୧୦ ଜନପଥ—ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର ଏପରି ଏକ ଠିକଣା, ଯାହାର ଚାରିକାନ୍ଥ ଭିତରେ ଦେଶର ଭାଗ୍ୟ ଲେଖାଯାଇଛି, ଅନେକ ସରକାର ଗଠନ ହୋଇଛି ଆଉ କେତେକ ଭାଙ୍ଗି ମଧ୍ୟ ଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଠିକଣାର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁରେ ଥିବା ଜଣେ ମହିଳା, ଯିଏ ଦଶନ୍ଧି ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିକୁ ପରିଚାଳିତ କରି ମଧ୍ୟ ନିଜ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ ଓ ମନର କଥା ଉପରେ ଏକ ଅଭେଦ୍ୟ ପରଦା ଟାଣି ରଖିଥିଲେ, ସେହି ପରଦା ଏବେ ହଟିବାକୁ ଯାଉଛି।
ଏଠି ରହିଛି କଂଗ୍ରେସର ପୂର୍ବତନ ଅଧ୍ୟକ୍ଷା ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ କଥା।
ଆଗାମୀ କିଛିଦିନ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇବାକୁ ଯାଉଛି ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ବହୁ ପ୍ରତୀକ୍ଷିତ ଆତ୍ମଜୀବନୀ ବା ସ୍ମୃତିଚାରଣ—”ବିଲଙ୍ଗିଂ: ଏ ଜର୍ଣ୍ଣି ଅଫ୍ ଲଭ୍” (Belonging: A Journey of Love)। ୫୪୪ ପୃଷ୍ଠାର ଏହି ପୁସ୍ତକରେ ସେହି ସବୁ ରହସ୍ୟ ଖୋଲିବାକୁ ଯାଉଛି, ଯାହା ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ପାଇଁ ସାରାଦେଶ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଅପେକ୍ଷା କରିଛି।
ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପରିବାରରେ କ’ଣ ଘଟିଥିଲା? ଅମିତାଭ ବଚ୍ଚନଙ୍କ ପରିବାର ସହ ସମ୍ପର୍କରେ ତିକ୍ତତା କାହିଁକି ଆସିଲା? ପି.ଭି. ନରସିଂହ ରାଓ ଏବଂ ନଟବର ସିଂହଙ୍କ ସହ ଫାଟ କାହିଁକି ସୃଷ୍ଟି ହେଲା? ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ—୨୦୦୪ ମସିହାରେ ପ୍ରଣବ ମୁଖାର୍ଜୀ କିମ୍ବା ଅର୍ଜୁନ ସିଂହଙ୍କ ପରି ବରିଷ୍ଠ ନେତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ସେ ଡକ୍ଟର ମନମୋହନ ସିଂହଙ୍କୁ କାହିଁକି ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଚୟନ କଲେ? ଆଜିର ଏହି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ଆମେ ଖୋଲିବୁ ୧୦ ଜନପଥର ସେହି ଅକୁହା କାହାଣୀ।
ଇଟାଲୀରୁ ଭାରତ: ପ୍ରେମ ଓ ପ୍ରତିରୋଧର ଯାତ୍ରା
ବରିଷ୍ଠ ସାମ୍ବାଦିକ ତଥା ଲେଖକ ରଶିଦ କିଦୱାଇ ଏହି ପୁସ୍ତକକୁ ନେଇ ଏକ ଗଭୀର ସମୀକ୍ଷା ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି। ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ କାହାଣୀକୁ ଆମେ ପ୍ରାୟତଃ ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦରେ ବାନ୍ଧି ଦେଉ—’ବଂଶବାଦ’। କିନ୍ତୁ ଟିକେ ଗଭୀର ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ, ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧୀ କ’ଣ ଏହି ରାଜନୈତିକ ବଂଶର ଅଂଶ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ?
