ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ନେତାଙ୍କ ଭିତରେ ମତଭେଦ ନୂଆ କଥା ନୁହେଁ। ଦଳ ଭିତରେ ମତାମତର ମୁକାବିଲା ହେଉ କି ଦଳବାହାରେ ରାଜନୈତିକ ଆକ୍ରମଣ— ଏହା ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଚରିତ୍ରର ଅଂଶ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବିରୋଧୀ ନେତା ଉପରେ ତାଙ୍କ ଦଳର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଓ ବିବାଦୀୟ ଚରିତ୍ର ଖୋଲାଖୋଲି ଭାବରେ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେଇ ଆକ୍ରମଣ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମନ୍ତବ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହେନାହିଁ; ଏହା ଦଳୀୟ ଏକତା, ନେତୃତ୍ୱର ସ୍ଥିରତା ଓ ବିରୋଧୀ ରାଜନୀତିର ଭବିଷ୍ୟତ ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନଚିହ୍ନ ହୋଇଯାଏ। ଗତକାଲି ମଣିଶଙ୍କର ଆୟାରଙ୍କ ଏକ ରାଜନୈତିକ ମନ୍ତବ୍ୟ ନେଇ ଦେଶର ରାଜନୀତିକ ମହଳରେ ଚର୍ଚ୍ଚାର ଝଡ଼ ଉଠିଛି। ତାଙ୍କ ଆକ୍ରମଣର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ଥିଲେ ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧି— ଯିଏ ଏବେ ଦେଶର ବିରୋଧୀ ରାଜନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ମୁହଁ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି— ଏହି ‘ବୋମା’ କାହିଁକି? କେବେ? କାହା ପାଇଁ? ଏବଂ ଏଥିପାଇଁ ଦାୟୀ କିଏ?
ବରିଷ୍ଠ କଂଗ୍ରେସ ନେତା ମଣିଶଙ୍କର ଆୟାରଙ୍କ ଧାରାବାହିକ ମନ୍ତବ୍ୟ ଏହିପରି ଏକ ସଙ୍କେତ ଦେଇଛି। ମଣିଶଙ୍କର ଆୟାରଙ୍କ ‘ବୋମା’ କେବଳ ଏକ ରାଜନୈତିକ ଆକ୍ରମଣ ନୁହେଁ; ଏହା କଂଗ୍ରେସ ଦଳର ଭିତର ଦୁର୍ବଳତା, ନେତୃତ୍ୱ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଗାନ୍ଧି ପରିବାର ଉପରେ ନିର୍ଭରତାର ଚର୍ଚ୍ଚାକୁ ପୁନଃ ସଜୀବ କରିଦେଇଛି।
ବକ୍ତବ୍ୟ ନୁହେଁ, ବିସ୍ଫୋରଣ
ମଣିଶଙ୍କର ଆୟାର ନିଜକୁ ଗାନ୍ଧିବାଦୀ, ନେହେରୁବାଦୀ ଓ ରାଜୀବବାଦୀ ବୋଲି କହିବା ସହିତ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେଲେ— ସେ “ରାହୁଲବାଦୀ” ନୁହଁନ୍ତି। ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଏବେ ଦଳ ଭିତରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉନାହିଁ। ଏହି ବାକ୍ୟ ଦଳର ଭିତର ଏକ ଅସ୍ୱସ୍ଥିତାକୁ ପ୍ରକାଶ କଲା। ଏହା ଏକ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅସ୍ୱୀକାର। ଅର୍ଥାତ୍, ରାହୁଲଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ଉପରେ ମଣିଶଙ୍କର ଆୟାରଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆସ୍ଥା ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅସ୍ୱୀକାର ଏକ ସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ବରଂ ପୂର୍ବତନ କେନ୍ଦ୍ରମନ୍ତ୍ରୀ କହନ୍ତି, ସେଥିରୁ ଉଠୁଥିବା ଧ୍ୱନି ଅଧିକ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିବ। ମଣିଶଙ୍କର ଆୟାର କହିଥିଲେ— କଂଗ୍ରେସର ମୂଳଦୁଆ ଭାବରେ ଭିନ୍ନମତର ସେହି ଦିନ ଶେଷ ଯେଉଁ ଦିନ ଦଳରେ ଆଲୋଚନ ହେବ ନାହିଁ। ଏହା କେବଳ ଅଭିଯୋଗ ନୁହେଁ; ଏହା ଦଳୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ।
ରାଜୀବଙ୍କ ବିଶ୍ୱସ୍ତମାନେ ଅସୁବିଧାର କାରଣ ବୋଲି ଆମଦାନୀ ନେତା କହୁଛନ୍ତି?
