ବିଶ୍ୱ ଇତିହାସରେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ସେନା ବଳରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜର ମୁଦ୍ରାର ଶକ୍ତିରେ ତିଷ୍ଠି ରହିଥାନ୍ତି। ଗତ ପାଞ୍ଚ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଆମେରିକୀୟ ଡଲାର ସାରା ବିଶ୍ୱର ଅର୍ଥନୀତିକୁ ନିଜ ମୁଠାରେ ରଖିଛି। ବିଶେଷ କରି ତୈଳ ବଜାରରେ ଡଲାରର ଏକଛତ୍ରବାଦୀ ଶାସନ ବା ‘ପେଟ୍ରୋ-ଡଲାର’ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆମେରିକାକୁ ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଷ୍ଟ୍ର ଭାବେ ଗଢ଼ି ତୋଳିଛି। କିନ୍ତୁ ଏବେ ପଶ୍ଚିମ ଏସିଆର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ‘ହର୍ମୁଜ ପ୍ରଣାଳୀ’ (Strait of Hormuz) ରୁ ଏକ ଏଭଳି ଖବର ଆସୁଛି, ଯାହା ୱାଶିଂଟନର ନିଦ ହଜାଇ ଦେବା ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ। ଇରାନ ଏବେ ହର୍ମୁଜ ପ୍ରଣାଳୀ ଦେଇ ଯାଉଥିବା ଜାହାଜଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ‘ୟୁଆନ୍’ (Yuan) ମାଧ୍ୟମରେ ଟୋଲ୍ ଆଦାୟ କରିବାକୁ ଯୋଜନା କରୁଛି। ଏହା କେବଳ ଏକ ଟିକସ ନୁହେଁ, ବରଂ ଡଲାର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବିରୋଧରେ ଏକ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିଦ୍ରୋହ।
ହର୍ମୁଜ ପ୍ରଣାଳୀ: ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତିର ଜୀବନରେଖା
ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ହର୍ମୁଜ ପ୍ରଣାଳୀ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମୁଦ୍ରିକ ରାସ୍ତା। ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ଦୈନିକ ବ୍ୟବହାର ହେଉଥିବା ଅଶୋଧିତ ତୈଳର ପ୍ରାୟ ୨୫ ପ୍ରତିଶତ ଏହି ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଜଳପଥ ଦେଇ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ସାଉଦୀ ଆରବ, ଇରାକ, ୟୁଏଇ, କୁଏତ ଏବଂ କତାର ଭଳି ବଡ଼ ଧରଣର ତୈଳ ରପ୍ତାନିକାରୀ ଦେଶମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏକମାତ୍ର ବାହାର ପଥ। ଇରାନ ଏହି ପ୍ରଣାଳୀର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ପ୍ରାୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳପଥ ଇରାନର ସାମରିକ ନଜରରେ ରହିଛି।
ମିଣ୍ଟପ୍ରେସ ନ୍ୟୁଜ୍ର ରିପୋର୍ଟ ଅନୁସାରେ, ଇରାନ ଏହି ରାସ୍ତା ଦେଇ ଯାଉଥିବା ପ୍ରତିଟି ବାଣିଜ୍ୟିକ ଜାହାଜ ଉପରେ ଶୁଳ୍କ ଲଗାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଛି। କିନ୍ତୁ ଆମେରିକାକୁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଝଟକା ହେଉଛି ଇରାନର ସର୍ତ୍ତ—ଏହି ଶୁଳ୍କ କେବଳ ଚୀନର ମୁଦ୍ରା ‘ୟୁଆନ୍’ରେ ହିଁ ଗ୍ରହଣ କରାଯିବ।
ପେଟ୍ରୋ-ଡଲାର ବନାମ ପେଟ୍ରୋ-ୟୁଆନ୍
୧୯୭୦ ଦଶନ୍ଧିରୁ ଆମେରିକା ଏବଂ ସାଉଦୀ ଆରବ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ଚୁକ୍ତି ଅନୁସାରେ, ବିଶ୍ୱରେ ତୈଳ କାରବାର କେବଳ ଡଲାରରେ ହୋଇଆସୁଛି। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଡଲାରର ଚାହିଦା ସବୁବେଳେ ବଜାୟ ରହେ ଏବଂ ଆମେରିକା ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। କିନ୍ତୁ ଇରାନ ଉପରେ ଆମେରିକା ଲଗାଇଥିବା କଠୋର ଆର୍ଥିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ହିଁ ଇରାନକୁ ଏକ ବିକଳ୍ପ ଖୋଜିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଛି।
