ବିଶ୍ୱରେ ଏମିତି ଏକ ଛୋଟ ଦେଶ ଅଛି, ଯାହାର ଆକାର ଭାରତର ଅନେକ ଜିଲ୍ଲାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଛୋଟ। ଦେଶଟିର ନା ଜିବୁତି। ଆଫ୍ରିକା ମହାଦେଶର ଏହି ଛୋଟ ଦେଶରେ ରହିଛି ଆମେରିକା, ଚୀନ୍, ଫ୍ରାନ୍ସ, ଜାପାନ ଏବଂ ଇଟାଲୀ ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଶର ସାମରିକ ଘାଟି। ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ, ଆମେରିକା ଓ ଚୀନ୍ ଯେଉଁମାନେ ବିଶ୍ୱରେ ପରସ୍ପରର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ, ସେମାନଙ୍କ ସାମରିକ ଘାଟି ଏହି ଛୋଟ ଦେଶରେ ପରସ୍ପରର ଅତି ନିକଟରେ ରହିଛି।
ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି, ଏତେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଦେଶ ଜିବୁତିରେ କାହିଁକି ନିଜର ସାମରିକ ଘାଟି ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି? ଏଠାରେ କ’ଣ ଏମିତି ରହସ୍ୟ ଲୁଚି ରହିଛି, ଯାହା ପାଇଁ ବିଶ୍ୱର ମହାଶକ୍ତିମାନେ ଏହି ଛୋଟ ଦେଶକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି?
ଏହା କେବଳ ସାମରିକ ଘାଟିର କାହାଣୀ ନୁହେଁ। ଏହା ହେଉଛି ବିଶ୍ୱ ବାଣିଜ୍ୟ, ତୈଳ ରାଜନୀତି, ଚୀନ୍-ଆମେରିକା ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତର ବିଶ୍ୱ ଶକ୍ତି ସନ୍ତୁଳନର କାହାଣୀ।
ଜିବୁତି ହେଉଛି ଆଫ୍ରିକାର ହର୍ଣ୍ଣ ଅଫ୍ ଆଫ୍ରିକା ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ଏକ ଛୋଟ ଦେଶ। ଏହାର ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶ ହେଉଛନ୍ତି ଇଥିଓପିଆ, ଏରିଟ୍ରିଆ ଏବଂ ସୋମାଲିଆ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଦେଶର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଗୁରୁତ୍ୱ ହେଉଛି ଏହାର ସମୁଦ୍ରକୂଳର ଅବସ୍ଥାନ। ଜିବୁତି ନିକଟରେ ରହିଛି ବାବ୍-ଏଲ୍-ମାଣ୍ଡେବ୍ ପ୍ରଣାଳୀ। ଏହା ହେଉଛି ଲୋହିତ ସାଗର ବା Red Sea ଏବଂ ଆଡେନ୍ ଉପସାଗରକୁ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ରପଥ।
ଏହି ସମୁଦ୍ରପଥ ଦେଇ ଜାହାଜଗୁଡ଼ିକ ଆଗକୁ ସୁଏଜ୍ କେନାଲ ଦେଇ ୟୁରୋପରେ ପହଞ୍ଚିଥାନ୍ତି।
ଅର୍ଥାତ୍ ଏସିଆରୁ ୟୁରୋପକୁ ଯାଉଥିବା ଅନେକ ମାଲବାହୀ ଜାହାଜ, ତୈଳ ପରିବହନକାରୀ ଜାହାଜ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଜାହାଜ ପାଇଁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ବାବ୍-ଏଲ୍-ମାଣ୍ଡେବ୍ ଦେଇ ଯାଉଥିବା ଜାହାଜର ସୁରକ୍ଷା ବିପଦରେ ପଡ଼ିଲେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ କେବଳ ଆଫ୍ରିକା କିମ୍ବା ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହିବ ନାହିଁ। ବିଶ୍ୱ ବାଣିଜ୍ୟ, ତୈଳ ଦର ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଅର୍ଥନୀତି ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିବ। ସେଥିପାଇଁ ଜିବୁତିର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ ହିଁ ତାକୁ ବିଶ୍ୱର ମହାଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୂଲ୍ୟ କରିଦେଇଛି।
