ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସ୍ଵୟଂସେବକ ସଂଘ (RSS) ନିଜର ଶୃଙ୍ଖଳିତ ସାଂଗଠନିକ ଢାଞ୍ଚା ପାଇଁ ସାରାବିଶ୍ଵରେ ପରିଚିତ। ସମୟର ଆହ୍ଵାନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟର ବ୍ୟାପ୍ତିକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ସଂଘ ନିଜର ସାଂଗଠନିକ ସଂରଚନାରେ କିଛି ମୌଳିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଛି। ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ କେବଳ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମାର ପୁନଃନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ସଂଘର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାକୁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ସ୍ତରରେ ଅଧିକ ସମନ୍ୱିତ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଦୂରଦର୍ଶୀ ପଦକ୍ଷେପ। ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ଆଗାମୀ ବୈଠକରେ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଗଭୀର ଆଲୋଚନା ହେବାର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ରହିଛି।
କ୍ଷେତ୍ରୀୟ ପୁନଃବିନ୍ୟାସ: ୧୧ରୁ ୯କୁ ହ୍ରାସ
ବର୍ତ୍ତମାନ ସଂଘର କାର୍ଯ୍ୟଧାରା ସମଗ୍ର ଦେଶକୁ ୧୧ଟି ପ୍ରମୁଖ ‘ଅଞ୍ଚଳ’ ବା ‘କ୍ଷେତ୍ର’ରେ ବିଭକ୍ତ କରିଛି। ସାଂଗଠନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହାକୁ ୯ଟିକୁ ହ୍ରାସ କରିବାର ପ୍ରସ୍ତାବ ରହିଛି। ଏହାର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ନେତୃତ୍ଵ ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରୀୟ ସମନ୍ୱୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦୂରତାକୁ କମାଇବା। ଅଞ୍ଚଳ ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ ହେବାଦ୍ଵାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳର ବ୍ୟାପ୍ତି ବଢ଼ିବ ସତ, କିନ୍ତୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଏହା ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଆଣିବ ବୋଲି ଆଶା କରାଯାଉଛି।
ପ୍ରାଦେଶିକ ପ୍ରଚାରକଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ‘ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଚାରକ’
ସଂଘର ପାରମ୍ପରିକ ଢାଞ୍ଚାରେ ‘ପ୍ରାନ୍ତ’ ବା ‘ପ୍ରଦେଶ’ଗୁଡ଼ିକ ସରକାରୀ ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ହୋଇନଥାଏ। ବରଂ କାର୍ଯ୍ୟର ସୁବିଧା ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟକୁ ଏକାଧିକ ପ୍ରାନ୍ତରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ (ଯେପରିକି ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ ବା ମହାରାଷ୍ଟ୍ର)। ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ‘ପ୍ରାଦେଶିକ ପ୍ରଚାରକ’ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବଦଳାଇ ‘ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଚାରକ’ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଲାଗୁ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଆଯାଇଛି।
ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ସଂଘର ସାଂଗଠନିକ ୟୁନିଟ୍ ଏବେ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନିକ ସୀମା ସହିତ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ କାମ କରିବ। ଏହାଦ୍ଵାରା ରାଜ୍ୟ ସ୍ତରୀୟ ସାମାଜିକ ଏବଂ ସରକାରୀ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବା ସହଜ ହେବ।
‘ବିଭାଗ ପ୍ରଚାରକ’ ପଦବୀର ସୃଷ୍ଟି
ନୂତନ ପ୍ରସ୍ତାବ ଅନୁଯାୟୀ, ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଚାରକଙ୍କ ଅଧୀନରେ ‘ବିଭାଗ ପ୍ରଚାରକ’ମାନଙ୍କର ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୃଙ୍ଖଳା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯିବ। ଏହି ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ସରକାରୀ ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ଗଠିତ ହେବ।
• ସମନ୍ୱୟ: ଏହା ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଚାରକ ଏବଂ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରର କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସେତୁ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ।
• କାର୍ଯ୍ୟଭାର ଲାଘବ: ବଡ଼ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ କାର୍ଯ୍ୟର ଚାପ ଅଧିକ ଥିବାରୁ, ବିଭାଗ ପ୍ରଚାରକମାନେ ନିଜ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଧିକ ସ୍ଵୟଂଶାସିତ ଭାବେ ଏବଂ ଦକ୍ଷତାର ସହ କାର୍ଯ୍ୟ ତଦାରଖ କରିପାରିବେ।
ପରିବର୍ତ୍ତନର ଆବଶ୍ୟକତା କାହିଁକି?
