ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରତୀକ ହେଉଛନ୍ତି ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ। ଆଉ ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ଘୋଷଯାତ୍ରା ବା ରଥଯାତ୍ରା ହେଉଛି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ଏବଂ ପ୍ରାଚୀନ ଯାନ୍ତ୍ରିକ କୌଶଳର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ମିଶ୍ରଣ। ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ଯେତେବେଳେ ବଡ଼ ବଡ଼ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ କମ୍ପ୍ୟୁଟରାଇଜଡ୍ ମେସିନ୍ ଏବଂ ଲୁହା କଣ୍ଟାର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ୁଛି, ସେତେବେଳେ ପୁରୀର ବଡ଼ଦାଣ୍ଡରେ ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ବିନା କୌଣସି ଯନ୍ତ୍ରପାତି କିମ୍ବା -କଣ୍ଟାରେ ଛିଡ଼ା ହେଉଛି ତିନିଟି ବିଶାଳକାୟ କାଠର ରଥ। ଏହି ରହସ୍ୟମୟ ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ପଛରେ ରହିଛି ଓଡ଼ିଆ କାରିଗରଙ୍କ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଅତୁଟ ବିଶ୍ୱାସ।
ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା: ରଥ ନିର୍ମାଣର ଶୁଭାରମ୍ଭ
ଚଳିତ ବର୍ଷ ୨୦ ଏପ୍ରିଲ୍ ୨୦୨୬, ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟାର ପବିତ୍ର ତିଥିରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ରଥ ନିର୍ମାଣର ଅନୁକୂଳ ହୋଇଛି। ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଦିନଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ। ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପ୍ରଶାସନ ପକ୍ଷରୁ ଦେବୀ ଦକ୍ଷିଣ କାଳୀଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରରେ ପବିତ୍ରିତ ତିନୋଟି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ କୁରାଢ଼ି ରଥଖଳାକୁ ଅଣାଯାଇଛି। ପୂଜାରୀମାନେ ରଥକାଠକୁ ଏହି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ କୁରାଢ଼ିରେ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ପରେ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। ଏହି ପରମ୍ପରା ଦର୍ଶାଏ ଯେ, ରଥ ନିର୍ମାଣ କେବଳ ଏକ ଶିଳ୍ପ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ସାଧନା।
ବିନା ଯନ୍ତ୍ର-କଣ୍ଟାରେ ସ୍ଥାୟିତ୍ୱର ରହସ୍ୟ
ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କଥା ହେଉଛି, ନନ୍ଦିଘୋଷ, ତାଳଧ୍ୱଜ ଏବଂ ଦର୍ପଦଳନ ରଥ ନିର୍ମାଣରେ ଗୋଟିଏ ହେଲେ ଲୁହା କଣ୍ଟା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ‘କାଠ-କଣ୍ଟା’ ବା ‘ଖାପ୍-ଶୈଳୀ’ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
• ପଦ୍ଧତି: ଏହି ପଦ୍ଧତିରେ କାଠର ଗୋଟିଏ ଅଂଶରେ ଗାତ (Slot) ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ଏକ ପ୍ରସାରିତ ଅଂଶ (Tenon) ତିଆରି କରାଯାଏ। ଏହାକୁ ଏଭଳି ଭାବେ ଯୋଡ଼ାଯାଏ ଯେ ତାହା ଲୁହା କଣ୍ଟା ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଶକ୍ତ ଭାବେ ପରସ୍ପରକୁ ଧରି ରଖେ।
• ଯାନ୍ତ୍ରିକ ବିଜ୍ଞାନ: ରଥର ଓଜନକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ମେସିନ୍ ନୁହେଁ, ବରଂ କାରିଗରମାନେ ନିଜ ହାତର ଆଙ୍ଗୁଠିକୁ ମାପ (Measurement unit) ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଏହାକୁ ‘ମହାରଣା ମାପ’ କୁହାଯାଏ।
୭୯ ଦିନର କଠିନ ସାଧନା ଓ ସେବାୟତଙ୍କ ନିଷ୍ଠା
ରଥ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ମୋଟ ୭୯ ଦିନ ସମୟ ଧାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଛି। ଏହି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାୟ ୨୩୦ ଜଣ ସେବାୟତ ଓ କାରିଗର ଦିନକୁ ୧୬ ଘଣ୍ଟା ଅକ୍ଲାନ୍ତ ପରିଶ୍ରମ କରନ୍ତି।