ବିଲକୁଲ ନୁହେଁ।
ଯୁଦ୍ଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଇଟାଲୀର ଟୁରିନ୍ ନିକଟସ୍ଥ ଏକ ଛୋଟ ସହର ଅର୍ବାସାନୋରେ ତାଙ୍କର ଶୈଶବ କଟିଥିଲା। ସେ କେମ୍ବ୍ରିଜ୍ ପଢ଼ିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଦେଖା ହୋଇଥିଲା ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସହ।
ସେତେବେଳେ ରାଜୀବ ଜଣେ ରାଜନେତା ନଥିଲେ, ଥିଲେ ଜଣେ ପାଇଲଟ୍ ହେବାର ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଥିବା ସାଧାରଣ ଯୁବକ। ୧୯୬୮ ମସିହାରେ ଯେତେବେଳେ ସୋନିଆ ମାଇନୋ ବିବାହ କରି ଭାରତ ଆସିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଥିଲେ ଜଣେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାହାରର ମହିଳା। ନା ସେ ଏ ଦେଶର ଭାଷା ଜାଣିଥିଲେ, ନା ଏଠାକାର ଜଟିଳ ରାଜନୀତି।
ସୋନିଆଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା ତାଙ୍କ ପରିବାର ଓ ସ୍ୱାମୀ। କିନ୍ତୁ ୧୯୮୦ ମସିହାରେ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଏକ ବିମାନ ଦୁର୍ଘଟଣାରେ ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଲା। ଏହି ଘଟଣା ଗାନ୍ଧୀ ପରିବାରର ଚିତ୍ର ବଦଳାଇ ଦେଲା। ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ଏକାକୀ ହୋଇଗଲେ ଏବଂ ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଉପରେ ରାଜନୀତିକୁ ଆସିବାର ଚାପ ବଢ଼ିଲା।
ଏହି ସ୍ମୃତିଚାରଣରେ ସୋନିଆ ଏକ ବଡ଼ କଥା ସ୍ୱୀକାର କରିଛନ୍ତି—ସେ ରାଜୀବଙ୍କ ରାଜନୀତି ପ୍ରବେଶକୁ ଦୃଢ଼ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ। ସେ ନିଜ ପରିବାର, ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ “ବାଘୁଣୀ ପରି ଲଢ଼ିଥିଲେ”। କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟର ଲେଖା ଅଲଗା ଥିଲା। ରାଜୀବ ରାଜନୀତିକୁ ଆସିଲେ ଏବଂ ୧୯୮୪ରେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ନୃଶଂସ ହତ୍ୟା ପରେ ଦେଶର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ। ସୋନିଆଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ରାଜନୀତିର ଖୋଲା ମଞ୍ଚ ପାଲଟିଗଲା।
୧୯୯୧ର ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଏବଂ ରାଓଙ୍କ ସହ ମତଭେଦ
୧୯୯୧ ମସିହା ମେ ୨୧ ତାରିଖ—ଶ୍ରୀପେରୁମ୍ବୁଦୁରରେ ଏଲଟିଟିଇ ଆତଙ୍କବାଦୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରାଗଲା। ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥିବୀ ଅନ୍ଧକାର ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସେ ନିଜକୁ ୧୦ ଜନପଥର ଚାରିକାନ୍ଥ ଭିତରେ ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ।
କଂଗ୍ରେସ ଦଳ ପି.ଭି. ନରସିଂହ ରାଓଙ୍କ ହାତକୁ ଗଲା। ରାଓ କେବଳ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ ନାହିଁ, ବରଂ ଦଳର ସର୍ବେସର୍ବା ପାଲଟିଲେ। ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ରାଓ ଏବଂ ସୋନିଆଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏହି ବିଶ୍ୱାସରେ ଫାଟ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। କାହିଁକି?
ରଶିଦ କିଦୱାଇଙ୍କ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଅନୁସାରେ, ଏହାର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ଥିଲା:
• ପ୍ରଥମତଃ: ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡର ତଦନ୍ତ ଯେଉଁ ଗତିରେ ଚାଲିବା କଥା, ରାଓ ସରକାର ସେଥିରେ ଅବହେଳା କରୁଥିବା ସୋନିଆ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ସୋନିଆଙ୍କ କ୍ରୋଧ କେବଳ ହତ୍ୟାକାରୀଙ୍କ ଉପରେ ନଥିଲା, ବରଂ ସେହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ଥିଲା ଯାହା ରାଜୀବଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରତି ଅଣଦେଖା କରିଥିଲା।
• ଦ୍ୱିତୀୟତଃ: ୧୯୯୨ରେ ବାବ୍ରି ମସଜିଦ ଭଙ୍ଗା ଘଟଣା ଏବଂ କଂଗ୍ରେସ ଭିତରେ ଗାନ୍ଧୀ ପରିବାରର ପ୍ରଭାବକୁ କମାଇବା ପାଇଁ ରାଓଙ୍କ ରଣନୀତି।