ସ୍ୱର୍ଗତ ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଭାବରେ ଆୟାର ଏବଂ ସାମ ପିଟ୍ରୋଡା ଜଣାଶୁଣା। ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ସେମାନଙ୍କର ମନ୍ତବ୍ୟ ବିଜେପିକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିବା ଅଭିଯୋଗରେ ସମାଲୋଚନାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଛନ୍ତି। କେତେକ ଉଭୟଙ୍କୁ ବିଜେପିକୁ ସହାୟତା କରୁଥିବାର ଅଭିଯୋଗ କରନ୍ତି। ଉହାର ଉତ୍ତରରେ ଆୟାର କହିଛନ୍ତି, ଏହି ଅବାନ୍ତର କଥା କହୁଥିବା ଆମର ସର୍ବାଧିକ ନେତାଙ୍କ ପାଇଁ ବାହାନା ଖୋଜିବା କେବଳ ମୂର୍ଖାମୀ ହେବ।
ରାଜୀବ ମୋତେ ଯାହା ଦେଇଥିଲେ ତା’ପରେ ମୁଁ କ’ଣ ଚାହୁଁଛି?
ଯେତେବେଳେ କଂଗ୍ରେସ ମୋ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଛି ସେତେବେଳେ ମୁଁ କାହିଁକି କଂଗ୍ରେସକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିବି। ସାମ୍ ଏଥିରୁ ବଞ୍ଚି ଯାଇଛନ୍ତି କାରଣ ସେ ଗତ ତିନି ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଜଣେ ଡଲାର କୋଟିପତି। ମୁଁ ଜଣେ ବିଧବାର ପୁଅ ଯିଏ ଅନାଥ ଭାବରେ ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା। ମୋ ପାଖରେ ଟଙ୍କା ନାହିଁ ଏବଂ ଗାନ୍ଧି ପରିବାରର ବର୍ତ୍ତମାନର ପିଢ଼ି ଧନୀ ଲୋକଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଲ ପାଏ। ସେ ମାତୃଭୂମିରେ ଅର୍ଦ୍ଧ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ଟଙ୍କା ମଧ୍ୟ ରୋଜଗାର କରିନାହାଁନ୍ତି। ମଣିଶଙ୍କର ଆୟାର ପଛକୁ ହଟି ନାହାଁନ୍ତି। କଂଗ୍ରେସର ଏହି ବରିଷ୍ଠ ନେତା ତାଙ୍କ ଦଳର ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ ସିଧାସଳଖ ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧିଙ୍କୁ ଦାୟୀ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ କହିଛନ୍ତି ଯେ ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧି ତାଙ୍କୁ ସମୟ ଦେଉନାହାଁନ୍ତି।
ଭିନ୍ନମତର ପରମ୍ପରା: ଇତିହାସର ଉଦାହରଣ
ମଣିଶଙ୍କର ଆୟାର ଯୁବ ଜବାହରଲାଲ ଓ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ଉଦାହରଣ ଦେଇ କହିଲେ— କଂଗ୍ରେସରେ ଭିନ୍ନମତକୁ ସମ୍ମାନ ମିଳୁଥିଲା। ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି— ଆଜି ସେହି ସଂସ୍କୃତି ରହିଛି କି? ନା ଦଳ ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ନେତୃତ୍ୱକୁ ଘେରି ରହି ଆବଦ୍ଧ ହୋଇପଡ଼ିଛି? ଦଳର ଯୋଗାଯୋଗ ମୁଖ୍ୟ ଜୟରାମ ରମେଶ ଓ ମିଡିଆ ମୁଖପାତ୍ର ପବନ ଖେଡ଼ା ଆୟାରଙ୍କ ମନ୍ତବ୍ୟକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଦଳରେ ଯଦି ଭିନ୍ନମତ ପାଇଁ ମଞ୍ଚ ନ ଥାଏ, ସେଥିରୁ ବାହାରେ ବିସ୍ଫୋରଣ ହେବା