ଓଡ଼ିଶା ରାଜନୀତି ଏବେ ଏମିତି ଏକ ମୋଡ଼ରେ ପହଞ୍ଚିଛି, ଯେଉଁଠି ଆଦର୍ଶ ଅପେକ୍ଷା ଟଙ୍କା, ନୀତି ଅପେକ୍ଷା ନେତା ଏବଂ ଜନସେବା ଅପେକ୍ଷା ଶକ୍ତିର ଅଙ୍କକଷା ଅଧିକ ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ରହିଛି। ରାଜନୈତିକ କରିଡରରେ ଏବେ ଦୁଇଟି ଚିତ୍ର ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି। ଗୋଟିଏ ପଟେ ଶାସକ ଦଳ ନିଜ ସଂଗଠନକୁ ଆହୁରି ବିସ୍ତାର କରିବା ପାଇଁ ବିପକ୍ଷ ଶିବିରର ନେତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ନଜର ରଖିଥିବାର ଚର୍ଚ୍ଚା, ଅନ୍ୟପଟେ ବିରୋଧୀ ଶିବିରରେ ନେତୃତ୍ୱକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସମୀକରଣର ଆଲୋଚନା। ଏହି ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ରାଜନୈତିକ ମହଲରେ ଗୋଟିଏ ବ୍ୟଙ୍ଗାତ୍ମକ ବାକ୍ୟ ବେଶ୍ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ହେଉଛି— “ବିଜେପି ଦୁଆରେ ଖୋଲିଛି ହାଟ, ଶଙ୍ଖ ଭବନରେ ଚାଲିଛି ନାଟ।”
ଏହି ବାକ୍ୟଟି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏକ ରାଜନୈତିକ ଟିପ୍ପଣୀ, ଯାହାକୁ ତଥ୍ୟ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଚାଲୁଥିବା ରାଜନୈତିକ ଚର୍ଚ୍ଚାର ପ୍ରତିଫଳନ ଭାବେ ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚା ପଛରେ କିଛି ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ଲୁଚି ରହିଛି। ଦଳ ବଦଳ କଣ ଏବେ ଆଦର୍ଶର ପ୍ରଶ୍ନ ନା ରାଜନୈତିକ ନିବେଶର ମାଧ୍ୟମ ? ଆଉ ଗୋଟିଏ ଦଳର ଭିତରେ ନେତୃତ୍ୱକୁ ନେଇ ଯେଉଁ ଚର୍ଚ୍ଚା ଚାଲୁଛି, ସେଥିରେ ବାସ୍ତବ ସମର୍ଥନ କେତେ ଓ ରାଜନୈତିକ କୌଶଳ କେତେ?
ଆଜିର ରାଜନୀତିରେ ନିର୍ବାଚନ କେବଳ ଭୋଟର ଲଢ଼େଇ ନୁହେଁ, ବରଂ ସଂଗଠନ, ସମ୍ପଦ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନେତା ଏବଂ ନିର୍ବାଚନୀ ପରିଚାଳନାର ଏକ ବଡ଼ ଖେଳ। ଯେଉଁ ନେତା ନିଜ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ସଂଗଠନ ଅଛି କିମ୍ବା ଭୋଟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବାର କ୍ଷମତା ଅଛି, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରାୟ ସବୁ ଦଳର ଆଗ୍ରହ ରହେ। ଏହା ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର ନୂଆ ଘଟଣା ନୁହେଁ। ଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଏପରି ଦଳବଦଳ ଓ ରାଜନୈତିକ ପୁନଃସମୀକରଣ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି।
ଓଡ଼ିଶାରେ ମଧ୍ୟ ଏବେ ସେହି ପରିବେଶ ଦେଖାଯାଉଛି ବୋଲି ଅନେକ ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ଳେଷକ ମତ ଦେଉଛନ୍ତି। ଶାସକ ଦଳ ନିଜର ସଂଗଠନକୁ ଗାଁରୁ ସହର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆହୁରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ସେଥିପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଦଳର ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ କିମ୍ବା ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନେତାମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କ ରଖାଯାଉଛି ବୋଲି ରାଜନୈତିକ ଚର୍ଚ୍ଚା ରହିଛି। ଯଦିଓ ଏପରି ସମସ୍ତ ଦାବି ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବେ ପ୍ରମାଣିତ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଏପରି ଚର୍ଚ୍ଚା ରାଜନୈତିକ ମହଲରେ ନୂଆ ନୁହେଁ।
ଅନ୍ୟପଟେ ବିରୋଧୀ ଶିବିରରେ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ସଂଗଠନକୁ ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ମତ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି। ଦଳ ଭିତରେ କିଏ କାହା ନିକଟତର, କିଏ କେଉଁ ନେତୃତ୍ୱ ପ୍ରତି ଅଧିକ ସମର୍ଥନ ଦେଖାଉଛନ୍ତି, ଏନେଇ ନାନା ପ୍ରକାର ଆଲୋଚନା ଚାଲିଥାଏ। ରାଜନୈତିକ ଦଳରେ ନେତୃତ୍ୱକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଏପରି ଗୋଷ୍ଠୀବାଦ କିମ୍ବା ସମର୍ଥନର ଚର୍ଚ୍ଚା ଅସ୍ୱାଭାବିକ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ସେହି ଚର୍ଚ୍ଚା ଯେତେବେଳେ ସାର୍ବଜନୀନ ଧାରଣାର ଅଂଶ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ଦଳର ଛବି ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ।
ଆଜିର ରାଜନୀତିରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ନେତାଙ୍କ ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ? ତାଙ୍କର ଆଦର୍ଶ, ଅଭିଜ୍ଞତା ଓ ଜନସମର୍ଥନ, ନା କି ତାଙ୍କର ନିର୍ବାଚନୀ ପରିଚାଳନା କ୍ଷମତା? ଯେତେବେଳେ ନେତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ, ସଂଗଠନ କିମ୍ବା ନିର୍ବାଚନୀ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଆଧାରରେ ଆକଳନ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସାଧାରଣ ଭୋଟରଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ ଯେ ରାଜନୀତିର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ କି ଏବେ ବି ଜନସେବା ରହିଛି?