• ବିଭକ୍ତ ଶ୍ରମ: ଏଥିରେ ୬୦ ଜଣ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ମହାରଣା (ମୁଖ୍ୟ କାରିଗର), ୮୦ ଜଣ ଭୋଇ ସେବାୟତ (କାଠ ଯୋଗାଣ ଓ ଓଜନିଆ କାମ), ୧୫ ଜଣ କମାର, ୨୦ ରୁ ୩୦ ଜଣ ଚିତ୍ରକର (ରଥରେ ରଙ୍ଗ କରିବା ପାଇଁ), ୧୦ ଜଣ ଦର୍ଜୀ ଏବଂ ୨୦ ଜଣ ରୂପକାର ସାମିଲ ରହିଛନ୍ତି।
• ଜୀବନଶୈଳୀ: ରଥ ନିର୍ମାଣ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ସେବାୟତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିୟମନିଷ୍ଠ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ କେବଳ ନିରାମିଷ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଘରକୁ ପିଆଜ କିମ୍ବା ରସୁଣ ମଧ୍ୟ ଆଣନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରଥ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଏକ ପାରିବାରିକ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ସେବା।
ବିଶେଷ କାଠର ବ୍ୟବହାର
ରଥ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କାଠର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିଥାଏ। ଏଥିରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଫାସି, ଧୌରା, ଆସନ ଏବଂ ସିମଳି କାଠ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
• ଫାସି କାଠ: ଏହା ରଥର ଅଖ (Axle) ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତ ଏବଂ ଓଜନ ସହିବାର କ୍ଷମତା ରଖେ।
• ଧଉରା: ଚକ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଧଉରା କାଠ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଏହି କାଠଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିବର୍ଷ ନୟାଗଡ଼ ଏବଂ ଦଶପଲ୍ଲା ଜଙ୍ଗଲରୁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପ୍ରଶାସନକୁ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥାଏ। ପ୍ରାୟ ୮୬୫ ଟି ବିଶାଳ କାଠ ବାଡ଼ି କିମ୍ବା ଗଣ୍ଡିରେ ଏହି ତିନୋଟି ଭବ୍ୟ ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ।
ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କ୍ରମ ଓ ଚକ ନିର୍ମାଣ
ରଥ ନିର୍ମାଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଚକ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଏ। ତିନିଟି ରଥର ଚକ ସଂଖ୍ୟା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ:
• ନନ୍ଦିଘୋଷ (ଜଗନ୍ନାଥ): ୧୬ ଚକ
• ତାଳଧ୍ୱଜ (ବଳଭଦ୍ର): ୧୪ ଚକ
• ଦର୍ପଦଳନ (ସୁଭଦ୍ରା): ୧୨ ଚକ ଚକ ନିର୍ମାଣ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଅଖ, ଦଣ୍ଡା ଓ ରଥର ଉପରି ଭାଗ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଏ। ୭ ଜୁଲାଇ ସୁଦ୍ଧା ସମସ୍ତ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ ହେବା ପରେ ୧୬ ଜୁଲାଇରୁ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଘୋଷଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହେବ।
ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥ ନିର୍ମାଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ, ବିଜ୍ଞାନ କେବଳ ଯନ୍ତ୍ରପାତିରେ ନାହିଁ, ବରଂ ଅନୁଭବ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଜ୍ଞାନରେ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ବିନା ଆଧୁନିକ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂରେ ଏତେ ବଡ଼ ରଥ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଗଡ଼ିବା ଏକ ଚମତ୍କାର ଠାରୁ କମ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଓଡ଼ିଆ କାରିଗରଙ୍କ ମାନସିକ ଦୃଢ଼ତା ଓ ଭକ୍ତିର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ।
AlsoRead; http://purvapaksa.com/will-there-be-a-riot-now/