ସ୍ୱାଭାବିକ କଥା। ଯାହାକି ଦଳର ବରିଷ୍ଠ ନେତା ତଥା ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ଘନିଷ୍ଟ ବନ୍ଧୁ ମଣିଶଙ୍କର ଆୟାର ଦଳୀୟ ବ୍ୟାପାରକୁ ନେଇ ବିସ୍ଫୋରଣ କରିଛନ୍ତି। ବରିଷ୍ଠ କଂଗ୍ରେସ ନେତା ମଣିଶଙ୍କର ଆୟାର ପୁଣିଥରେ ପୁରୁଣା କଂଗ୍ରେସ ଦଳକୁ ଅଡ଼ୁଆରେ ପକାଇ ଦେଇଛନ୍ତି। ପୂର୍ବତନ କେନ୍ଦ୍ରମନ୍ତ୍ରୀ ଶଶି ଥରୁର, ଜୟରାମ ରମେଶ ଏବଂ ପବନ ଖେଡ଼ାଙ୍କ ସମେତ କିଛି ବରିଷ୍ଠ ଦଳର ସହଯୋଗୀଙ୍କ ଉପରେ ବିବାଦୀୟ ମନ୍ତବ୍ୟ ଦେଇଛନ୍ତି। ସେ ଏହା ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି ଯେ କଂଗ୍ରେସ କେରଳରେ ଆଗାମୀ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ଜିତିପାରିବ ନାହିଁ କାରଣ କଂଗ୍ରେସ ନେତାମାନେ “କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ଘୃଣା କରିବା ଅପେକ୍ଷା ପରସ୍ପରକୁ ଅଧିକ ଘୃଣା କରନ୍ତି”।
ଆୟାର ପବନ ଖେଡ଼ାଙ୍କୁ “କଣ୍ଢେଇ” ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ଏବଂ କହିଛନ୍ତି ଯେ ସେ ଦଳର ମୁଖପାତ୍ର ନୁହଁନ୍ତି। ସେ ଗତ ଦୁଇବର୍ଷ ଧରି ମୋ ଉପରେ ଅଭିଯୋଗ ଆଣି ଆଣୁଛନ୍ତି। ଯଦି କଂଗ୍ରେସ ଦଳ ପବନ ଖେଡ଼ାଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ମୁଖପାତ୍ର ଭାବରେ ପାଇପାରିବ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହା ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିବ ବୋଲି ସେ କହିଛନ୍ତି।
ସେ ଏବେ ବି କଂଗ୍ରେସରେ ଅଛନ୍ତି କି ନାହିଁ, ପଚରାଯିବାରୁ ଆୟାର କହିଥିଲେ, “ମୁଁ କଂଗ୍ରେସ ଦଳରେ ଅଛି, ମୁଁ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ନାହିଁ।” ତା’ପରେ ସେ ଖେଡ଼ାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକ କଠୋର ଆକ୍ଷେପ କଲେ। “ଯଦି ପବନ ଖେଡ଼ା ମୋତେ ବହିଷ୍କାର କରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଖୁସିରେ ବାହାରକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କ ପଛକୁ ଲାତ ମାରିବି।” ଆୟାର ଏହା ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି ଯେ କଂଗ୍ରେସ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ ଖଡଗେ ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ବହିଷ୍କାର ପତ୍ର ପଠାଇ ନାହାଁନ୍ତି।
ଆୟାର ଏହା ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି ଯେ କଂଗ୍ରେସର ଯୋଗାଯୋଗ ମୁଖ୍ୟ ଜୟରାମ ରମେଶଙ୍କୁ “ତାଙ୍କ ଚାକିରି ବଜାୟ ରଖିବାକୁ” ପଡ଼ିବ। କାରଣ ସେ ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ନିକଟରେ ଚାକିରି କରିଛନ୍ତି।
ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧି: ପରିବର୍ତ୍ତନର ଚେଷ୍ଟା କି ନେତୃତ୍ୱର ଅପରିପକ୍ୱତା?
