ନୂଆଦିଲ୍ଲୀର ଶୀତଳ ସକାଳ କିମ୍ବା ଉତ୍ତପ୍ତ ଦି ପ୍ରହର—ସଂସଦ ଭବନର ମଝିରେ ଯେତେବେଳେ ଘଣ୍ଟି ବାଜେ, ସେଠାରେ ଗୃହକୁ ଶାସନ କରୁଥିବା ଏକ ଅଧିକାରୀ ରହନ୍ତି, ଯିଏ ଦଳରୁ ଉପରେ, ରାଜନୀତିରୁ ଉପରେ, ମତଭେଦରୁ ଉପରେ— ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଲୋକସଭା ବାଚସ୍ପତି। ଏହି ପଦବୀକୁ ସଦାସର୍ବଦା ଗଣତନ୍ତ୍ରର ନିରପେକ୍ଷତା, ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୌଜନ୍ୟ ଓ ସଂସଦୀୟ ଶୃଙ୍ଖଳାର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ସେତେବେଳେ ଏହି ପଦବୀକୁ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ? ଯେତେବେଳେ ବିରୋଧୀ ଦଳମାନେ ଅଭିଯୋଗ କରନ୍ତି ଯେ ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିରପେକ୍ଷ ନୁହେଁ? ଯେତେବେଳେ ସଂସଦୀୟ ଅଚଳାବସ୍ଥା ତୀବ୍ର ହୁଏ ଓ ଗୃହର କାର୍ଯ୍ୟଚାଳନା ଉପରେ ଅସନ୍ତୋଷ ବଢ଼େ?
ଏମିତି ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମ୍ବିଧାନ ନିଜେ ଏକ ପଥ ଦେଖାଏ—ଲୋକସଭା ବାଚସ୍ପତିଙ୍କୁ ପଦରୁ ବହିଷ୍କାର କରିବା ପାଇଁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏହା ସାଧାରଣ “ଅନାସ୍ଥା ପ୍ରସ୍ତାବ” ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପଦକ୍ଷେପ।
ବର୍ତ୍ତମାନର ସଂସଦୀୟ ଅଚଳାବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧୀ ଶିବିର ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନେଇ ବିଚାର କରୁଥିବା ଖବର ଆସୁଛି। ଏହା ଆମକୁ ଆଉଥରେ ଇତିହାସ ଓ ସମ୍ବିଧାନର ପୃଷ୍ଠା ଉଲଟାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରୁଛି।
ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୯୪ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛି—ଲୋକସଭା ବାଚସ୍ପତି ଓ ଉପବାଚସ୍ପତି କେମିତି ପଦ ଛାଡ଼ିପାରିବେ କିମ୍ବା କେମିତି ପଦରୁ ହଟାଯାଇ ପାରିବେ। ଏହି ଧାରା ଅନୁଯାୟୀ, ଗୃହର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ବହୁମତ ଦ୍ୱାରା ପାସ୍ ହୋଇଥିବା ପ୍ରସ୍ତାବ ମାଧ୍ୟମରେ ବାଚସ୍ପତିଙ୍କୁ ପଦରୁ ବହିଷ୍କାର କରାଯାଇପାରିବ। ଏହା ସାଧାରଣ ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନୁହେଁ—ଏହା ଏକ ଗୁରୁତର ସାମ୍ବିଧାନିକ ପଦକ୍ଷେପ। ଲୋକସଭାର ପୂର୍ବତନ ମହାସଚିବ ପି ଡି ଟି ଆଚାରୀ ବହୁଥର କହିଛନ୍ତି—ଏହାକୁ “ଅନାସ୍ଥା ପ୍ରସ୍ତାବ” ବୋଲି କହିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ଏହା ବାଚସ୍ପତିଙ୍କୁ ପଦରୁ ହଟାଇବା ପାଇଁ ଏକ ସମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରସ୍ତାବ। ଏଠାରେ ଶବ୍ଦବଳର ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। କାରଣ ବାଚସ୍ପତି ସରକାର ନୁହେଁ; ସେମାନେ ଗୃହର ପ୍ରତୀକ। ସେଥିପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ପଦକ୍ଷେପ ନିଜେ ଗୃହର ନୈତିକ ଅସନ୍ତୋଷର ପ୍ରତୀକ।
ଲୋକସଭାର ନିୟମାବଳୀ ଅନୁଯାୟୀ—