ଏହା ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଯେ ରାଜନୈତିକ ଦଳମାନେ ନିର୍ବାଚନ ଜିତିବା ପାଇଁ ନୂଆ ସହଯୋଗୀ ଖୋଜନ୍ତି। ଏହାକୁ ସେମାନେ ନିଜର ସଂଗଠନ ବିସ୍ତାରର ଅଂଶ ବୋଲି କହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ବିରୋଧୀ ଦଳ ଏହାକୁ “ଅପରେସନ୍ ଦଳବଦଳ” ବୋଲି ସମାଲୋଚନା କରେ। ଏହି ଦୁଇ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ କେଉଁଠି ଅଛି, ତାହାର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଶେଷରେ ଜନତା ହିଁ କରନ୍ତି।
ଅନ୍ୟପଟେ ବିରୋଧୀ ଶିବିର ପାଇଁ ଏହା ଆତ୍ମସମୀକ୍ଷାର ସମୟ। ଯଦି ନିଜ ଦଳର ନେତାମାନେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଯଦି ସଂଗଠନରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅଛି, ତେବେ ତାହାର ସମାଧାନ ଦଳ ଭିତରେ ଖୋଜିବାକୁ ପଡ଼ିବ। କେବଳ ଅନ୍ୟ ଦଳକୁ ଦୋଷ ଦେଇ ଦୀର୍ଘମିଆଦି ରାଜନୈତିକ ସଫଳତା ମିଳିବା କଷ୍ଟକର।
ରାଜନୀତିରେ ନାଟକୀୟତା ସବୁବେଳେ ରହିଛି। କେବେ ଗୋଟିଏ ନେତା ହଠାତ୍ ଦଳ ବଦଳ କରନ୍ତି, କେବେ ଯିଏ ଗତକାଲି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ସମାଲୋଚକ ଥିଲେ, ସେ ଆଜି ପ୍ରଶଂସକ ହୋଇଯାନ୍ତି। ପୁଣି ଯିଏ ଗତକାଲି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦଳର ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିକଟତର ଥିଲେ, ସେ ଆଜି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି। ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ରାଜନୀତିକୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ କରେ, କିନ୍ତୁ ଜନତାଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସକୁ ମଧ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା କରେ।
ଶେଷରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଗୋଟିଏ—ରାଜନୀତି କାହା ପାଇଁ? ନେତାଙ୍କ ପାଇଁ ନା ଜନତାଙ୍କ ପାଇଁ? ଯଦି ରାଜନୀତି କେବଳ ନେତାଙ୍କ ସ୍ଥାନାନ୍ତର, ଗୋଷ୍ଠୀବାଦ ଓ ଶକ୍ତିର ଅଙ୍କକଷାରେ ସୀମିତ ରହିଯାଏ, ତେବେ ବିକାଶ, ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ରୋଜଗାର ଓ କୃଷକଙ୍କ ସମସ୍ୟା ପଛକୁ ଚାଲିଯିବ। ଆଉ ଯଦି ରାଜନୈତିକ ଦଳମାନେ ସଂଗଠନ ବିସ୍ତାର ସହିତ ଜନସମସ୍ୟାର ସମାଧାନକୁ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବ।
ଏହିକାରଣରୁ “ବିଜେପି ଦୁଆରେ ଖୋଲିଛି ହାଟ, ଶଙ୍ଖ ଭବନରେ ଚାଲିଛି ନାଟ” ଭଳି ବ୍ୟଙ୍ଗାତ୍ମକ ବାକ୍ୟ ଯେତେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ କାହିଁକି, ତାହାର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ଓଡ଼ିଶାର ରାଜନୀତି କି ଆଦର୍ଶରୁ ଅଧିକ କୌଶଳ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ହୋଇପଡ଼ିଛି? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମୟ ଏବଂ ଜନତାଙ୍କ ରାୟ ହିଁ ଦେବ।
ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ଶେଷ କଥା ସବୁବେଳେ ଭୋଟରଙ୍କର। ସେମାନେ ଦେଖନ୍ତି କିଏ କେତେ ଥର ଦଳ ବଦଳ କଲା, କିଏ କେତେ ବଡ଼ ସଭା କଲା, କିଏ କାହାକୁ ସମର୍ଥନ କଲା—ତାଠାରୁ ବଡ଼ କଥା ହେଉଛି କିଏ ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ ପ୍ରକୃତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଲା। ରାଜନୀତିର ହାଟ ହେଉ କି ନାଟ, ଶେଷ ପର୍ଦ୍ଦା ପଡ଼େ ନିର୍ବାଚନର ଦିନ, ଆଉ ସେହି ପର୍ଦ୍ଦା ଉଠାନ୍ତି ସାଧାରଣ ଭୋଟର।
