡି NDA ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲା।
• ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଲ୍ ପାସ୍: ରାଜ୍ୟସଭାରେ ସଂଖ୍ୟା ଗରିଷ୍ଠତା ନଥିବା ବେଳେ ବିଜେଡିର ସହାୟତାରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ନାଗରିକତା ସଂଶୋଧନ ଆଇନ (CAA), ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର ଆଇନ ପରି ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ବିଲ୍ ପାସ୍ କରାଇବାରେ ସଫଳ ହୋଇଥିଲେ।
• ଦିଲ୍ଲୀ ସଂଶୋଧନ ବିଲ୍: ସଂଘୀୟତାର ଦୋହାଇ ଦେଉଥିବା ବିଜେଡି ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଦିଲ୍ଲୀ (ସଂଶୋଧନ) ବିଲ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରି ବିରୋଧୀଙ୍କ ସମାଲୋଚନାର ଶିକାର ହୋଇଥିଲା।
• ଅଶ୍ୱିନୀ ବୈଷ୍ଣବଙ୍କ ନିର୍ବାଚନ: ନିଜ ଦଳର ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ସଂଖ୍ୟା ବଳ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ବିଜେଡି କେନ୍ଦ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀ ଅଶ୍ୱିନୀ ବୈଷ୍ଣବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟସଭାକୁ ପଠାଇବାରେ ସହଯୋଗ କରିଥିଲା, ଯାହା ସେତେବେଳେ ଦୁଇ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କର ସୂଚନା ଦେଉଥିଲା।
୨୦୨୪ର ପରାଜୟ ଏବଂ ଆତ୍ମସମୀକ୍ଷା
ତେବେ ୨୦୨୪ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭା ଏବଂ ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ବିଜେଡିକୁ ଶକ୍ତ ଧକ୍କା ଲାଗିଥିଲା। ଦଳ କେବଳ ରାଜ୍ୟରେ କ୍ଷମତା ହରାଇଲା ନାହିଁ, ବରଂ ଓଡ଼ିଶାର ୨୧ଟି ଲୋକସଭା ଆସନ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ବି ସିଟ୍ ଜିତିପାରିଲା ନାହିଁ। ଏହାପରେ ଦଳ ଭିତରେ ଆତ୍ମସମୀକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
ଦଳର ଅନେକ ବରିଷ୍ଠ ନେତା ବ୍ୟକ୍ତିଗତଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରିଛନ୍ତି ଯେ ବିଜେପି ସହିତ ଅତ୍ୟଧିକ ନିକଟତରତା ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଅନ୍ଧ ଭାବେ ସମର୍ଥନ କରିବା ହିଁ ବିଜେଡିର ପତନର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ସାଜିଥିଲା। ଜନସାଧାରଣ ଶାସକ ଏବଂ ବିରୋଧୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହା ସହିତ ଦଳର ଦୁଇ ପ୍ରମୁଖ ରାଜ୍ୟସଭା ସଦସ୍ୟ— ମମତା ମହାନ୍ତ ଏବଂ ସୁଜିତ କୁମାର ବିଜେଡି ଛାଡ଼ି ବିଜେପିରେ ଯୋଗଦେବା ଦଳ ପାଇଁ ଆହୁରି ବଡ଼ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।
କଂଗ୍ରେସ ସହ ହାତ ମିଳାଇବା ଏବଂ ବିଜେଡିର ନୂଆ ରଣନୀତି
ବିଜେଡି ନିଜର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରଣନୀତିର ସ୍ପଷ୍ଟ ସଙ୍କେତ ସାମ୍ପ୍ରତିକ ରାଜ୍ୟସଭା ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ଦେଇଥିଲା। ରାଜ୍ୟସଭାର ଚତୁର୍ଥ ଆସନ ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଦଳ ପାଖରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ବହୁମତ ନଥିଲା, ସେତେବେଳେ ବିଜେପି ସମର୍ଥିତ ସ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଦିଲୀପ ରାୟଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ ବିଜେଡି ଏବଂ କଂଗ୍ରେସ ମିଳିତ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ୟୁରୋଲୋଜିଷ୍ଟ ଦତ୍ତେଶ୍ୱର ହୋତାଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ। ଯଦିଓ ଶେଷ ମହୂର୍ତ୍ତରେ କ୍ରସ୍-ଭୋଟିଂ ଯୋଗୁଁ ଦିଲୀପ ରାୟ ବିଜୟୀ ହୋଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଘଟଣା ପ୍ରମାଣିତ କରିଥିଲା ଯେ ବିଜେଡି ଏବେ ବିଜେପିକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ କଂଗ୍ରେସ ସହ ମଧ୍ୟ ମେଣ୍ଟ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।