୧. ଯେକୌଣସି ସଦସ୍ୟ ଲୋକସଭା ମହାସଚିବଙ୍କୁ ଲିଖିତ ନୋଟିସ ଦାଖଲ କରିପାରିବେ।
୨. ସାଧାରଣତଃ ଦୁଇଜଣ ସାଂସଦ ମିଶି ଏହି ନୋଟିସ ଦାଖଲ କରନ୍ତି।
୩. ନୋଟିସରେ ଠୋସ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଭିଯୋଗ ଥିବା ଆବଶ୍ୟକ।
୪. ନୋଟିସ ପାଇବା ପରେ ଅତିକମରେ ୧୪ ଦିନ ପରେ ଏହାକୁ କାର୍ଯ୍ୟସୂଚୀରେ ରଖାଯାଏ।
୫. ଗୃହରେ ପ୍ରସ୍ତାବ ଉପସ୍ଥାପନ ପରେ ଅତିକମରେ ୫୦ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ସମର୍ଥନ ଦରକାର।
୬. ପରେ ଆଲୋଚନା ହୁଏ ଓ ଭୋଟ୍ ହୁଏ।
୭. ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ବହୁମତରେ ପାସ୍ ହେଲେ ବାଚସ୍ପତି ପଦ ଛାଡ଼ିବାକୁ ପଡ଼େ।
ଏଠାରେ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ—ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ବିରୋଧରେ ପ୍ରସ୍ତାବ ଆସିଲେ ସେହି ଆଲୋଚନା ସମୟରେ ବାଚସ୍ପତି ଗୃରେ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଉପବାଚସ୍ପତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ସଦସ୍ୟ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତା କରନ୍ତି। ଭାରତୀୟ ସଂସଦୀୟ ଇତିହାସରେ ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ବିରୋଧରେ ତିନିଥର ପ୍ରସ୍ତାବ ଆସିଛି। କିନ୍ତୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ବହିଷ୍କୃତ ହୋଇନାହାନ୍ତି।
୧୫ ଡିସେମ୍ବର, ୧୯୫୪—ଦେଶର ପ୍ରଥମ ଲୋକସଭା ବାଚସ୍ପତି ଜି ଭି ମାଭଲଙ୍କରଙ୍କ ବିରୋଧରେ ସମାଜବାଦୀ ନେତା ବିଘ୍ନେଶ୍ୱର ମିଶ୍ର ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଣିଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ଦେଶ ନୂତନ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ପଥରେ ଥିଲା। ପ୍ରସ୍ତାବ ଚର୍ଚ୍ଚା ହେଲା, କିନ୍ତୁ ପାସ୍ ହେଲା ନାହିଁ। ୨୪ ନଭେମ୍ବର, ୧୯୬୬—ସମାଜବାଦୀ ନେତା ମଧୁ ଲିମାୟେ ତତ୍କାଳୀନ ବାଚସ୍ପତି ସର୍ଦ୍ଦାର ହୁକୁମ ସିଂହଙ୍କ ବିରୋଧରେ ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଣିଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ଦେଶ ରାଜନୀତିକ ଅସ୍ଥିରତାରେ ଥିଲା। ପ୍ରସ୍ତାବ ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ରହିଗଲା। ୧୫ଏପ୍ରିଲ, ୧୯୮୭—ବାଚସ୍ପତି ବଳରାମ ଝାକରଙ୍କ ବିରୋଧରେ ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଣାଗଲା, ଯାହାକୁ ସିପିଏମ୍ ସାଂସଦ ସୋମନାଥ ଚାଟାର୍ଜୀ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ଏହା ମଧ୍ୟ ପାସ୍ ହେଲା ନାହିଁ। ଏହି ତିନିଟି ଘଟଣା ଦେଖାଏ—ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ବହୁମତ ମିଳିବା ଦୁର୍ଲଭ।
ପ୍ରଶ୍ନ—ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ପ୍ରସ୍ତାବ ପାସ୍ ହୋଇନାହିଁ, ତେବେ ଏହାର ମହତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ?