ଭାରତ ଯୋଡ଼ୋ ଯାତ୍ରା ପରେ ରାହୁଲଙ୍କ ଛବିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି। ସେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ବିଷୟରେ ତୀବ୍ର ମତ ପ୍ରକାଶ କରୁଛନ୍ତି।
କିନ୍ତୁ ଆୟାରଙ୍କ ମତ— ରାହୁଲ ତାଙ୍କ ଅଜା, ଜେଜେବାପା ଓ ପିତାଙ୍କ ତୁଳନାରେ କିଛି ନୁହଁନ୍ତି। ଏହା ଦଳୀୟ କର୍ମୀଙ୍କ ମନୋବଳ ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଚିନ୍ତାଜନକ।
ଏହି ଆଲୋଚନାର ଦୁଇଟି କଥା ଅଛି—
୧. ରାହୁଲଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ଆଧୁନିକ ରାଜନୀତିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ମୁକାବିଲା କରୁଛି।
୨. ଦଳୀୟ ସଂଗଠନ ଓ ଯୋଗାଯୋଗର ଦୁର୍ବଳତା ତାଙ୍କ ପ୍ରୟାସକୁ ଦୁର୍ବଳ କରୁଛି।
କେରଳ ପ୍ରସଙ୍ଗ: ସମୟ ଓ ବାର୍ତ୍ତା
କେରଳରେ ବାମ ଶିବିର ସହ ମୁକାବିଲା କରୁଥିବା ସମୟରେ ଆୟାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କେରଳ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ପିନାରାଇ ବିଜୟନଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କଂଗ୍ରେସକୁ ଅସୁବିଧାରେ ପକାଇ ଦେଇଛି।
ଏହା କ’ଣ ରାଜନୈତିକ ସମ୍ମାନ, ନା ରାଜନୈତିକ ଅସାବଧାନତା? ଦଳ ଏହାକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମତ ବୋଲି କହି ଦୂରେଇ ରହିଛି। କିନ୍ତୁ ନିର୍ବାଚନ ପୂର୍ବରୁ ଏପରି ମନ୍ତବ୍ୟ ପ୍ରତିପକ୍ଷ ପାଇଁ ଅସ୍ତ୍ର ହୋଇଯାଏ।
ଗାନ୍ଧି ପରିବାର: ଆବଶ୍ୟକତା କି ଆଶ୍ରୟ?
ମଣିଶଙ୍କର ଆୟାର କହିଥିଲେ— ଯଦି ଗାନ୍ଧି ପରିବାର ନ ରହିବ, ତେବେ କଂଗ୍ରେସ ଭାଙ୍ଗିଯିବ। ଏହି ମନ୍ତବ୍ୟ ଏକ ଦ୍ୱିଧା ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।
ଗୋଟିଏ ପଟେ ଗାନ୍ଧି ପରିବାର ଉପରେ ନିର୍ଭରତାର ଆଲୋଚନା, ଅନ୍ୟପଟେ ସେମାନଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଦଳର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସଙ୍କଟ।
ଏହା ପ୍ରମାଣ କରେ— କଂଗ୍ରେସ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ପରିବାର କେନ୍ଦ୍ରିକ ସଂଗଠନରୁ ସଂଗଠନକେନ୍ଦ୍ରିକ ରାଜନୈତିକ ଦଳରେ ପରିଣତ ହୋଇପାରିନାହିଁ।
ଆନ୍ତରିକ ଫାଟ ଓ ବାହ୍ୟ ପ୍ରଭାବ
ଏପରି ଆନ୍ତରିକ ଫାଟ ବିରୋଧୀ ଶିବିରର ଏକତାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରେ। ଯଦି ନେତୃତ୍ୱ ଉପରେ ନିଜ ଦଳରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ, ତେବେ ମହାଗଠବନ୍ଧନରେ ତାଙ୍କ ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟତା କମିଯାଏ। ଯାହାକି ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଚିନ୍ତାର କାରଣ ହୋଇଛି। କାରଣ ମଣିଶଙ୍କର ଆୟାର କୌଣସି ସାମାନ୍ୟ ନେତା ନୁହଁନ୍ତି। ସେ ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ବାପା ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ଘନିଷ୍ଠ ବନ୍ଧୁ ତଥା ଦଳର ଜଣେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବରିଷ୍ଠ ନେତା। ଯିଏ କି କୌଣସି ଦ୍ୱିଧାରେ ଗାନ୍ଧି ପରିବାର ପାଇଁ ବିଜେପି ସହିତ ଲଢ଼ିବା ପାଇଁ ସଦାସର୍ବଦା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥାଆନ୍ତି। କେବଳ ସେତିକି ନୁହେଁ ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ପ୍ରଚାର ପାଇଁ ବିଦେଶରେ ସଂଗଠନକୁ ସମ୍ଭାଳୁଥିବା ସାମ ପିଟ୍ରୋଡ଼ାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଘନିଷ୍ଠ ବନ୍ଧୁ। ଏପରି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଣିଶଙ୍କର ଆୟାରଙ୍କ ସମାଲୋଚନା ରାହୁଲ ପାଇଁ ବଡ଼ ଅଡ଼ୁଆ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।
ଶାସକ ଶିବିର ପାଇଁ ଏହା ଲାଭକାରୀ। ଏକତାହୀନ ବିରୋଧୀ ଶକ୍ତି ସବୁବେଳେ ଦୁର୍ବଳ।
ଦାୟୀ କିଏ?
୧. ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅସନ୍ତୋଷରୁ ଦଳରେ ଆୟାରଙ୍କ ଅଭିମାନ ବଢ଼ିଛି?
୨. ସାଂଗଠନିକ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ଯୋଗୁଁ ଦଳରେ ଆନ୍ତରିକ ଆଲୋଚନାର ଅଭାବ ଦେଖାଦେଇଛି?
୩. ନେତୃତ୍ୱର ସଂଯୋଗ ତ୍ରୁଟିରୁ ବରିଷ୍ଠ ନେତାଙ୍କୁ ସାମିଲ କରାଯାଉ ନାହିଁ।
ସତ୍ୟ ହେଉଛି— ଦାୟିତ୍ୱ ସାମୁହିକ।
ଆଗକୁ ପଥ
କଂଗ୍ରେସ ପାଇଁ ଏହା ଆତ୍ମସମୀକ୍ଷାର ସମୟ।
• ଆନ୍ତରିକ ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ପୁନଃ ସକ୍ରିୟ କରିବା
• ନେତୃତ୍ୱର ସ୍ପଷ୍ଟତା
• ଭିନ୍ନମତକୁ ଦଳୀୟ ମଞ୍ଚରେ ସମାଧାନ
ରାହୁଲଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ନେତୃତ୍ୱ ପ୍ରମାଣର ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ।
ବୋମା କି ଜାଗରଣ?
ମଣିଙ୍କ ଶବ୍ଦ ‘ବୋମା’ ତତକ୍ଷଣାତ୍ ରାହୁଲଙ୍କୁ କ୍ଷତବିକ୍ଷତ କରିନଥାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଏହା କଂଗ୍ରେସର ଭିତର ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଖୋଲା କରିଦେଇଛି।
ଏହା ଏକ ସତର୍କ ସଙ୍କେତ— ଏକତା ବିନା ଶକ୍ତି ନାହିଁ। ଗଠନ ବିନା ନେତୃତ୍ୱ ନାହିଁ।
ଏହି ଘଟଣା ଦଳ ପାଇଁ ସଙ୍କଟ ହୋଇପାରେ, କିମ୍ବା ସୁଯୋଗ। ଯଦି ଏହାକୁ ଆତ୍ମସମୀକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ ଭାବେ ନିଆଯାଏ, ତେବେ ଏହି ‘ବୋମା’ ଜାଗରଣର ଘଣ୍ଟି ହେବ। ନଚେତ୍, ଏହା ଭବିଷ୍ୟତରେ ଫାଟକୁ ଆହୁରି ଗଭୀର କରିଦେବ।
also read https://purvapaksa.com/bone-health/