ଏହା ପରେ ପରେ ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ବିଲ୍କୁ ତୀବ୍ର ବିରୋଧ କରିଥିଲେ। ସେ ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ିଥିଲେ ଯେ ଏହି ବିଲ୍ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱରକୁ ଦେଶରେ କମ୍ କରିଦେବ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ ସପକ୍ଷରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ପୁନଃବଣ୍ଟନ କରି “ସହଯୋଗୀ ସଂଘୀୟତା” (Cooperative Federalism)କୁ କ୍ଷୁର୍ଣ୍ଣ କରିବ। ଲୋକସଭାରେ ବିଜେଡିର କୌଣସି ସାଂସଦ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଓଡ଼ିଶାର ଅନ୍ୟ ସାଂସଦମାନଙ୍କୁ ଏହାକୁ ବିରୋଧ କରିବାକୁ ଚିଠି ଲେଖିଥିଲେ ଏବଂ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ମୋହନ ଚରଣ ମାଝୀଙ୍କୁ ବିଧାନସଭାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅଧିବେଶନ ଡାକିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ।
କେନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ଆକ୍ରମଣର ନୂଆ ଆୟୁଧ: NEET ବିବାଦ
କେବଳ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ନୁହେଁ, ବରଂ NEET-UG ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ର ଲିକ୍ ଏବଂ ବାତିଲ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ଏବଂ ବିଶେଷ କରି କେନ୍ଦ୍ର ଶିକ୍ଷା ମନ୍ତ୍ରୀ ଧର୍ମେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ ଟାର୍ଗେଟ୍ କରିଛନ୍ତି। ସେ ନିଜର ଏକ୍ସ (ପୂର୍ବରୁ ଟ୍ୱିଟର) ହ୍ୟାଣ୍ଡେଲରେ ଲେଖିଥିଲେ:
“ଯେତେବେଳେ ପରୀକ୍ଷାର ପବିତ୍ରତାକୁ ବିପଦରେ ପକାଯାଏ, ଏହା କେବଳ ଏକ ଭୁଲ ନୁହେଁ – ଏହା ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଆଶାୟୀଙ୍କ ପ୍ରତି ବିଶ୍ଳାସଘାତକତା। ଏହା ପ୍ରଥମ ଥର ନୁହେଁ ଯେ NEET ପେପର ଲିକ୍ ହୋଇଛି, ଯାହା ପରିଶ୍ରମୀ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ କ୍ୟାରିୟରକୁ ବିପଦରେ ପକାଉଛି।”
ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ନେଇ ବିଜେଡି ସାରାରାଜ୍ୟରେ ଆନ୍ଦୋଳନ କରିବା ସହ ସିଧାସଳଖ ଧର୍ମେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନଙ୍କ ବିଭାଗକୁ ଦାୟୀ କରିଛି। ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରୁଛି ଯେ ବିଜେଡି ଏବେ କେନ୍ଦ୍ର ବିରୋଧରେ କୌଣସି ବି ସୁଯୋଗ ହାତଛଡ଼ା କରିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ।
ଆଗାମୀ ଦିନର ଭବିଷ୍ୟତ: ‘ସମଦୂରତା’ ନା ନୂଆ ମେଣ୍ଟ?
ଧର୍ମେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନଙ୍କ ‘ମୋଦୀଙ୍କ ସହ ରୁହନ୍ତୁ’ ଆହ୍ୱାନ ପଛରେ ବିଜେଡି ସହ ସମ୍ପର୍କର ପଥକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦ ନକରିବାର ଏକ ରଣନୀତି ଥାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ବିଜେଡିର ଆଗାମୀ ପଦକ୍ଷେପ କଣ ହେବ ତାହା ଉପରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନଜର।
ବିଜେଡିର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ନେତାଙ୍କ ସୂଚନା ଅନୁଯାୟୀ, ଦଳ କଂଗ୍ରେସ କିମ୍ବା ବିଜେପି କାହା ସହିତ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ମେଣ୍ଟ କରିବ ନାହିଁ। ଦଳ ପୁଣିଥରେ ନିଜର ପୁରୁଣା ‘ସମଦୂରତା’ (Equal Distance) ନୀତିକୁ ଆଧାର କରି ନିଜର ସାଂଗଠନିକ ଭିତ୍ତିଭୂମିକୁ ମଜବୁତ କରିବ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ୱାର୍ଥ ରକ୍ଷା ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ରର ଭୁଲ୍ ନୀତିକୁ ବିରୋଧ କରି ଚାଲିବ।
ଓଡ଼ିଶା ରାଜନୀତିରେ ଏହି ବଦଳୁଥିବା ସମୀକରଣ ଆଗାମୀ ଦିନରେ କେଉଁ ମୋଡ଼ ନେଉଛି ଏବଂ ନବୀନ ପଟ୍ଟନାୟକ କେନ୍ଦ୍ରର ଏହି ଅନୁରୋଧକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରି କିଭଳି ନିଜ ଦଳର ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରୁଛନ୍ତି, ତାହା ଦେଖିବାକୁ ବାକି ରହିଲା।
AlsoRead;https://purvapaksa.com/mango-cultivation-in-odisha-opportunities-and-struggles/
ଓଡ଼ିଶାରେ ଆମ୍ବ ଚାଷ: ସମ୍ଭାବନା ଓ ସଂଘର୍ଷ || Mango cultivation in Odisha: Opportunities and struggles
