ଭାରତୀୟ ଇତିହାସରେ ଏପରି ଅନେକ ସମୁଦାୟ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନଙ୍କ କଠିନ ପରିଶ୍ରମ ଓ ତ୍ୟାଗ ଉପରେ ଦେଶର ଭିତ୍ତିଭୂମି ଗଢ଼ିଉଠିଛି, ମାତ୍ର ଦୀର୍ଘ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ସେମାନେ ନିଜର ମୌଳିକ ଅଧିକାରରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ ରହିଥିଲେ। ଏଭଳି ଏକ ସଂଘର୍ଷର ପ୍ରତୀକ ହେଉଛି ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ଗୋରଖପୁର ଓ ଆଖପାଖ ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ‘ବନଟାଙ୍ଗିଆ’ ସମୁଦାୟ। ଇଂରେଜ ସରକାରଙ୍କ ଅମଳରେ ଭାରତୀୟ ରେଳ ନେଟୱାର୍କ ବିଛାଇବା ପାଇଁ ସାଖୁ (ଶାଳ) ଗଛ ଲଗାଇ ଜଙ୍ଗଲ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ଏହି ଲୋକମାନେ ସ୍ୱାଧୀନତାର ୭ ଦଶନ୍ଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସରକାରୀ କାଗଜପତ୍ରରେ ‘ଅଦୃଶ୍ୟ’ ହୋଇ ରହିଥିଲେ। ଆଜି ସେମାନଙ୍କ ଇତିହାସ, ସଂଘର୍ଷ ଏବଂ ମିଳିଥିବା ଆଇନଗତ ମାନ୍ୟତା ସମଗ୍ର ଦେଶ ପାଇଁ ଏକ ଚର୍ଚ୍ଚାର ବିଷୟ ପାଲଟିଛି।
କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା ‘ଟାଙ୍ଗିଆ’ ପଦ୍ଧତି ଓ ବନଟାଙ୍ଗିଆ ସମୁଦାୟ?
ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ଏବଂ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ (୧୯୨୦ ଦଶକ) ବ୍ରିଟିଶ ଶାସକମାନେ ଭାରତରେ ରେଳ ଲାଇନ୍ର ଦ୍ରୁତ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ କରୁଥିଲେ।
- ରେଳ ସ୍ଲିପର୍ ପାଇଁ ସାଖୁ ଗଛର ଆବଶ୍ୟକତା : ରେଳ ଧାରଣା ତଳେ ବିଛାଯାଉଥିବା କାଠର ସ୍ଲିପର୍ ପାଇଁ ଶକ୍ତ ତଥା ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ସାଖୁ ବା ଶାଳ କାଠର ପ୍ରବଳ ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିଥିଲା।
- ବର୍ମାର ‘ଟାଙ୍ଗିଆ’ ମଡେଲ୍ : ବ୍ରିଟିଶ ବନ ବିଭାଗ ବର୍ମା (ମିଆଁମାର)ରୁ ‘ଟାଙ୍ଗିଆ’ ନାମକ ଏକ କୃଷି-ବନୀକରଣ ପଦ୍ଧତି ଭାରତକୁ ଆଣିଥିଲା। ଏହି ପଦ୍ଧତିରେ ଗଛ ଧାଡ଼ି ମଝିରେ ଫସଲ ଚାଷ କରିବା ସହ ଜଙ୍ଗଲ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଉଥିଲା।
- ଗୋରଖପୁର ଜଙ୍ଗଲରେ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ବସତି : ପୂର୍ବ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ଓ ବିହାରର ଅତି ଗରିବ, ଭୂମିହୀନ ଦଳିତ ଓ ଆଦିବାସୀ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରକୁ ଅଣାଯାଇ ସାଖୁ ଗଛ ଲଗାଇବା ଓ ତାର ଯତ୍ନ ନେବା ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଆଗଲା। ଏହି ‘ଟାଙ୍ଗିଆ’ ପଦ୍ଧତିରେ କାମ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ହିଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ‘ବନଟାଙ୍ଗିଆ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।
ବ୍ରିଟିଶ ଶୋଷଣ ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଅଣଦେଖା
ଇଂରେଜମାନେ ଏହି ନିରୀହ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ କେବଳ କାମରେ ଲଗାଇଥିଲେ, ମାତ୍ର ସେମାନଙ୍କୁ ଜମିର କୌଣସି ସ୍ଥାୟୀ ଅଧିକାର ଦେଇନଥିଲେ।
1. ଅସ୍ଥାୟୀ ବସତିର ଭୟ : ଗୋଟିଏ ଅଞ୍ଚଳରେ ସାଖୁ ଗଛ ବଡ଼ ହୋଇ ଛାଇ ହୋଇଗଲେ ସେଠାରେ ଫସଲ ହେଉନଥିଲା। ଫଳରେ ବନ ବିଭାଗ ସେମାନଙ୍କୁ ସେହି ସ୍ଥାନରୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରି ଅନ୍ୟ ଏକ ଖାଲି ଜଙ୍ଗଲକୁ ନେଇ ନୂଆ ଗଛ ଲଗାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରୁଥିଲା।
2. ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତରେ ବି ବଞ୍ଚିତ : ୧୯୪୭ରେ ଦେଶ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ମଧ୍ୟ ବନଟାଙ୍ଗିଆ ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକୁ ରାଜସ୍ୱ ଗ୍ରାମର ମାନ୍ୟତା ମିଳିନଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ଗାଁଗୁଡ଼ିକ ସରକାରୀ ମାନଚିତ୍ରରେ ସାମିଲ ନଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଭୋଟର କାର୍ଡ, ରାସନ କାର୍ଡ କିମ୍ବା ଆବାସ ଯୋଜନା ଭଳି କୌଣସି ସୁବିଧା ପହଞ୍ଚିପାରୁନଥିଲା।
3. ମୌଳିକ ସୁବିଧାର ଅଭାବ : ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଧରି ଏହି ସମୁଦାୟ ବିଜୁଳି, ପକ୍କା ସଡ଼କ, ସ୍କୁଲ, ଡାକ୍ତରଖାନା ଏବଂ ବିଶୁଦ୍ଧ ପାନୀୟ ଜଳ ବିନା ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ଅନ୍ଧାରରେ ଜୀବନ ବିତାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ।
ସଂଘର୍ଷରୁ ନ୍ୟାୟ: ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ ଓ ରାଜସ୍ୱ ଗ୍ରାମ ମାନ୍ୟତା
ବନଟାଙ୍ଗିଆମାନଙ୍କୁ ନିଜର ମୂଳ ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରିବା ପାଇଁ ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରରେ ଲଢ଼େଇ ଚାଲିଥିଲା।
- ୨୦୦୬ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ (FRA) : କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ ଲାଗୁ କରିବା ପରେ ପାରମ୍ପରିକ ବନବାସୀ ଭାବେ ସେମାନଙ୍କ ଅଧିକାରର ଦ୍ୱାର ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲା।
- ରାଜସ୍ୱ ଗ୍ରାମ ମାନ୍ୟତା : ୨୦୧୭ ମସିହାରେ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ସରକାର ଗୋରଖପୁର ଏବଂ ମହାରାଜଗଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲାର ବନଟାଙ୍ଗିଆ ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକୁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ‘ରାଜସ୍ୱ ଗ୍ରାମ’ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ।
- ସମ୍ମାନ ଓ ବିକାଶ : ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଏହି ସମୁଦାୟର ଲୋକଙ୍କୁ ଜମି ପଟ୍ଟା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା। ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଆବାସ ଯୋଜନା, ସୌଭାଗ୍ୟ ଯୋଜନାରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଂଯୋଗ, ଶୌଚାଳୟ, ଅଙ୍ଗନବାଡ଼ି କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ସ୍କୁଲ ସ୍ଥାପନ କରି ଏହି ଜଙ୍ଗଲୀ ଗାଁଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଖ୍ୟସ୍ରୋତ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିଲା।
ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷକରୁ ନାଗରିକ ଅଧିକାରର ପ୍ରତୀକ
ବନଟାଙ୍ଗିଆ ସମୁଦାୟ କେବଳ ଗଛ ଲଗାଇ ନାହାନ୍ତି, ବରଂ ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲର ପ୍ରକୃତ ସୁରକ୍ଷାକର୍ମୀ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଆସିଛନ୍ତି। ବ୍ରିଟିଶ ଅମଳର ଶୋଷଣ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଦଶନ୍ଧିର ଅବହେଳା ପରେ ଆଜି ସେମାନଙ୍କୁ ମିଳିଥିବା ସମ୍ମାନ ଏବଂ ସ୍ୱୀକୃତି ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଉଦାହରଣ। ସାଖୁ ଗଛର ଛାଇ ତଳେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ଶ୍ରମିକ ଜୀବନ ଆଜି ସ୍ୱାଭିମାନୀ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକ ଭାବେ ନିଜର ଦୃଢ଼ ପରିଚୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଛି।
