Odisha’s Unique Shakta Chariot Festival II ଓଡ଼ିଶାର ଅନନ୍ୟ ଶାକ୍ତ ରଥଯାତ୍ରା: ମାଆ ବିରଜାଙ୍କ ସିଂହଧ୍ୱଜ ରଥ ଏବଂ ଐତିହାସିକ ଲକ୍ଷ୍ୟବିନ୍ଧା ପରମ୍ପରା

ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଥଯାତ୍ରା ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣିଛନ୍ତି।  କେବଳ ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ରଥଯାତ୍ରା ନୁହେଁ, ବରଂ ଓଡ଼ିଶାର ମାଟିରେ ଆଉ ଏକ ଏପରି ଅନନ୍ୟ ରଥଯାତ୍ରା ଅଛି, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଏବଂ ବେଶ୍ ରହସ୍ୟମୟ। ଏପରି ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ, ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ “ଶାକ୍ତ ରଥଯାତ୍ରା” ବା ଦେବୀ ମାଆଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା।

ମାଆ ବିରଜାଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଯାଜପୁରର ଇତିହାସ

ଯାଜପୁର— ଯାହାକୁ ଆମେ ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଧାନୀ ଭାବେ ଜାଣୁ। ଏହି ପବିତ୍ର ଭୂମି କେବଳ ଇତିହାସ କିମ୍ବା ପୁରାଣରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ, ଏହା ମାଆ ବିରଜାଙ୍କର ପୀଠ ଭାବେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ସୁପରିଚିତ। ଦେବୀ ବିରଜା ହେଉଛନ୍ତି ଜଗତଜନନୀ, ଆଦ୍ୟାଶକ୍ତି।

ଆପଣମାନେ ଜାଣି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବେ ଯେ, ଶକ୍ତିପୀଠମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାଆ ବିରଜାଙ୍କ ଏହି ରଥଯାତ୍ରା ଏକମାତ୍ର ଏପରି ପର୍ବ, ଯାହା ଦେବୀଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆୟୋଜିତ ହୋଇଥାଏ। ସାଧାରଣତଃ ଆମେ ଦେବୀ ପୂଜା ଅର୍ଥାତ୍ ଦୁର୍ଗାପୂଜାକୁ ମଣ୍ଡପରେ ବା ମନ୍ଦିରରେ ଦେଖିଥାଉ, କିନ୍ତୁ ଯାଜପୁରରେ ମାଆଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ରଥ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥାଏ।

ଶାରଦୀୟ ଦୁର୍ଗୋତ୍ସବ ଅବସରରେ, ଆଶ୍ୱିନ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରତିପଦା ତିଥିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମହାନବମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ— ଅର୍ଥାତ୍ ଠିକ୍ ନଅ ଦିନ ଧରି ଏହି ପବିତ୍ର ରଥଯାତ୍ରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ନଅ ଦିନ ଭିତରେ ଯାଜପୁର ସହରର ପରିବେଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଏବଂ ଉତ୍ସବମୁଖର ହୋଇଉଠେ। ଲକ୍ଷାଧିକ ଭକ୍ତଙ୍କ ଭିଡ଼ ଏବଂ ‘ଜୟ ମାଆ ବିରଜା’ ଧ୍ୱନିରେ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରକମ୍ପିତ ହୋଇଥାଏ।

ସିଂହଧ୍ୱଜ ରଥ: ଗଠନ, କାରିଗରୀ ଏବଂ ରହସ୍ୟ

ବର୍ତ୍ତମାନ ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ଏହି ରଥର ନାମ ଏବଂ ଏହାର ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ସମ୍ପର୍ଣ୍ଣରେ। ମାଆ ବିରଜାଙ୍କ ଏହି ଦିବ୍ୟ ରଥର ନାମ ହେଉଛି— ‘ସିଂହଧ୍ୱଜ’।

ଶୁଣିଲେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବେ, ଏହି ବିଶାଳ ରଥଟିର ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୫୬ ଫୁଟ୍ । ଏହା କୌଣସି ସାଧାରଣ କାଠ ଗଣ୍ଡିରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇନଥାଏ, ବରଂ ଏଥିରେ ପାରମ୍ପରିକ ରୀତିନୀତି ଅନୁସାରେ ୮୯୮ଟି କାଠ ଖଣ୍ଡକୁ ସୁସଜ୍ଜିତ କରାଯାଇ ଏକ ବିଶାଳ ରୂପ ଦିଆଯାଇଥାଏ।

କେବଳ ସେତିକି ନୁହେଁ, ଏହି ରଥର ଗତିଶୀଳତା ପାଇଁ ଏଥିରେ ୧୨ଟି ବିଶାଳ ଚକ ଲାଗିଥାଏ। ପ୍ରତିବର୍ଷ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାରିଗରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍ଠାର ସହ ଏହି ରଥ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥାଏ। ରଥର ଗାତ୍ରରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ସୁନ୍ଦର କାଠର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସିଂହର ମୂର୍ତ୍ତି ଏହାର ଶୋଭାକୁ ଦ୍ୱିଗୁଣିତ କରିଥାଏ।