ଜିବୁତିରେ ଆମେରିକାର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମରିକ ଘାଟି ହେଉଛି Camp Lemonnier। ଏହା ଆଫ୍ରିକା ମହାଦେଶରେ ଆମେରିକାର ଏକମାତ୍ର ସ୍ଥାୟୀ ସାମରିକ ଘାଟି। ୨୦୦୧ ମସିହାରେ ଆମେରିକାରେ ୯/୧୧ ଆତଙ୍କବାଦୀ ଆକ୍ରମଣ ପରେ ଆମେରିକା ଆତଙ୍କବାଦ ବିରୋଧୀ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଜୋରଦାର କରିଥିଲା। ସୋମାଲିଆ, ୟେମେନ୍ ଏବଂ ପୂର୍ବ ଆଫ୍ରିକାରେ ସକ୍ରିୟ ଆତଙ୍କବାଦୀ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ନଜର ରଖିବା ପାଇଁ ଜିବୁତି ଆମେରିକାକୁ ଏକ ଉପଯୁକ୍ତ ସ୍ଥାନ ଯୋଗାଇଥିଲା।
ଏହି ଘାଟିରୁ ଆମେରିକା ଆଫ୍ରିକା ଓ ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଭିଯାନ ପରିଚାଳନା କରିପାରେ।
ଏଠାରୁ ସାମରିକ ବିମାନ, ଡ୍ରୋନ୍, ନୌସେନା ଏବଂ ଗୁଇନ୍ଦା କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ସହାୟତା ମିଳିଥାଏ।
ଅର୍ଥାତ୍ ଆମେରିକା ପାଇଁ ଜିବୁତି କେବଳ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ନୁହେଁ, ବରଂ ଆଫ୍ରିକା ଓ ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟରେ ନିଜର ପ୍ରଭାବ ବଜାୟ ରଖିବାର ଏକ ରଣନୈତିକ କେନ୍ଦ୍ର।
ଏବେ ଆସିବା ଏହି କାହାଣୀର ସବୁଠାରୁ ରୋଚକ ଦିଗକୁ। ଚୀନ୍!୨୦୧୭ ମସିହାରେ ଚୀନ୍ ଜିବୁତିରେ ନିଜର ପ୍ରଥମ ବିଦେଶୀ ସାମରିକ ଘାଟି ଖୋଲିଥିଲା। ଚୀନ୍ର ଏହି ପଦକ୍ଷେପ କେବଳ ଏକ ସାମରିକ ଘାଟି ନିର୍ମାଣ ନଥିଲା। ଏହା ଥିଲା ଚୀନ୍ର ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ସାମରିକ ଉପସ୍ଥିତି ବୃଦ୍ଧିର ଏକ ବଡ଼ ସଙ୍କେତ। ଚୀନ୍ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ନିଜକୁ ଏକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଶକ୍ତି ଭାବେ ରଖିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଆର୍ଥିକ ଓ ସାମରିକ ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ଏହାର ବିଦେଶୀ ସ୍ୱାର୍ଥ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିଛି। ଚୀନ୍ର ଜାହାଜ ଏବେ କେବଳ ନିଜ ଆଖପାଖ ସମୁଦ୍ରରେ ନୁହେଁ, ଭାରତ ମହାସାଗର, ଆଫ୍ରିକା ଏବଂ ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯାତାୟାତ କରୁଛି। ଚୀନ୍ର ବାଣିଜ୍ୟିକ ଜାହାଜ, ତୈଳ ପରିବହନ ଏବଂ ବିଦେଶରେ ଥିବା ତାର ନାଗରିକ ଓ ନିବେଶକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ଏକ ବିଦେଶୀ ସାମରିକ ସହାୟତା କେନ୍ଦ୍ରର ଆବଶ୍ୟକତା ଥିଲା।
ଜିବୁତି ଏହି ସୁଯୋଗ ଦେଇଥିଲା।
ଆମେରିକାର ସାମରିକ ଘାଟି ନିକଟରେ ଚୀନ୍ର ସାମରିକ ଘାଟି ରହିବା ଆମେରିକା ପାଇଁ କେତେ ବଡ଼ ଚିନ୍ତାର କାରଣ? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରଣନୈତିକ ପ୍ରଶ୍ନ। ୨୦୨୬ ସେପ୍ଟେମ୍ବରରେ ପ୍ରକାଶିତ CSISର ଏକ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଅନୁସାରେ, ଜିବୁତିରେ ଥିବା ଚୀନ୍ର ସାମରିକ ଘାଟିରେ ନୂଆ ଯୋଗାଯୋଗ ଓ ସାଟେଲାଇଟ୍ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉପକରଣ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି। ଏହା ଚୀନ୍ର ସାମରିକ ଯୋଗାଯୋଗ ଓ ଗୁଇନ୍ଦା କ୍ଷମତା ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ ବୋଲି ବିଶ୍ଳେଷକମାନେ ଆକଳନ କରିଛନ୍ତି। ଏହା ଦର୍ଶାଉଛି ଯେ ଜିବୁତି ଏବେ କେବଳ ଏକ ସାମରିକ ଲଜିଷ୍ଟିକ୍ସ କେନ୍ଦ୍ର ନୁହେଁ, ବରଂ ଚୀନ୍-ଆମେରିକା ରଣନୈତିକ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମଞ୍ଚ ହୋଇପଡ଼ିଛି।
ଜିବୁତିରେ କେବଳ ଆମେରିକା ଓ ଚୀନ୍ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଶମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସାମରିକ ଉପସ୍ଥିତି ରହିଛି।