ଚୀନ୍ ହେଉଛି ଇରାନୀ ତୈଳର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଗ୍ରାହକ। ଉଭୟ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ୨୫ ବର୍ଷିଆ ରଣନୈତିକ ସହଯୋଗ ଚୁକ୍ତି ଏହି ‘ଡି-ଡଲାରାଇଜେସନ’ (De-dollarization) ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିଛି। ଯଦି ହର୍ମୁଜ ପ୍ରଣାଳୀରେ ୟୁଆନ୍ ବ୍ୟବହାର ବ୍ୟାପକ ହୁଏ, ତେବେ ଡଲାରର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ହ୍ରାସ ପାଇବ ଏବଂ ଆମେରିକୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ସିଷ୍ଟମ ‘ସ୍ୱିଫ୍ଟ’ ର ଗୁରୁତ୍ୱ କମିଯିବ।
ଚୀନର ଗୁପ୍ତ ଖେଳ: ବିଶ୍ୱ ଶକ୍ତିର ସନ୍ତୁଳନ ପରିବର୍ତ୍ତନ
ଚୀନ୍ ନିଜର ମୁଦ୍ରାକୁ ଏକ ଗ୍ଲୋବାଲ୍ ରିଜର୍ଭ କରେନ୍ସି ଭାବେ ଗଢ଼ିବାକୁ ବହୁ ଦିନରୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିଛି। ଇରାନର ଏହି ପଦକ୍ଷେପ ଚୀନ୍ ପାଇଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସୁଯୋଗ। ଚୀନ୍ ଏବେ ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟରେ କେବଳ ଜଣେ ବ୍ୟବସାୟୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ‘ଗ୍ୟାରେଣ୍ଟର’ ଭାବେ ଉଭା ହୋଇଛି। ଯଦି ଇରାନ ସଫଳତାର ସହ ହର୍ମୁଜରେ ୟୁଆନ୍ ଟୋଲ୍ ଆଦାୟ କରେ, ତେବେ ଏହା ରୁଷିଆ, ବ୍ରାଜିଲ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ‘ବ୍ରିକ୍ସ’ ଦେଶମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଉଦାହରଣ ସାଜିବ।
ୱାଶିଂଟନର ଚିନ୍ତା ଏବଂ ସାମରିକ ପରିଣାମ
ଆମେରିକା ଏହାକୁ ନିଜର ଅର୍ଥନୈତିକ ମେରୁଦଣ୍ଡ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ଭାବେ ଦେଖୁଛି। ଯଦି ଡଲାରର ଚାହିଦା କମିଯାଏ, ତେବେ ଆମେରିକାରେ ମୁଦ୍ରାସ୍ଫୀତି ଆକାଶଛୁଆଁ ହେବ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସାମରିକ ବଜେଟ୍ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ହେବ। ବିଶ୍ଳେଷକଙ୍କ ମତରେ, ଆମେରିକା ଏହି ପଦକ୍ଷେପକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ହର୍ମୁଜ ପ୍ରଣାଳୀରେ ନିଜର ନୌସେନା ମୁତୟନ ବଢ଼ାଇବା ସହ ସାମରିକ ସଂଘର୍ଷର ପଥ ବାଛିପାରେ।
ଏକ ନୂତନ ଅର୍ଥନୈତିକ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭ?
ହର୍ମୁଜ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଲାଗିବାକୁ ଥିବା ଏହି ‘ଟୋଲ୍ ବୁଥ୍’ କେବଳ ଇରାନର ଏକ ରୋଜଗାରର ପନ୍ଥା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଆମେରିକା ବିରୋଧରେ ଏକ ଶକ୍ତ କୂଟନୈତିକ ବ୍ୟୁହ। ଏହା ପ୍ରମାଣ କରୁଛି ଯେ ବିଶ୍ୱ ଏବେ ଆଉ କେବଳ ଜଣେ ସୁପର-ପାୱାରର ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଚାଲିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନୁହେଁ। ଯଦି ୟୁଆନ୍ ସଫଳତାର ସହ ଡଲାରର ସ୍ଥାନ ନେବା ଆରମ୍ଭ କରେ, ତେବେ ଆମେ ବିଶ୍ୱ ରାଜନୀତି ଏବଂ ଅର୍ଥନୀତିରେ ଏକ ବଡ଼ ଧରଣର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖିବାକୁ ପାଇବା।
AlsoRead; https://purvapaksa.com/iran-rejects-pakistans-peace-proposal/
ପାକିସ୍ତାନର ଶାନ୍ତି ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କଲା ଇରାନ || Iran rejects Pakistan’s peace proposal
