ଭାରତବର୍ଷର ଅଧିକାଂଶ ପ୍ରମୁଖ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ପଶ୍ଚିମରୁ ବାହାରି ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଶେଷରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପତିତ ହୋଇଥାନ୍ତି। ମାତ୍ର ଏହି ପାରମ୍ପରିକ ଗତିପଥର ଏକ ବଡ଼ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ହେଉଛି ପବିତ୍ର ନଦୀ ‘ନର୍ମଦା’। ଦେଶର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ ଜଳସ୍ରୋତ ନର୍ମଦା ପୂର୍ବରୁ ବାହାରି ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ଏବଂ ଗୁଜରାଟ ଉପକୂଳରେ ଆରବ ସାଗର ସହିତ ମିଳିତ ହୁଏ। ନର୍ମଦା ନଦୀର ଏହି ଅନନ୍ୟ ଗତିପଥ, ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ସଂରଚନା ଏବଂ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଗୁଜରାଟ ପାଇଁ ଏହାର ରଣନୀତିକ ଓ ସାମାଜିକ-ଆର୍ଥିକ ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ନେଇ ଭୂଗୋଳବିତମାନେ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ରିପୋର୍ଟ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି।
ଭ୍ରଂଶ ଉପତ୍ୟକା ବା ‘ରିଫ୍ଟ ଭ୍ୟାଲି’ର ରହସ୍ୟ
ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ନର୍ମଦା ନଦୀର ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖୀ ଗତିର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ହେଉଛି ‘ରିଫ୍ଟ ଭ୍ୟାଲି’ ବା ଭ୍ରଂଶ ଉପତ୍ୟକା। ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦ୍ୱୀପର ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଟେକ୍ଟୋନିକ୍ ପ୍ଲେଟ୍ଗୁଡ଼ିକର ହଲଚଲ ସମୟରେ ଉତ୍ତରରେ ଥିବା ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତମାଳା ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା ସାତପୁରା ପର୍ବତମାଳା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିଶାଳ ଫାଟ ବା ଉପତ୍ୟକା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା।
ଏହି ଦୁଇ ପର୍ବତମାଳା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭୂମିର ଢାଲୁ ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ରହିଛି। ଯେଉଁଥିପାଇଁ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଅମରକଣ୍ଟକ ମାଳଭୂମିରୁ ବାହାରିବା ପରେ ଏହି ନଦୀ ପ୍ରାକୃତିକ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଗତି କରିଥାଏ। ଏହି ଭ୍ରଂଶ ଉପତ୍ୟକା ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବାରୁ ନର୍ମଦା ନଦୀ ଅନ୍ୟ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଭଳି ଅଧିକ ପରିମାଣର ପଟୁମାଟି ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ ନାହିଁ, ବରଂ ଏହା ସମୁଦ୍ରରେ ମିଳିତ ହେବା ସମୟରେ ‘ଏସଚ୍ୟୁରି’ ବା ଜଳମୁହାଣ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।
ତିନି ରାଜ୍ୟର ଜୀବନରେଖା: ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଗୁଜରାଟ
ନର୍ମଦା ନଦୀର ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାତ୍ରା ପ୍ରାୟ ୧,୩୧୨ କିଲୋମିଟର ଦୀର୍ଘ। ଏହି ଦୀର୍ଘ ପଥ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ସୀମାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଗୁଜରାଟ ଦେଇ ଗତି କରିଛି। ସେଥିପାଇଁ ଏହି ତିନୋଟି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ନର୍ମଦାକୁ ‘ଜୀବନରେଖା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ : ନଦୀର ପ୍ରାୟ ୮୦% ରୁ ଅଧିକ ଭାଗ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି। ଏହା ରାଜ୍ୟର କୃଷି, ପାନୀୟ ଜଳ ଏବଂ ଶିଳ୍ପାଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ। ଜବଲପୁର ନିକଟରେ ଥିବା ଏହାର ‘ଭେଡ଼ାଘାଟ’ ମାର୍ବଲ ପଥରର ଜଳପ୍ରପାତ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ।
