ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୧୯(୧)(କ) ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକଙ୍କୁ ବାକ୍ ଏବଂ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରଦାନ କରିଛି । ଏହା କେବଳ ଏକ ଅଧିକାର ନୁହେଁ, ବରଂ ଜୀବନ୍ତ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦନ। କିନ୍ତୁ ନିକଟରେ କର୍ଣ୍ଣାଟକର କଂଗ୍ରେସ ସରକାର ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିବା ‘ଘୃଣ୍ୟ ଭାଷଣ ବିଲ୍’ (Hate Speech Bill) ଏହି ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାର ଉପରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନବାଚୀ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି । ସମାଜରେ ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷା କରିବା ଦାବିରେ ଅଣାଯାଇଥିବା ଏହି ବିଲ୍କୁ ନେଇ ଏବେ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ ଓ ଆଇନଜୀବୀଙ୍କ ମହଲରେ ତୀବ୍ର ବିତର୍କ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଛି— ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ଘୃଣା ବିରୋଧରେ ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ନା ଭିନ୍ନମତକୁ ଦମନ କରିବାର ଏକ ନୂଆ ଉପାୟ?
୧. ବିଲ୍ର ଅସ୍ପଷ୍ଟତା: ଏକ ଭୟଙ୍କର ‘ଗ୍ରେ ଏରିଆ’
କୌଣସି ବି ଆଇନର ପ୍ରଭାବ ତାହାର ସଂଜ୍ଞା ଓ ଶବ୍ଦାବଳୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବିତ ବିଲ୍ରେ ‘ଘୃଣ୍ୟ ଭାଷଣ’ ବା Hate Speechକୁ ନେଇ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି, ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ବ୍ୟାପକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଇଁ ଖୋଲା। ଯେତେବେଳେ ଆଇନର ଶବ୍ଦାବଳୀ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇନଥାଏ, ସେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତିର ସାଧାରଣ ସମାଲୋଚନା ବା ବ୍ୟଙ୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ‘ଖରାପ ଇଚ୍ଛା’ (Malicious Intent) ବୋଲି ଦର୍ଶାଇ ଅପରାଧିକ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରେ। ଏହା ପ୍ରଶାସନ ଓ ପୋଲିସ ହାତରେ ଏକ ଏପରି କ୍ଷମତା ଦେଇଦେଉଛି, ଯାହା ସତ୍ତାଧାରୀ ଦଳର ବିରୋଧୀଙ୍କୁ ଜେଲ୍ ପଠାଇବାରେ ସହାୟକ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି।
୨. ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟଙ୍କ ସ୍ପଷ୍ଟ ମତ ଓ ପ୍ରଚଳିତ ଆଇନ
ଭାରତରେ ଘୃଣ୍ୟ ଭାଷଣ ବା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ବିଦ୍ୱେଷ ରୋକିବା ପାଇଁ ଆଇନର ଅଭାବ ନାହିଁ। ଭାରତୀୟ ପାରିବାରିକ ସଂହିତା (IPC) ର ଧାରା ୧୫୩(କ), ୧୫୩(ଖ), ୨୯୫(କ) ଏବଂ ୫୦୫ ପରି ଦଫାଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ କଠୋର ଦଣ୍ଡବିଧାନ କରିସାରିଛନ୍ତି। ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ଅନେକ ସମୟରେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, “ଘୃଣ୍ୟ ଭାଷଣ ରୋକିବା ପାଇଁ ନୂଆ ଆଇନର ଅନୁପସ୍ଥିତି ସମସ୍ୟା ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରଚଳିତ ଆଇନର ଦୁର୍ବଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ସଙ୍କଟ।” ଯେତେବେଳେ ପୂର୍ବରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆଇନ ରହିଛି, ସେତେବେଳେ ସମାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆଉ ଏକ ଜଟିଳ ବିଲ୍ ଆଣିବାର ଆବଶ୍ୟକତା କ’ଣ? ଏହା କେବଳ ଆଇନଗତ ଜଟିଳତା ବୃଦ୍ଧି କରିବା ସହ ନାଗରିକଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପରି ମନେହେଉଛି।
୩. ବାକ୍ ସ୍ୱାଧୀନତା ଉପରେ ‘ଚିଲିଂ ଇଫେକ୍ଟ’ (Chilling Effect)