ସଂଘର ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ପଛରେ କେତେକ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ଅନୁମାନ କରାଯାଉଛି:
1. ପ୍ରଶାସନିକ ସରଳିକରଣ: ସରକାରୀ ରାଜ୍ୟ ସୀମା ଏବଂ ସଂଘର ସାଂଗଠନିକ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ସମାନତା ଆଣିବା ଦ୍ଵାରା ତଥ୍ୟ ଆଦାନପ୍ରଦାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାରେ ସହଜ ହେବ।
2. ବିସ୍ତାର ଓ ଗଭୀରତା: ଶାଖା ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବାରୁ, କେବଳ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବଦଳରେ ବିଭାଗୀୟ ସ୍ତରରେ ନେତୃତ୍ଵ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଜରୁରୀ ହୋଇପଡ଼ିଛି।
3. ଆଧୁନିକ ପ୍ରୟୋଗ: ଏକକାଳୀନ ଅନେକ ସାମାଜିକ ପ୍ରକଳ୍ପ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଏହି ତ୍ରିସ୍ତରୀୟ (ରାଜ୍ୟ-ବିଭାଗ-ଜିଲ୍ଲା) ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଧିକ ଫଳପ୍ରଦ ହେବ।
ସଂଘର ଏହି ସାଂଗଠନିକ ପୁନର୍ଗଠନ କେବଳ ଏକ ସଂଶୋଧନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଆଗାମୀ ଦଶନ୍ଧି ପାଇଁ ସଂଘକୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବ୍ୟାପକ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ସୁଚିନ୍ତିତ ରଣନୀତି। ୧୧ରୁ ୯ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ରାଜ୍ୟ ୟୁନିଟ୍କୁ ରୂପାନ୍ତର ହେବା ସଂଘର ଗତିଶୀଳତାର ପରିଚୟ ଦିଏ।
ସ୍ଥାନୀୟ ସମସ୍ୟା ସହିତ ସିଧାସଳଖ ସଂଯୋଗ
ପ୍ରାନ୍ତ ବଦଳରେ ‘ରାଜ୍ୟ ୟୁନିଟ୍’ ଗଠନ ହେବା ଦ୍ୱାରା ସଂଘର କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତାମାନେ ସେହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟର ସାମାଜିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଏବଂ ଭାଷାଗତ ପରିଚୟ ସହିତ ଅଧିକ ଜଡ଼ିତ ହୋଇପାରିବେ। ଯେତେବେଳେ ସଂଗଠନର ସୀମା ରାଜ୍ୟର ସୀମା ସହ ସମାନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସ୍ଥାନୀୟ ସରକାରୀ ଯୋଜନା ଓ ସାମାଜିକ ଆହ୍ୱାନଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବାରେ ସୁବିଧା ହୁଏ।
ଶାସନ ଏବଂ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ
‘କମିଶନରେଟ୍’ ବା ବିଭାଗ ସ୍ତରରେ ପ୍ରଚାରକ ନିଯୁକ୍ତି ହେବା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାରୀ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଘୋଷିତ ସମନ୍ୱୟ ରହିବ। ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସେବା କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷା ସମ୍ପର୍କିତ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଂଘର ସ୍ଵୟଂସେବକମାନେ ସରକାରୀ ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚା ଅନୁଯାୟୀ ଅଧିକ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଭାବେ କାମ କରିପାରିବେ।
ନେତୃତ୍ୱର ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ
୧୧ଟି ଅଞ୍ଚଳକୁ ୯ଟିକୁ ହ୍ରାସ କରିବା ଏବଂ ବିଭାଗ ପ୍ରଚାରକ ପଦବୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଦ୍ୱାରା ନେତୃତ୍ୱର ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ହେବ। ଏହାଦ୍ୱାରା:
• ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରର କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ପାଇଁ ଅଧିକ ସୁଯୋଗ ମିଳିବ।
• ବଡ଼ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ କାର୍ଯ୍ୟର ଗତିଶୀଳତା ବଢ଼ିବ।
• ସାମାଜିକ ସେବା ପ୍ରକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ (ଯେପରିକି ବନବାସୀ କଲ୍ୟାଣ ଆଶ୍ରମ କିମ୍ବା ସେବା ଭାରତୀ) ଅଧିକ ଫଳପ୍ରଦ ହେବ।
ସାଂଗଠନିକ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ଭ୍ରମ ଦୂରୀକରଣ
ଅନେକ ସମୟରେ ସଂଘର ‘ପ୍ରାନ୍ତ’ ଏବଂ ସରକାରୀ ‘ରାଜ୍ୟ’ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭୌଗୋଳିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କ ମନରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ନୂତନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସଂଘର କାର୍ଯ୍ୟ ପରିସରକୁ ବୁଝିବା ସହଜ ହେବ, ଯାହା ସଂଗଠନର ଗ୍ରହଣୀୟତା ବଢ଼ାଇବାରେ ସହାୟକ ହେବ।
ଏକ ସମୀକ୍ଷାତ୍ମକ ଦୃଷ୍ଟିପାତ
ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦର୍ଶାଉଛି ଯେ ସଂଘ ନିଜକୁ ଏକ ‘କଠୋର ପାରମ୍ପରିକ ସଂଗଠନ’ ବଦଳରେ ଏକ ‘ଆଧୁନିକ ଓ ବ୍ୟବହାରିକ ସଂଗଠନ’ ଭାବେ ଗଢ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ସାମାଜିକ ସ୍ତରରେ ଏହା ସ୍ଵୟଂସେବକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ନୂତନ ଶକ୍ତି ଭରିବ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟର ଦକ୍ଷତା (Efficiency) ବୃଦ୍ଧି କରିବ।
ସଂଘର ସାଂଗଠନିକ ପୁନର୍ବିନ୍ୟାସ: ଏକ ତୁଳନାତ୍ମକ ସାରଣୀ
କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟା ବିଷୟବସ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ବ୍ୟବସ୍ଥା (ପୁରୁଣା) ପ୍ରସ୍ତାବିତ ନୂତନ ବ୍ୟବସ୍ଥା
୧ ଅଞ୍ଚଳ/କ୍ଷେତ୍ର ସଂଖ୍ୟା ସମଗ୍ର ଦେଶକୁ ୧୧ଟି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି। ଏହାକୁ ହ୍ରାସ କରି ୯ଟି ଅଞ୍ଚଳ କରାଯିବାର ପ୍ରସ୍ତାବ ଅଛି।
୨ ସାଂଗଠନିକ ୟୁନିଟ୍ ‘ପ୍ରାନ୍ତ’ (ଯାହା ସରକାରୀ ରାଜ୍ୟ ସୀମା ଉପରେ ଆଧାରିତ ନୁହେଁ)। ‘ରାଜ୍ୟ’ ୟୁନିଟ୍ (ଯାହା ସରକାରୀ ପ୍ରଶାସନିକ ସୀମା ଉପରେ ଆଧାରିତ)।
୩ ମୁଖ୍ୟ ପଦବୀ ପ୍ରାଦେଶିକ ପ୍ରଚାରକ (ଗୋଟିଏ ରାଜ୍ୟରେ ଏକାଧିକ ପ୍ରାନ୍ତ ହୋଇପାରେ)। ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଚାରକ (ରାଜ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ)।
୪ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ତର ସିଧାସଳଖ ପ୍ରାନ୍ତ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ। ବିଭାଗ ପ୍ରଚାରକ ପଦବୀର ସୃଷ୍ଟି।
୫ ଭୌଗୋଳିକ ଆଧାର କେବଳ ସଂଘ କାର୍ଯ୍ୟର ସୁବିଧା ଅନୁଯାୟୀ ବିଭାଜନ। ସରକାରୀ ‘କମିଶନରେଟ୍’ ବା ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭାଜନ।
୬ ଲକ୍ଷ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ବିସ୍ତାର ଓ ସଂଗଠନର ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି। ପ୍ରଶାସନିକ ସରଳିକରଣ ଏବଂ ସରକାରୀ ଢାଞ୍ଚା ସହ ସମନ୍ୱୟ।
AlsoRead; https://purvapaksa.com/480-companies-of-central-police-force-deployed-in-west-bengal/