ମହାରାଷ୍ଟ୍ର : ନଦୀଟି ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଉତ୍ତର ସୀମାରେ କିଛି ଦୂର ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ସେହି ଅଞ୍ଚଳର ଜଳସେଚନ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୂରଣ କରିଥାଏ।
ଗୁଜରାଟ : ଗୁଜରାଟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ ଏହା ରାଜ୍ୟର ଆର୍ଥିକ ମେରୁଦଣ୍ଡ ସାଜିଛି। ଏହି ନଦୀ ଉପରେ ହିଁ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ୟତମ ବୃହତ୍ତମ କଂକ୍ରିଟ୍ ବନ୍ଧ ‘ସର୍ଦ୍ଦାର ସରୋବର ପ୍ରକଳ୍ପ’।
ସର୍ଦ୍ଦାର ସରୋବର ବନ୍ଧ ଏବଂ ବିକାଶର ନୂଆ ଦିଗନ୍ତ
ଗୁଜରାଟର କେଭାଡିଆଠାରେ ନର୍ମଦା ନଦୀ ଉପରେ ନିର୍ମିତ ସର୍ଦ୍ଦାର ସରୋବର ବନ୍ଧ ଭାରତର କୃଷି ଏବଂ ଶକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ବୈପ୍ଳବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଛି। ଏହି ବନ୍ଧ ମାଧ୍ୟମରେ ଗୁଜରାଟର ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳ କୁହାଯାଉଥିବା ସୌରାଷ୍ଟ୍ର ଓ କଚ୍ଛ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେନାଲ ଯୋଗେ ପାନୀୟ ଜଳ ଓ ଜଳସେଚନର ସୁବିଧା ପହଞ୍ଚାଯାଇ ପାରିଛି। ଏହାଛଡ଼ା ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଜଳବିଦ୍ୟୁତ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଗୁଜରାଟ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଉଛି। ଏହି ନଦୀ କୂଳରେ ହିଁ ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ‘ଷ୍ଟାଚ୍ୟୁ ଅଫ୍ ୟୁନିଟି’ (ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲଙ୍କ ପ୍ରତିମା) ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ଆଜି ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ପର୍ଯ୍ୟଟନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ର ପାଲଟିଛି।
ପରିବେଶ ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣର ଆବଶ୍ୟକତା
ନର୍ମଦା କେବଳ ଏକ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବା ଭୌଗୋଳିକ ନଦୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ସହ କୋଟି କୋଟି ଲୋକଙ୍କ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ଭାବନା ଜଡ଼ିତ। ଭାରତରେ କେବଳ ନର୍ମଦା ନଦୀର ହିଁ ‘ପରିକ୍ରମା’ କରାଯାଇଥାଏ, ଯାହାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି।
ତେବେ ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ ଏବଂ ଶିଳ୍ପାଞ୍ଚଳର ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଯୋଗୁଁ ନର୍ମଦାର ଜଳସ୍ତର ଏବଂ ଏହାର ପରିବେଶ ଉପରେ ଚାପ ବଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଛି। ନଦୀର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସରକାରୀ ସ୍ତରରେ ‘ନମାମି ଦେବୀ ନର୍ମଦେ’ ଭଳି ଅଭିଯାନ ଚାଲୁ ରହିଛି। ଭୂଗୋଳବିତ୍ ଏବଂ ପରିବେଶ ବିଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମତରେ, ଯଦି ଭାରତର ଏହି ଅନନ୍ୟ ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖୀ ଜୀବନରେଖାକୁ ଆଗାମୀ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବାକୁ ହେବ, ତେବେ ବିକାଶ ସହିତ ପରିବେଶର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।
Also read : https://purvapaksa.com/us-attack-on-irans-chabahar-port-why-is-indias-concern-growing/