ଫ୍ରାନ୍ସ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଜିବୁତିରେ ସାମରିକ ଉପସ୍ଥିତି ବଜାୟ ରଖିଛି। କାରଣ ଜିବୁତି ଏକଦା ଫ୍ରାନ୍ସର ଉପନିବେଶ ଥିଲା। ୧୯୭୭ ମସିହାରେ ଜିବୁତି ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ମଧ୍ୟ ଫ୍ରାନ୍ସ ସହିତ ଏହାର ସାମରିକ ସମ୍ପର୍କ ଜାରି ରହିଛି। ଜାପାନର କାହାଣୀ ମଧ୍ୟ ରୋଚକ। ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଜାପାନ ନିଜର ସାମରିକ ନୀତିକୁ ନେଇ ଅନେକ ସୀମାବଦ୍ଧତା ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ୨୦୧୧ ମସିହାରେ ଜାପାନ ଜିବୁତିରେ ନିଜର ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାୟୀ ବିଦେଶୀ ସାମରିକ ଘାଟି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ସୋମାଲିଆ ଉପକୂଳରେ ସମୁଦ୍ର ଡକାୟତିକୁ ରୋକିବା ଏବଂ ଜାପାନର ବାଣିଜ୍ୟିକ ଜାହାଜକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା। ଇଟାଲୀ ମଧ୍ୟ ୨୦୧୩ ମସିହାରେ ନିଜର ସାମରିକ ଘାଟି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ବ୍ରିଟେନ୍, ଜର୍ମାନୀ ଓ ସ୍ପେନ୍ର ସାମରିକ କର୍ମଚାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଭିନ୍ନ ସହଯୋଗୀ ଘାଟି ମାଧ୍ୟମରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଏକ ଛୋଟ ଦେଶରେ ଏତେଗୁଡ଼ିଏ ବିଦେଶୀ ସାମରିକ ଶକ୍ତିର ଉପସ୍ଥିତି ଜିବୁତିକୁ ବିଶ୍ୱ ରାଜନୀତିର ଏକ ଅନନ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର କରିଛି।
ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଛି, ଏତେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଦେଶକୁ ସାମରିକ ଘାଟି କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇ ଜିବୁତି କ’ଣ ପାଉଛି?
ଏହାର ଉତ୍ତର ହେଉଛି ଅର୍ଥନୈତିକ ଲାଭ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ। ବିଦେଶୀ ସାମରିକ ଘାଟି ପାଇଁ ଜିବୁତି ସରକାର ଜମି ଲିଜ୍ ଦେଇଥାଏ। ଏଥିରୁ ଦେଶକୁ ନିୟମିତ ରାଜସ୍ୱ ମିଳେ। ଏହା ସହିତ ବିଦେଶୀ ନିବେଶ, ବନ୍ଦର ବିକାଶ, ରେଳପଥ, ସଡ଼କ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭିତ୍ତିଭୂମିର ବିକାଶର ସୁଯୋଗ ମିଳିଥାଏ। ଏଠାରେ ଚୀନ୍ର ଭୂମିକା ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଜିବୁତିର ବନ୍ଦର, ରେଳପଥ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭିତ୍ତିଭୂମିରେ ଚୀନ୍ ବଡ଼ ଧରଣର ନିବେଶ କରିଛି। ପଡ଼ୋଶୀ ଇଥିଓପିଆ ଏକ ସ୍ଥଳବେଷ୍ଟିତ ଦେଶ। ଏହାର ବିଦେଶୀ ବାଣିଜ୍ୟର ୯୦ ପ୍ରତିଶତରୁ ଅଧିକ ଜିବୁତିର ବନ୍ଦର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏହା ଜିବୁତିକୁ କେବଳ ସାମରିକ ନୁହେଁ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ମଧ୍ୟ ଏକ ରଣନୈତିକ କେନ୍ଦ୍ରରେ ପରିଣତ କରିଛି।