ଏବେ ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସୁଥିବ, ଏଭଳି ଏକ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିରଥର ସାରଥୀ କିଏ ହୋଇଥାନ୍ତି? ପୁରୀ ରଥଯାତ୍ରାରେ ଯେପରି ସାରଥୀ ଥାଆନ୍ତି, ଠିକ୍ ସେହିପରି ମାଆ ବିରଜାଙ୍କ ଏହି ସିଂହଧ୍ୱଜ ରଥର ସାରଥୀ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱୟଂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା। ଯାହା ଏହି ରଥଯାତ୍ରାର ପୌରାଣିକ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ଆହୁରି ବଢ଼ାଇ ଦେଇଥାଏ।

ମନ୍ଦିର ପରିକ୍ରମା ଏବଂ ନଅ ଦିନର ବିଶେଷ ନୀତିକାନ୍ତି

ଏହି ରଥ କିପରି ପରିକ୍ରମା କରେ, ତାହା ମଧ୍ୟ ବେଶ୍ ରୋଚକ। ପ୍ରତିପଦା ତିଥିରୁ ରଥାରୂଢ଼ ହେବା ପରେ, ମାଆଙ୍କ ଏହି ସିଂହଧ୍ୱଜ ରଥ ମନ୍ଦିରର ଚାରିପାଖରେ ନଅ ଦିନ ଧରି ମୋଟ ୯ ଥର ପରିକ୍ରମା କରିଥାଏ। ପ୍ରତିଦିନ ହଜାର ହଜାର ଭକ୍ତ ରଥ ଦଉଡ଼ି ଟାଣିବାରେ ସାମିଲ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ନିଜକୁ କୃତାର୍ଥ ମନେ କରନ୍ତି।

ରଥଯାତ୍ରାର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ମହାନବମୀ ଦିନ ଏକ ବହୁତ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୀତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ସେଦିନ ମାଆ ବିରଜାଙ୍କ ଚଳନ୍ତି ପ୍ରତିମାଙ୍କୁ ରଥରୁ ଓହ୍ଲାଇ ଏକ ସୁନ୍ଦର ପାଲ୍ଙ୍କିଙରେ ବିରାଜମାନ କରାଯାଏ।

ପାଲିଙ୍କିରେ  ବସାଇ ମାଆଙ୍କୁ ଯାଜପୁରର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ଲାକ୍ଷବିନ୍ଧା ପଡ଼ିଆ’କୁ ଅଣାଯାଇଥାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଯାତ୍ରାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଏବଂ ରୋମାଞ୍ଚକର ପର୍ବ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ, ଯାହାକୁ ‘ଲାକ୍ଷବିନ୍ଧା’ କିମ୍ବା ‘ଲକ୍ଷ୍ୟବିନ୍ଧା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଐତିହାସିକ ଲାକ୍ଷବିନ୍ଧା ପରମ୍ପରା ଏବଂ କେଶରୀ ବଂଶର ଇତିହାସ

କ’ଣ ଏହି ଲାକ୍ଷବିନ୍ଧା ପରମ୍ପରା?  ଇତିହାସ ଏବଂ ଜନଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୋମବଂଶୀ ରାଜା ମହାରାଜା ଯଯାତି କେଶରୀ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ତାଙ୍କ ସେନାବାହିନୀ ଏବଂ ସୈନିକମାନଙ୍କର ଧୂର୍ଦ୍ଧର ତୀରଚାଳନା ଦକ୍ଷତା ପରୀକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।

ସମୟ କ୍ରମେ, ସେହି ଯୁଦ୍ଧକାଳୀନ ମାର୍ସାଲ୍ ଆର୍ଟ ବା ସାମରିକ କୌଶଳ ଏକ ପବିତ୍ର ଧାର୍ମିକ ରୀତିନୀତିରେ ପରିଣତ ହୋଇଗଲା। ଆଜି ଏହା ମାଆଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ ସୈନିକମାନଙ୍କ ବୀରତ୍ୱକୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇବା ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ବିନାଶର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ପାଳିତ ହେଉଛି।

ଏହି ପର୍ବରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ତୀର ବିନ୍ଧାଯାଇଥାଏ, ଯାହା ଦର୍ଶକମାନଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଅଲଗା ପ୍ରକାରର ରୋମାଞ୍ଚ ଭରିଦିଏ। ଏହା କେବଳ ଏକ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା ନୁହେଁ, ବରଂ ଓଡ଼ିଶାର ସାମରିକ ଇତିହାସ ଏବଂ ବୀରତ୍ୱର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରମାଣ ଅଟେ।

ପୁରୀ ରଥଯାତ୍ରା ସହିତ ଓଡ଼ିଶାର ମାଟିରେ ଥିବା ଏହି ଶାକ୍ତ ପୀଠର ମାଆ ବିରଜାଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା ଆମ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ରତ୍ନ। ଯଦି ଆପଣମାନେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଜପୁରର ଏହି ଐତିହାସିକ ସିଂହଧ୍ୱଜ ରଥଯାତ୍ରା ଏବଂ ଲାକ୍ଷବିନ୍ଧା ମହୋତ୍ସବ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ତେବେ ଶାରଦୀୟ ପର୍ବରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଯାଜପୁର ଯାଆନ୍ତୁ ଏବଂ ମାଆଙ୍କ କୃପାଲାଭ କରନ୍ତୁ।

also read

Odisha’s Mineral Wealth and the Paradox of Development II ଓଡ଼ିଶାର ଖଣି ସମ୍ପଦ ଏବଂ ବିକାଶର ବିଡ଼ମ୍ବନା

https://purvapaksa.com/odishas-mineral-wealth-and-the-paradox-of-development/

NAZMEEN PARWEEN