ଏହି ତିକ୍ତତା ଏତେ ବଢ଼ିଗଲା ଯେ ୧୯୯୦ ଦଶକର ଶେଷ ଭାଗରେ କଂଗ୍ରେସ ଯେତେବେଳେ ନିଜର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଉଥିଲା, ସେତେବେଳେ ନେତାମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧ କ୍ରମେ ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ପୁଣି ସକ୍ରିୟ ରାଜନୀତିକୁ ଓହ୍ଲାଇବାକୁ ପଡ଼ିଲା। ସେହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ତାଙ୍କର ନିଜ ପାଇଁ ନଥିଲା, ବରଂ ସେ ଭାବିଥିଲେ ଯେ କଂଗ୍ରେସକୁ ବଞ୍ଚାଇବା ତାଙ୍କର ଏକ “ପାରିବାରିକ ଦାୟିତ୍ୱ”।
ବନ୍ଧୁତାରେ ଫାଟ: ଅମିତାଭ ବଚ୍ଚନ ଓ ନଟବର ସିଂହ
ସୋନିଆଙ୍କ ଏହି ସ୍ମୃତିଚାରଣରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପର୍କର ଭଙ୍ଗା କାହାଣୀ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଗାନ୍ଧୀ ପରିବାର ଏବଂ ବଚ୍ଚନ ପରିବାରର ସମ୍ପର୍କ କେତେ ନିବିଡ଼ ଥିଲା, ତାହା ସମସ୍ତେ ଜାଣନ୍ତି। ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସମୟରୁ ଅମିତାଭ ବଚ୍ଚନ ଓ ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀ ଘନିଷ୍ଠ ବନ୍ଧୁ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ବୋଫର୍ସ ବିବାଦ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜନୈତିକ ଝଡ଼ ପରେ ଏହି ସମ୍ପର୍କରେ ଏପରି ଫାଟ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ଯାହା ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇପାରିଲା ନାହିଁ। ବଚ୍ଚନ ପରିବାର କାହିଁକି ଦୂରେଇ ଗଲେ? ସୋନିଆଙ୍କ ଏହି ପୁସ୍ତକରେ ସେହି ଅକୁହା ଦିଗ ଉପରେ କିଛି ଆଲୋକପାତ ହୋଇପାରେ।
ଠିକ୍ ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ଏକ ଚରିତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି କେ. ନଟବର ସିଂହ। ସେ କେବଳ ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର ମନ୍ତ୍ରୀ ନଥିଲେ, ବରଂ ଗାନ୍ଧୀ ପରିବାରର ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିକଟତର ପରାମର୍ଶଦାତା ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଜାତିସଂଘର ‘ତେଲ ବଦଳରେ ଖାଦ୍ୟ’ (Oil-for-Food) ଦୁର୍ନୀତି ବିବାଦରେ ଯେତେବେଳେ ନଟବରଙ୍କ ନାମ ଆସିଲା, ସୋନିଆ ତାଙ୍କୁ ସରକାରରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ।
ଏହା ପରେ ନଟବର ସିଂହ ନିଜ ଆତ୍ମଜୀବନୀ “ୱାନ୍ ଲାଇଫ୍ ଇଜ୍ ନଟ୍ ଏନଫ୍” ରେ ସୋନିଆଙ୍କ ଉପରେ କଡ଼ା ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ। ସେ ଦାବି କରିଥିଲେ ଯେ ୨୦୦୪ରେ ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଜିଦ୍ ଯୋଗୁଁ ସୋନିଆ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହୋଇନଥିଲେ, କାରଣ ରାହୁଲ ଭୟ କରୁଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କରାଯାଇପାରେ। ସେତେବେଳେ ସୋନିଆ କୌଣସି ସର୍ବସାଧାରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଇନଥିଲେ। ସେ କେବଳ କହିଥିଲେ, “ମୁଁ ନିଜେ ଯେତେବେଳେ ପୁସ୍ତକ ଲେଖିବି, ସେତେବେଳେ ସବୁ କଥା କହିବି।” ଆଉ ଏବେ, ସେହି ସମୟ ଆସିଯାଇଛି।
୨୦୦୪ର ମାଷ୍ଟରଷ୍ଟ୍ରୋକ୍: ମନମୋହନ ସିଂହଙ୍କ ଚୟନ
ଆସନ୍ତୁ ଆଲୋଚନା କରିବା ୨୦୦୪ ମସିହାର ସେହି ଐତିହାସିକ ଘଟଣା ବିଷୟରେ। ବିଜେପିର ‘ଇଣ୍ଡିଆ ସାଇନିଂ’ ଅଭିଯାନକୁ ଧୂଳିସାତ୍ କରି କଂଗ୍ରେସ ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ୟୁପିଏ କ୍ଷମତାକୁ ଆସିଲା। ସମସ୍ତେ ଭାବିଥିଲେ ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧୀ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହେବେ। କିନ୍ତୁ ସେ ହଠାତ୍ ନିଜ ‘ଅନ୍ତରାତ୍ମାର ଡାକରା’ ଶୁଣି ପଦ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
ସେତେବେଳେ ଦଳ ଭିତରେ ବହୁତ ବଡ଼ ବଡ଼ ଦାବିଦାର ଥିଲେ:
• ପ୍ରଣବ ମୁଖାର୍ଜୀ—ଯିଏ ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତିର ଏନସାଇକ୍ଲୋପିଡିଆ ଥିଲେ।
• ଅର୍ଜୁନ ସିଂହ—ଜଣେ ଚତୁର ରଣନୀତିକାର ତଥା ପୁରୁଣା କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଚେହେରା।
କିନ୍ତୁ ସୋନିଆ ବାଛିଲେ ଡକ୍ଟର ମନମୋହନ ସିଂହଙ୍କୁ। କାହିଁକି?
ରଶିଦ କିଡୱାଇ ଏଠାରେ କିଛି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଛନ୍ତି:
1. ମନମୋହନ ସିଂହଙ୍କର କୌଣସି ନିଜସ୍ୱ ରାଜନୈତିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ନଥିଲା, ଯାହା ସୋନିଆଙ୍କ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ପ୍ରତି ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ସୃଷ୍ଟି କରିନଥାନ୍ତା।
2. ତାଙ୍କର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଅର୍ଥନୈତିକ ସୁନାମ ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ବିଶ୍ୱ ବଜାରକୁ ଏକ ଦୃଢ଼ ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇଥିଲା।
3. ସେ ଜଣେ ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ ଯିଏ ଦଳ ଭିତରେ କ୍ଷମତାର ଅନ୍ୟ ଏକ ସମାନ୍ତରାଳ କେନ୍ଦ୍ର ସୃଷ୍ଟି ନକରି ସରକାର ଚଳାଇ ପାରିବେ।
ଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ୟୁପିଏ ସରକାର ଚାଲିଲା। ସୋନିଆ ରହିଲେ କ୍ଷମତାର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁରେ ଏବଂ ମନମୋହନ ରହିଲେ ଶାସନ ମୁଖ୍ୟ ଭାବେ। ଏହି ସମ୍ପର୍କରେ କ’ଣ କେବେ ତିକ୍ତତା ଆସିନଥିଲା? ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ପଛର ପ୍ରକୃତ ସତ୍ୟତା କ’ଣ ଥିଲା? ଏହି ସବୁ ରହସ୍ୟ ଉପରୁ ପରଦା ଉଠିବ।
ଏକ ଜୀବନ, ଅନେକ ସଂଘର୍ଷ
ପୁସ୍ତକର ନାମ ହେଉଛି “ବିଲଙ୍ଗିଂ”—ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘ଆପଣାର ମନେ କରିବା’ ବା ‘ଏକାତ୍ମତା’।
ଏହି ଶୀର୍ଷକ ନିଜେ ଅନେକ କଥା କହିଯାଏ। ଏହା କେବଳ ଜଣେ ରାଜନେତ୍ରୀଙ୍କ କ୍ଷମତାର କାହାଣୀ ନୁହେଁ। ଏହା ହେଉଛି ଜଣେ ବିଦେଶୀ ମହିଳାର ଯାତ୍ରା—ଯିଏ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ପଡ଼ି ଏ ଦେଶକୁ ଆସିଥିଲେ, ପରେ ସେହି ପରିବାରକୁ ନିଜର କଲେ, ସେହି ଦଳକୁ ଆପଣେଇଲେ ଏବଂ ଶେଷରେ ୧୪୦ କୋଟି ଜନତାଙ୍କ ଦେଶକୁ ନିଜର ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ସୋନିଆ ନିଜେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ସେ କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ହିସାବ କିତାବ ଚୁକ୍ତା କରିବାକୁ ଏହି ବହି ଲେଖିନାହାନ୍ତି, ବରଂ ନିଜ ପରିବାରର ପ୍ରେରଣା, କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ “ମାନବୀୟ ତ୍ରୁଟି” (Human Errors) କୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବାକୁ ଏହା ଲେଖିଛନ୍ତି।
ଜଣେ ଅନିଚ୍ଛୁକ ନାରୀ ଯିଏ କ୍ଷମତା ଚଳାଇବା ଶିଖିଲେ, ନିଜ ନାଗରିକତା ଓ ପରିଚୟ ଉପରେ ହୋଇଥିବା ପ୍ରଶ୍ନର ସାମ୍ନା କଲେ, ବଡ଼ ବଡ଼ ନେତାଙ୍କୁ ପରିଚାଳନା କଲେ, ମେଣ୍ଟ ସରକାର ଗଠନ କଲେ, ଆଉ ଶେଷରେ ୨୦୧୪ରେ ନିଜେ ଗଢ଼ିଥିବା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଭୁଶୁଡ଼ି ପଡ଼ିବାର ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ଆଗାମୀ କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁସ୍ତକ ବଜାରକୁ ଆସିବ, ସେତେବେଳେ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଆଉ ଏକ ନୂଆ ଝଡ଼ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ନିଶ୍ଚିତ।