ଜଣେ ସାମ୍ବାଦିକ, ଜଣେ ସାହିତ୍ୟିକ କିମ୍ବା ଜଣେ ସାଧାରଣ ନାଗରିକ ଯେତେବେଳେ ସରକାର ବା ସମାଜର କୌଣସି ରୀତିନୀତିକୁ ସମାଲୋଚନା କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ନିର୍ଭୀକ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ। କିନ୍ତୁ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ସରକାରଙ୍କ ଏହି ବିଲ୍ ପାରିତ ହେଲେ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ‘ସ୍ୱତଃ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ’ ବା Self-Censorship ର ଭୟ ଜନ୍ମ ନେବ। ଲୋକମାନେ ନିଜ ମନର କଥା କହିବା ପୂର୍ବରୁ ଦଶଥର ଭାବିବେ— “କାଳେ ସରକାର ମୋ କଥାକୁ ଘୃଣ୍ୟ ଭାଷଣ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରିଦେବେନି ତ?” ଯେତେବେଳେ ଅପରାଧ ଓ ଅଧିକାର ମଧ୍ୟରେ ରେଖା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସୃଜନଶୀଳତା ଓ ମୁକ୍ତ ବିତର୍କ ମରିଯାଏ। ଏହା ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଚତୁର୍ଥ ସ୍ତମ୍ଭ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବିପଦ।
୪. ବିଲ୍ର ରାଜନୈତିକ ଦିଗ ଓ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଦୁରୁପଯୋଗ
ଇତିହାସ ସାକ୍ଷୀ ଅଛି, ଯେତେବେଳେ ବି ସରକାରଙ୍କୁ ‘ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଆଇନଗତ କ୍ଷମତା’ ଦିଆଯାଇଛି, ସେତେବେଳେ ତାହାର ଦୁରୁପଯୋଗ ହୋଇଛି। ଆଇଟି ଆକ୍ଟର ସେକ୍ସନ ୬୬(ଏ) ଏହାର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ ଥିଲା, ଯାହାକୁ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅସାମ୍ବିଧାନିକ ଘୋଷଣା କରି ରଦ୍ଦ କରିଥିଲେ। କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଏହି ବିଲ୍ ମଧ୍ୟ ସେହି ପଥରେ ଯାଉଥିବା ପରି ପ୍ରତୀୟମାନ ହେଉଛି। ଘୃଣ୍ୟ ଭାଷଣ ରୋକିବା ଆଳରେ ସରକାରୀ ନୀତିର ସମାଲୋଚକଙ୍କୁ ଚୁପ୍ କରିବା ପାଇଁ ଏହାକୁ ଏକ କବଚ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ। ସମାଜର କୌଣସି ଗୋଷ୍ଠୀର ସମ୍ବେଦନଶୀଳତାକୁ ଆଧାର କରି ଯଦି ଗମ୍ଭୀର ଅପରାଧିକ ମାମଲା ରୁଜୁ ହୁଏ, ତେବେ ନ୍ୟାୟିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ଚାପ ବଢ଼ିବା ସହ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା କ୍ଷୁଣ୍ଣ ହେବ।
୫. ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ପ୍ରତି ଆହ୍ୱାନ
ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ‘ଅସହମତି’ (Dissent) ର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ରହିଛି। ସରକାରଙ୍କୁ ଲୋକଙ୍କୁ ଉତ୍ତରଦାୟୀ କରିବା ପାଇଁ କଠୋର ଶବ୍ଦ ଓ ସମାଲୋଚନା ଆବଶ୍ୟକ। ଯଦି ପ୍ରତ୍ୟେକ କଠୋର ସମାଲୋଚନାକୁ ‘ଘୃଣା’ର ରଙ୍ଗ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଏକ ଏକଛତ୍ରବାଦୀ ଶାସନରେ ପରିଣତ ହେବ। ବର୍ତ୍ତମାନର ଆବଶ୍ୟକତା ହେଉଛି— ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ଆଇନଗୁଡ଼ିକର ସଠିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା। ରାଜନୈତିକ ପକ୍ଷପାତ ନକରି ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସୌହାର୍ଦ୍ଧ୍ୟ ବିଗାଡ଼ୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ବିରୋଧରେ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ହେବା ଉଚିତ୍। କିନ୍ତୁ ସେଥିପାଇଁ ଏକ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଆଇନ ଆଣି ସମସ୍ତଙ୍କ ସ୍ୱରକୁ ଚାପି ଦେବା ଆଦୌ ଗ୍ରହଣୀୟ ନୁହେଁ।
କର୍ଣ୍ଣାଟକ ସରକାରଙ୍କୁ ଏହି ବିଲ୍ ପାରିତ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟାପକ ସର୍ବସାଧାରଣ ଆଲୋଚନା କରିବା ଉଚିତ୍। ବିଲ୍ର ଶବ୍ଦାବଳୀକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ସହ ବାକ୍ ସ୍ୱାଧୀନତା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏଥିରେ ‘ସେଫଗାର୍ଡ’ ବା ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ରଖିବା ଜରୁରୀ। ମନେରଖିବାକୁ ହେବ ଯେ, “ଘୃଣାକୁ ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ଶିକ୍ଷା ଓ ମୁକ୍ତ ସଂଳାପ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ପରାସ୍ତ କରାଯାଇପାରିବ।” ଆଇନ ଯେତେବେଳେ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଭୟଭୀତ କରେ, ସେତେବେଳେ ତାହା ଗଣତନ୍ତ୍ରର ବିଜୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ବିଫଳତା। କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଏହି ବିଲ୍ ଯେପରି ବାକ୍ ସ୍ୱାଧୀନତାର କଣ୍ଠରୋଧ ନକରେ, ତାହା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ସମସ୍ତଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱ।