ଉତ୍ତର—ସଂସଦୀୟ ରାଜନୀତିରେ ମଞ୍ଚ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ସାଧାରଣତଃ ସଦସ୍ୟମାନେ ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ବିରୋଧରେ ସିଧାସଳଖ ଅଭିଯୋଗ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବ ଆସିଲେ ବିରୋଧୀମାନେ ଖୋଲାଖୋଲି ଆଲୋଚନା କରିପାରନ୍ତି। ଏହା ଏକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ମଞ୍ଚ, ଯେଉଁଠାରେ ବିରୋଧୀ ଅସନ୍ତୋଷକୁ ରେକର୍ଡରେ ରଖିପାରନ୍ତି।
ବର୍ତ୍ତମାନ ଗୃହର ଅଚଳାବସ୍ଥା, ହଙ୍ଗାମା, ଓ ବିବାଦୀୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ଭୂମିକାକୁ ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ଆଣିଛି। ବିରୋଧୀ ଦଳ ଅଭିଯୋଗ କରୁଛନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କୁ କହିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳୁନାହିଁ, ମୋସନ୍ ଗ୍ରହଣ ହେଉନାହିଁ, ସ୍ଥଗିତ ନୋଟିସକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ମିଳୁନାହିଁ। ଏପରି ସମୟରେ ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ବିରୋଧରେ ପ୍ରସ୍ତାବ ଏକ ରାଜନୈତିକ ବାର୍ତ୍ତା—“ଗୃହର ନିରପେକ୍ଷତା ଉପରେ ଆମର ଭରସା କମିଛି।”କିନ୍ତୁ ସେହି ସମୟରେ ଏହା ଏକ ଝୁଲିଥିବା ଖଣ୍ଡା। କାରଣ ଏପରି ପଦକ୍ଷେପ ସଂସଦୀୟ ପରମ୍ପରାକୁ ତୀବ୍ର କରେ। ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ପଦବୀର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ଦଳରୁ ଉପରେ ରହିବା। ବ୍ରିଟିଶ୍ ସଂସଦର ପରମ୍ପରାରୁ ଆସିଥିବା ଏହି ଧାରଣା ଭାରତରେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣୀୟ ହୋଇଛି। କିନ୍ତୁ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ବାଚସ୍ପତି ସାଧାରଣତଃ ଶାସକ ଦଳର ସାଂସଦ। ଏଠାରେ ଦୁର୍ବୋଧ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସେ—ସେ କିପରି ନିରପେକ୍ଷ ରହିବେ? ଏହି ସନ୍ଦେହ ଥିବା ସମୟରେ ପ୍ରସ୍ତାବ ଏକ ସଂସ୍ଥାଗତ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଲୋକସଭା ବାଚସ୍ପତିଙ୍କୁ ବହିଷ୍କାର ପ୍ରସ୍ତାବ କେବଳ ଏକ ଭୋଟ୍ ନୁହେଁ—ଏହା ଗଣତନ୍ତ୍ରର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟର ମାପକ।
ଇତିହାସ କୁହେ—ତିନିଥର ପ୍ରସ୍ତାବ ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ କେହି ବହିଷ୍କୃତ ହୋଇନାହାନ୍ତି। ଏହା ଦେଖାଏ—ପ୍ରକ୍ରିୟା କଠିନ, ବହୁମତ ଦୁର୍ଲଭ। ତଥାପି, ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବ ଗୃହକୁ ଆଇନା ଦେଖାଏ—ନିରପେକ୍ଷତା କେତେ ମଜବୁତ? ବିରୋଧୀଙ୍କ ଆବାଜ କେତେ ଶୁଣାଯାଉଛି? ଗଣତନ୍ତ୍ର କେବଳ ଭୋଟ୍ରେ ନୁହେଁ, ପରମ୍ପରାରେ ରହିଥାଏ। ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ପଦବୀ ସେହି ପରମ୍ପରାର କେନ୍ଦ୍ର।
ପ୍ରଶ୍ନ ଏବେ କେବଳ ଏତିକି—ପ୍ରସ୍ତାବ ଆସିବ କି ନାହିଁ?
ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି, ସଂସଦରେ ଭରସା ରହିବ କି ନାହିଁ?
ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଭୋଟ୍ରେ ନୁହେଁ—ସଂସଦୀୟ ଆଚରଣରେ ମିଳିବ।
also read https://purvapaksa.com/stalins-shock-to-rahul/