ଏବେ ଆସିବା ଭାରତର କଥାକୁ। ଜିବୁତିରେ ଚୀନ୍ର ସାମରିକ ଉପସ୍ଥିତି ଭାରତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ରଣନୈତିକ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ। କାରଣ ଭାରତ ମହାସାଗରରେ ଚୀନ୍ର ନୌସେନା ଉପସ୍ଥିତି କ୍ରମଶଃ ବଢ଼ୁଛି। ଭାରତର ପଡ଼ୋଶୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚୀନ୍ର ବନ୍ଦର ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ନିବେଶକୁ ନେଇ ଭାରତ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ସତର୍କ ରହିଛି। ପାକିସ୍ତାନର ଗ୍ୱାଦର ବନ୍ଦର, ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ହମ୍ବନଟୋଟା ଏବଂ ଜିବୁତିରେ ଚୀନ୍ର ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ସାମୁଦ୍ରିକ ରଣନୀତିର ଅଂଶ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଭାରତ ପାଇଁ ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ହେଉଛି ଆରବ ସାଗର, ଆଡେନ୍ ଉପସାଗର ଏବଂ ଲୋହିତ ସାଗରରେ ନିଜର ବାଣିଜ୍ୟିକ ଜାହାଜର ସୁରକ୍ଷା। ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଅସ୍ଥିରତା ବଢ଼ିଲେ ଭାରତର ଆମଦାନୀ-ରପ୍ତାନି, ତୈଳ ପରିବହନ ଏବଂ ଅର୍ଥନୀତି ଉପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିପାରେ। ତେଣୁ ଜିବୁତିରେ କ’ଣ ଘଟୁଛି, ଚୀନ୍ କ’ଣ କରୁଛି ଏବଂ ଆମେରିକା କିପରି ନିଜର ସାମରିକ ଉପସ୍ଥିତି ବଜାୟ ରଖୁଛି, ତାହା ଭାରତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଏହି ପୂରା ଘଟଣାରୁ ଗୋଟିଏ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି। ଆଜିର ବିଶ୍ୱରେ କୌଣସି ଦେଶର ଶକ୍ତି କେବଳ ତାହାର ଜନସଂଖ୍ୟା, ଭୂଖଣ୍ଡ କିମ୍ବା ସାମରିକ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ। ଅନେକ ସମୟରେ ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ ହିଁ ଗୋଟିଏ ଦେଶକୁ ବିଶ୍ୱ ରାଜନୀତିରେ ଅସାଧାରଣ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ। ଜିବୁତି ହେଉଛି ଏହାର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ। ଆମେରିକା ଚାହୁଁଛି ନିଜର ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ସାମରିକ ପ୍ରଭାବ ବଜାୟ ରଖିବାକୁ। ଚୀନ୍ ଚାହୁଁଛି ନିଜର ବାଣିଜ୍ୟିକ ଓ ସାମରିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା କରିବାକୁ। ୟୁରୋପୀୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ସମୁଦ୍ରପଥର ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଆଫ୍ରିକାରେ ନିଜର ପ୍ରଭାବ ବଜାୟ ରଖିବାକୁ। ଆଉ ଜିବୁତି ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ନିଜର ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଲାଭ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରୁଛି। କିନ୍ତୁ ଏହାର ଏକ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଯଦି ଭବିଷ୍ୟତରେ ଆମେରିକା ଓ ଚୀନ୍ ମଧ୍ୟରେ ସାମରିକ ଉତ୍ତେଜନା ବଢ଼େ, ତେବେ ଏହି ଛୋଟ ଦେଶ ମଧ୍ୟ ଏକ ବଡ଼ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂଘର୍ଷର ପରୋକ୍ଷ କେନ୍ଦ୍ର ହୋଇପାରେ। ତେଣୁ ଜିବୁତିର କାହାଣୀ ଆମକୁ ଶିଖାଉଛି ଯେ ବିଶ୍ୱ ରାଜନୀତିରେ ବେଳେବେଳେ ଛୋଟ ଦେଶର ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥାନ ବଡ଼ ବଡ଼ ମହାଶକ୍ତିଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତ ରଣନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥାଏ। ଏହି କାରଣରୁ ଜିବୁତି ଆଜି କେବଳ ଆଫ୍ରିକାର ଏକ ଛୋଟ ଦେଶ ନୁହେଁ, ବରଂ ବିଶ୍ୱ ଶକ୍ତି ରାଜନୀତିର ଏକ ବଡ଼ ଖେଳପଡ଼ିଆ।
also read
https://purvapaksa.com/modi-shah-the-most-powerful-duo-in-indian-politics/
